NHƯXÓI MÒN. SA MẠC HÓA, LATERITHÓA
5.2. KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM
5.3.4. Tác họi của XÓI mòn
5.3.4.1. Tác hại của xói m òn đ ố i với sinh th ái nông nghiệp :
Tác hại của xói mòn đối với sinh thái nông nghiệp thể hiện chủ yếu ở các mặt sau :
a) Đất bị bào mòn, trỏ nên nghèo, xâ"u, bạc màu. Lớp đất màu mỡ trên bề mặt bị bào mòn, đôi khi đến tận lớp đá mẹ. Thực vật không thể phát triển được, đất lâu ngày bị thoái hóa thành sa mạc.
Như vậy, xói mòn đất gây ra thiệt hại rất lớn !
Theo một sô' kết quả nghiên cứu gần đây, xói mòn mang đi phần lớn các hạt kích thước nhỏ hơn 1 mm, có chứa các chất phi nhiêu, làm đất trỏ nên nghèo kiệt.
Bảng 5.4. Thành phần các h9t b| cuốn trôi vđi các chất dinh dưdng Chi tlAu quan sát SỐ iượng bi trôi (%)
- Cấp hạt nhỏ hơn 1 mm 2 1
• Cấp hạt lớn hơn 1 mm 79
- N tổng s6 0,48
- P2O5 tổng số 0^23
- KỉO tổng SỔ 5.8
- Mùn 1 1
b) Năng suất cây trỏng giảm nhanh chóng :
Đôl với người làm nông nghiệp cũng như người tiêu dùng, điều tai hại nhất do xói mòn mang lại là làm giảm năng suất cây trồng và tăng chi phí sản xuất lương thực.
Thứ nhất, xói mòn làm giảm khả năng giữ nước của đất. Điều đó đưa cây trồng vào tinh trạng khủng hoảng nước thường xuyên và nghiêm trọng.
Thứ hai, xổi mòn làm mất các chất dinh dưỡng, các chất này bị rửa trôi cùng với những hạt đất. Bdi vì các lớp "đất cái" ở dơới thường chứa các chất dinh dường ít hcfn lớp đất mặt. Khi lớp đất mặt bị rửa trôi thì cần phải bón nhiều phân để giữ năng suất cây trồng không bị sút gỉảm. Điều đó làm tăng chi phí sản xuất. Vả lại, việc bổ sung phân bón đcfn thuần không bù lại được toàn bộ chất dinh dưỡng đâ bị mất khi lớp đất mặt bị xói mòn.
Thứ ba, xói mòn làm giảm năng suất bằng cách làm thoái hóa cơ cấu của đất, làm tăng khả năng bị xói mòn c ủ a đất, bề mặt bị khô và đóng cứng.
Quá trình thoát nước bị giảm và cây con phải trải qua một giai doạn khố khân để làm vỡ lớp đất cứng.
Thứ tư, xói mòn làm giảm năng suất vì nó không bóc lớp dất mặt một cách đều đặn trên toàn bộ diện tích cánh đồng. Một bộ phận đất của cánh . đồng còn giữ lại được lớp đất mặt, bộ phận khác lại bị xói mòn đến lớp đất cái. Điều đó làm cho người nông dân không thể xử lý đồng ruộng một cách hữu hiệu, bốn phân đồng đều nhưng không thu được kết quả đồng đều. Người nông dân cũng không thể gieo cấy cùng một lúc khi phần đất bị xói mòn còn quá lầy lội trong lúc phần còn lại khô và đủ điều kiện gieo cấy.
> * NGHÈO ĐÓI
Hình 23. Hậu quà tiêu cực cùa xói mòn đ ấ t {Nguồn ;FA O & HRR (1995) - quản lý tài nguyên vùng cao Đông Nam Á)
5.3.4.2. Tác hại cửa xói m òn đ ố i với sinh th ái m ôi trường :
Do xói mòn đất, nương rẫy chỉ gieo trồng vài ba vụ rồi bỏ, 1 li phá rừng đốt rẫy. Lám sản bị tiêu hao rất nhiều. Sau nhiều lần phá đi pha lại, cuối cùng chỉ còn trơ lại đồi núi trọc. Mặt khác, khi rừng cây bị phá hũy sẽ kèm theo nạn lũ lụt, hạn hán, và khí hậu thay đổi rõ rệt.
Phù sa các con sông lớn cuốn từ thưựng lưu về bù đắp các dòng sông hạ lưu, nâng mực nước sông, gây trở ngại giao thông thủy, hạn hán, lũ lụt ỉuôn đe dọa. Phù sa bồi làm cho các công trình thủy lợi như hồ chứa nước, kênh mương v.v... bị thu hẹp dung tích, hiệu suất sử dụng bị hạn chế, công tác tưới tiêu gặp nhiều trở ngại.
Việc xói mòn đất gây ô nhiễm nguồn nước. Các hạt đất bị di chuyển bởi dòng chảy trên mặt làm cho nước trử nên đục. Ảnh hưởng của các hạt dất bị rửa trôi thưởng khó biểu hiện vào các phỉ tiêu kinh tế. Ví dụ, các tia m ặt trời khó thâm nhập vào nước đục, điều này hạ thấp khả năng quang hợp của thực vật thủy sinh. Nước có độ đục cao sẽ cần nhiều hóa chất và phải xây dựng các công trình để xử lý nước.
Sự lắng đọng cát, sỏi trên đất phì nhiêu có thể làm sút kém dộ phì của đất. Trong các con sông, phù sa gây nên hàng loạt vấn đề ; bồi nồng các bãi đẻ của cá, làm tắc các iỗ vào và ra của các công trình lấy và tháo nước,... Phù sa cố thể phá vỡ chế độ khá ổn định của sông. Trầm tích sông thường gây ứ bùn ở các hồ chứa. Nước đục sẽ khó thẩm thấu vào trong đất, gây khó khăn cho các công việc tưới tiêu. Lũ lụt miền Trung năm 1999 là một ví dụ. Cổ nơi, cát đá sỏi ỉấp ruộng đồng với độ dầy 10 - 15 cm. Có nơi cả đập aước cuến trôi, công trình dẫn nước bị lấp, bị nghẽn.
Do hoạt động xói mòn, diện tích đất nôQg nghiệp bị thu hẹp Sự giảm đổ phì xảy ra do sự di động của các chất dinh dưỡng trong đất sẽ hạ thấp múc thu hoạch sản phẩm nông nghiệp. Các chất dinh di^ng cho thực vật phá vỡ sự cân bằng sinh vật trong các sông hồ. Tinh trạng phú dưỡng hóa tạo điểu kiện cho tảo phát triển nhanh. Khi tẮo chết, sự phân hử> chất hữu cơ bởi các vi sinh vật sẽ làm giảm lượng oxy có trong nguồn nước, gây khó khăn cho sự sinh tồn của cá và các động vật khác sống trong nước. Ngoài ra, loại nước này không dạt yêu cầu làm nguồn để cấp nước cho các nbu cầu ăn uống, sinh hoạt và công nghiệp.
Đất di chuyển do xói mòn thường chứa nhiều chất dinh dưỡng. Các chất hòa tan dược như nitrat, hoặc hấp phụ trên bề mặt các hạt như photpho sẽ gây ô nhiễm nguồn nước. Hàm lượng nitrat cao cổ thể gây các bệnh về máu cho trẻ sơ sinh như bệnh methemoglobin.
Sự ô nhiễm nguồn nước bdỉ thuốc trừ sâu bị hâp thụ vào các hạt đất di chuyển làm cho nước có mùi vị khó chịu và gây tác hại cho sức khỏe con ngưởL
Kgoài ra, xói mòn còn gây nhiều thiệt hại khác nữa như đất đá sụt lở, đất trượt, phá hoại cầu đường, tàn phá nhà cửa, ruộng vườn.
Đất bị gỉố cuôn là kẻ phá hoại do xối mòn đứng thứ hai sau xối mòn nước. Xói mòn gió thường xảy ra ò các sa mạc Sahara và Kalahari của châu Phi, ò Trung Á, đặc biệt là các thảo nguyên thuộc Nga, Ồxtrâylia, và ở Great Plains thuộc Hoa Kỳ.
Lớp đất mặt theo gió có thể bị dưa đi xa sau dó đổ bộ xuống chỗ nào đó.
Những đồng ruộng, nhà máy, các công trình xây dựng có thể bị hư hại nặng do xói mòn gió, và đôi khi chúng có thể bị lấp hoàn toàn. Chi phí phục hồi lại rất cao, đến mức phải bỏ hoang hoàn toàn.
Vào năm 1994, hiện tượng sụp lở đất bờ sông đã xảy ra rất nghiêm trọng tại một số nơi ở Việt Nam, chẳng hạn như sụt lở bờ sông Tiền tại Tân Châu, Hồng Ngự,... Hiện tượng này vẫn đang tiếp diễn với mức độ ngày càng gia tăng, gảy th iệt hại lớn về người và của. ở thị xã Long Xuyên, ven bờ sông Hậu vào mùa lũ cũng thường bị sụp Id đất. Tính chung, từ trước đến nay, xã Mỹ Hòa Hưng thuộc thị xă Long Xuyên đã bị sụp lở mất 69,6 ha, riêng mùa lũ năm 1998 mất 4 ha. Từ năm 1976 đến 1998 dâ có 5.101 căn nhà ở xâ phải di dời, riêng mùa lũ năm 1998 cổ 506 căn phải di dời.