Chương 2 CÁI TÔI TRỮ TÌNH HIỆN THÂN TÍNH NỮ TRO G THƠ
2.2. Các dạng thức cái tôi trữ tình trong thơ guyễn Thị Mai
2.2.3. Cái tôi tự tin
Vẻ đ p của tính nữ trong thơ guyễn Thị Mai càng trở nên ấm áp tỏa sáng, gần với hình ảnh người phụ nữ đương đại bởi nét tự chủ, tự tin, ý thức rõ về vai trò, trách nhiệm của mình trước Tổ quốc, gia đình và bản thân. Tính nữ trong thơ bà vừa phát huy cái tôi trữ tình đằm thắm, dịu dàng của người phụ nữ truyền thống vừa mang cái tôi tự tin hiện đại của người phụ nữ Việt Nam hôm nay. Đó cũng là lí do vì sao thơ guyễn Thị Mai lại có sức hút và sức truyền cảm với người đọc, nhất là người đọc cùng giới.
à một người phụ nữ thời kì hiện đại, guyễn Thị ai không giấu diếm niềm vui, n i buồn của bản thân mình. Trong thơ bà có n i buồn riêng, có n i đau đớn riêng, có những khát khao, trăn trở, có khát vọng thầm kín và có cả những n i cô đơn. hưng điều đáng quý, đang trân trọng ở đây là người phụ nữ này luôn đấu tranh tự vƣợt qua chính mình, vƣợt lên tất cả, làm chủ cuộc đời, làm chủ mọi vui buồn, hờn giận, đồng thời truyền đến cho người đọc những năng lƣợng tích cực của cuộc sống, những bài học nhân sinh đầy ý nghĩa. ột cái tôi trưởng thành, tự tin được bộc lộ một cách hết sức đầy đủ và thú vị trong thơ bà.
hắc đến thơ guyễn Thị ai, không thể bỏ quên những bài thơ về đề tài tình yêu đôi lứa. Bởi từ lâu, tình yêu đã là đề tài muôn thủa thu hút nhiều cây bút. Trong ca dao ông bà ta đã dặn nhau về một tình yêu thủy chung, bền chặt:
“Yêu nhau mấy núi cũng trèo ấy sông cũng lội, mấy đèo cũng qua” (Ca dao).
Phan Thị Thanh hàn dịu dàng, e ấp và tinh tế trong cách ứng xử với tình yêu khi xa cách: “Khi anh đi với người yêu Chỉ xin anh nhớ một điều nhỏ thôi Con
đường ta đã dạo chơi in đừng đi với một người khác em” ( on đư ng - Phan Thị Thanh hàn . ột con đường là con đường thực. ột con đường là ẩn dụ cho sự chia xa trong tình yêu. Cũng là ẩn dụ về thái độ, lối ứng xử trong tình yêu, tinh tế và bao dung. C n người phụ nữ giàu tình cảm như guyễn Thị ai, tình yêu vừa sâu đậm, vừa da diết nhƣng cũng mang đậm cái tôi tự tin. Tự tin về tình yêu, tự tin về v ng tay của mình:
“ ọt tr i rơi uống t y m ệnh hỏ th tư i, mệnh im th m i
t ng ng ng dọ th i tr i
hơi sông, đắp , ật v i nghiêng đ ng”
n t y m)
Hình ảnh bàn tay em trong bài thơ là ẩn dụ cho tâm hồn của người vợ, người yêu, tâm hồn đong đầy cảm xúc, dịu dàng, thấu hiểu nhưng cũng có nét gì đó hơi đanh đá, ghê gớm, thách thức của một người phụ nữ mang vẻ đ p trí thức độc lập, tự tin. gay từ những thơ đầu tiên, câu thơ tỏ ra nhƣ phủ đầu, hăm dọa, răn đe: anh ở đâu lọt vào tay em rồi, d anh có là Tề Thiên Đại Thánh, d anh có ngang tàng, phá phách như Từ Hải chọc trời, khuấy nước một thời thì cũng không thể thoát nổi tay em. hân vật “em” trong bài thơ khéo quá, tài quá, thay đổi được cả tính cách con người, khiến anh h ng cũng phải cúi đầu chịu nhún, em tưới bằng tình yêu, sự hiến dâng, sự dịu dàng, thánh thiện, em mài bằng sự ngọt ngào, thủ thỉ, thì thầm nhỏ to...Và cứ nhƣ thế, ngày tháng trôi qua, anh và em từ duyên phận đến yêu thương đã gắn chặt với nhau, để em có thể tự tin mà tuyên bố rằng: ẻo v ng tìm… n i khát khao Cũng không đi hết tường rào ngón xinh” n t y m)
C ng là bàn tay em, bàn tay búp măng nhỏ xinh nhƣng tự hào là có thể nâng niu và nắm trọn cả thế giới: “Tay nấu bếp, tay cắm hoa à làm giông bão trời xa, đất gần Tay tần tảo, tay chuyên cần Cầm bàn tay ấy, một lần là tin”
ư i ng n tin yêu) Bàn tay em dịu dàng, đảm đang, bàn tay em lo toan, gánh vác gia đình, bàn tay biết lạt mềm buộc chặt để khiến cho lãng tử quay đầu. Thế giới của em chỉ là rau, canh, đậu đ , là chợ búa, bếp núc, là con cái, bỉm sữa
nhƣng em hiểu hết, em biết hết, em lo đƣợc hết, em có thể chắn gió, chắn mƣa nhƣng em cũng có thể b ng nhiên hóa yên bình thành bão dông, thế nên anh làm sao mà thoát nổi:
“ g n t hỏi ũ thư ng?
Tay m ũng đ n o đư ng nh đi”
n t y m) Cũng viết về hình ảnh bàn tay, uân Qu nh cũng có cảm xúc tương đồng với guyễn Thị ai: “Trời mƣa lạnh tay em khép cửa/ Em phơi mền vá áo cho anh/ Tay cắm hoa, tay để treo tranh/ Tay thắp sáng ngọn đèn đêm anh đọc ăm tháng đi qua mái đầu cực nhọc/ Tay em dừng trên vầng trán lo âu/ Em nh nhàng xoa dịu n i đau / Và góp nhặt niềm vui từ mọi ngả” ( n t y m – uân Qu nh
Đằng sau sự dịu dàng, nồng ấm, thấu hiểu, cảm thông với chồng, nhà thơ guyễn Thị ai thi thoảng cũng khéo léo răn đe đấng mày râu bằng một lần ghê gớm:
“ hẫn là đá quý vàng mười
Không may xỏ ngón tay người đành hanh Cầu mong tìm đƣợc ai lành
Dịu dàng đằm thắm cho anh thay người”
hê g m)
Đúng với nhan đề bài thơ, nhân vật trữ tình tự nhận ngay từ đầu mình là người đành hanh, ghê gớm. ghe đâu đó có hơi hướng của sự giận d i, hờn ghen, một chút gì đó rất đời thường trong bài thơ này khiến người đọc càng yêu thơ guyễn Thị ai hơn. gười phụ nữ d có hiền lành, cam chịu đến đâu h n cũng có lúc bực dọc mà hờn tránh: tôi đanh đá, tôi ghê gớm, anh đi tìm người hiền lành, dịu dàng mà yêu, mà lấy. Có chút gì đó rất đời, rất đ i đàn bà ở trong bài thơ ngắn này. Giận đấy, đanh đá đấy, ghê gớm đấy, bởi em tự tin, bởi em biết rằng ch ng có ai đủ đằm thắm, dịu dàng để yêu anh bằng em, c ng ch ng có ai đủ ghê gớm đủ thông minh để níu giữ anh với gia đình nhƣ em. Câu thơ cuối đầy hóm hỉnh, thách thức, tự tin của người vợ hiện đại, không c n tư tưởng t ng phu nhƣ thời phong kiến.
Cũng trong một bài thơ khác, guyễn Thị ai đã bộc bạch: “Em là vệt sóng trong ao hỏ nhoi với những khát khao riêng mình à viên ngói cũ đầu đình Vô tƣ mƣa xối, vô tình mây qua D anh biển rộng trời xa Cũng không bước nổi qua tà áo em” nh v m) Anh và em ở trong bài thơ này cũng thật khác biệt. Anh là con người của chân trời, góc bể, là con người của biển rộng, trời cao luôn khát khao v ng vẫy, anh xa vời, anh khó nắm bắt. Em nhỏ bé, nhƣng ấm áp và vô c ng cần thiết, em cũng tự hào với giá trị riêng em: em là ngói đầu đình linh thiêng, đáng quý, đáng trọng, ai dám nhặt ngói đầu đình về nhà lợp mái, d viên ngói ấy là viên ngói đã cũ. Và đến cuối c ng, d đi đến biển rộng chân trời, anh cũng không bước khỏi tà áo em. Câu thơ nh nhàng nhƣng khiến cánh mày râu phải giật mình thon thót.
Tứ thơ đƣợc đẩy lên tột đỉnh cao trào và có tính khái quát, làm cho ai cũng hiểu cái qui luật của muôn đời. Hình tƣợng thơ tà áo em thật là độc đáo.
Cái tà áo mỏng mảnh, mềm mại dịu dàng tha thướt mà có sức níu giữ khôn c ng. Được em yêu thương là thế, bàn tay em rộng dài đến thế, ấy vậy mà em cũng có lúc lạc anh: “Dặn rồi ểnh mấy phút thôi à anh biến mất chân trời bóng chim Em về Buồn giữa lặng im ặc gương chiếu hậu d i tìm bóng anh”
nh). Bài thơ mang một cái tên khá lạ “ ạc anh”, lạc có thể là lạc đường, lạc nhau, lạc cả tình yêu, lạc cả hạnh phúc hay lạc cả cuộc đời . hân vật em trong bài thơ mở đầu câu thơ bằng một sự giận d i, bởi em đã dặn rồi, thậm chí là đã dặn cả hai lần, vậy mà giữa đường đông, giữ phố xá bon chen, anh vẫn lạc.
Giọng thơ mở đầu có nét gì đó nhƣ ra vẻ, nhƣ đàn chị nhƣng đến cuối bài thơ lại ch ng xuống: em buồn lặng im, bởi hai ta đã lỡ nhịp với nhau trên đường đời đông đúc, mặc d em vẫn d i tìm bóng anh.
Không ít lần, trong thơ tình yêu của guyễn Thị ai có bóng dáng của sự giận hờn, trách móc: “Em thì tất tả mưu sinh uôi con bến thực uôi mình bến mơ Anh ch ng sớm nắng muộn trưa Sương chiều muối tóc lại chưa xuân thì”
át - m v nh). gười phụ nữ đang yêu trong thơ guyễn Thị ai thật khéo léo và cũng đầy quyết đoán. Bận rộn giữa d ng đời trôi chảy, gồng gánh cho gia đình nhỏ trong cơn sóng mưu sinh, có trách đấy, có giận đấy nhưng vẫn
cân bằng tất cả giữa thơ và đời. Phải tự tin lắm, phải trách nhiệm lắm mới có thể gánh vác và cân bằng đƣợc hai thứ ấy. Phải chăng, đó cũng là cái tài của thi sĩ mà không phải người phụ nữ bình thường nào cũng có được. guyễn Thị ai cố gắng cân bằng giữa thơ và đời, cố gắng kê bằng mọi ch xô lệch cũng bởi sức mạnh của tình yêu. Không c n là cô gái e lệ, kín đáo trong ca dao để mà bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi, guyễn Thị ai nói về tình yêu một cách đầy tự tin và trực cảm: “Anh đến- m a đông biến mất Bừng lên nắng ấm căn nhà Anh đi - Chuyển trời bão nổi Bậc thềm - ƣa gió tràn qua” nh đ n v nh đi)
Bên cạnh sự tha thiết, mãnh liệt, dâng trào, cuộn sóng, tình yêu trong thơ guyễn Thị ai cũng có sự trầm lắng, sâu sắc, nồng nàn. Càng yêu là càng nhớ, da diết, cồn cào:
“ á bàng biết sưởi m a đông Thời gian biết cháy đốt l ng hai nơi”
i m h n) H n h là một giai đoạn không thể thiếu đƣợc trong tình yêu, vậy mà guyễn Thị ai cũng có lần lỡ h n, bà tinh nghịch, hóm hỉnh và tự tin bào chữa cho mình: “Thôi đừng giận nhé người ơi Có ai mười h n gặp mười được đâu D em lỡ h n đã lâu C n câu hứa đó bắc cầu sang anh” i ngư i h n)
Không phải tình yêu nào cũng cập đƣợc bến bờ hạnh phúc, thơ tình guyễn Thị ai vẫn có những bài thơ thể hiện cảm xúc dang dở, nuối tiếc trong tình yêu: “Ước gì níu được tháng ba Cho xoan tím mãi vườn nhà m tôi Để tôi kịp hỏi một người Sao không đi hết cái thời đắm say” i tháng )
Tuổi trẻ ai cũng có một thời đắm say, yêu và đƣợc yêu, chìm đắm trong mộng tưởng của tuổi trẻ. hớ về thời đắm say ấy, nhà thơ không khỏi tiếc nuối và xót xa. ếu có thể quay ngược thời gian trở lại quá khứ, chắc h n hai người sẽ thành vợ, thành chồng nhƣ nguyện ƣớc khi xƣa:
“Giá ngày xƣa nói một câu Thì nay em đã là dâu Bát Tràng”
v i át Tr ng)
Trong thơ tình yêu của guyễn Thị ai, bên cạnh những bài thơ tình trong trẻo cũng có những bài thơ pha chút tiếc nuối khi nói về tình yêu dang dở.
Thói thường, những mối tình không thành thường đem đến cho người ta nhiều luyến tiếc. Các cụ bảo: “”con cá sổng là con cá to”, nên với họ, kí ức về người cũ thật đ p. Bất chợt gặp lại người cũ, tâm hồn ta vẫn xao xuyến như thủa ban đầu. Không ai có quyền trách những giây phút ấy, bởi con người chứ đâu phải thánh nhân. ột tin nhắn giữa đêm khuya cũng đủ làm ai đó chết lặng: “Rƣng rưng chết lặng trong ph ng Chưa tin mình vẫn c n trong tim người”(Tin nhắn giữ đêm huy )
Thật may, giữa ranh giới rất đời thường ấy, giữa khoảng cách rất người ấy, giữa cái mong manh chạm đúng trái tim viển vông ấy thì người phụ nữ của gia đình đã đủ tỉnh táo để điều chỉnh, giữ gìn hạnh phúc gia đình. uống cuống, vội vàng so số máy điện thoại để rồi: “Thôi nhầm Hóa ra tin nhắn gửi nhầm...
buồn chƣa”!
Tin nhắn giữ đêm huy )
Thôi nhầm ay quá không nhắn lại, nhầm nên may quá không hồi tưởng lại và cũng nhầm nên thật ra buồn là nói ngƣợc thôi, nên vui mới đúng, vui vì mọi thứ vẫn ở trong quỹ đạo của nó. Vui vì những gì là quá khứ vẫn nên đƣợc chôn v i, không đào bới, không cào ra để thêm một lần nuối tiếc, mọi thứ mong manh dừng lại đúng ranh giới để giữ gìn những tình cảm vốn vẫn đ p và v n nguyên. Chính giây phút sống thật với tình cảm và tâm trạng của mình nhƣ thế đã khiến cho thơ guyễn Thị ai chạm sâu đến trái tim người yêu thơ. Cái tôi trữ tình dũng cảm tự tin sống thật với cảm xúc của mình, bộc lộ nét đ p tâm hồn mình. Với guyễn Thị ai, những tình cảm đ p xứng đáng đƣợc trân trọng, nhớ ghi, đƣợc dành một ch trong trái tim, trong kí ức. Đây là cách cƣ xử tinh tế, đáng phục, đáng khen của một người phụ nữ có tri thức và giàu tình cảm, luôn biết trân trọng những hoài niệm đ p.
Trong tâm hồn người phụ nữ đa cảm như guyễn Thị ai, bên cạnh sự tin yêu c n có n i buồn và sự thất vọng, hi vọng rồi tuyệt vọng. Bà không dấu giếm những cảm xúc ấy và mạnh dạn, th ng thắn bộc lộ nó trong thơ: “Thắp một
cây nến xinh Để: ến khóc cho mình cho có bạn hƣng Khi búp lửa hồng cháy sáng ại đau thêm một bóng trên tường” nh đ n v nh đi) ượn hình ảnh ngọn nến và cái bóng trên tường, lời thơ đã khắc họa n i cô đơn, buồn bã của cô gái trong bài thơ khi rời xa người yêu. gười con gái vấp ngã trong tình yêu đầu đời, cũng tuyệt vọng, cũng đau khổ, cũng chông chênh, chới với, mất niềm tin rồi chán nản... hƣng cô gái mạnh mẽ này không chọn cách gào khóc hay b lu b loa để đổi lấy sự thương hại, cô gái lặng lẽ chịu đựng, khóc một mình, khóc c ng cây nến. Thế nhƣng, trớ trêu thay, khi cây nến đốt lên lại in hằn bóng cô gái trên tường, n i đau một lần nữa dội lại, nhức nhối lắm mà vẫn gắng gƣợng để một mình cam chịu. Để rồi:
“ gười về...trưa hóa lặng thing ƣng cơm đặt xuống một mình...ăn đau”
Ngư i v )
i buồn, cô đơn phải một mình gặm nhấm, một mình gánh chịu, bữa cơm m i ngày có anh, giờ đây em phải ăn m i mình, không phải là ăn cơm, mà là "ăn đau". Sự sáng tạo ngôn ngữ của guyễn Thị ai kì diệu quá, bà gọi tên n i đau thành một vật được cụ thể hóa, nó có cái tên là đau để người con gái gặm nhấm nó, cảm nhận nó một cách thật sự trọn v n. Đọc đến đây, ta càng cảm phục một guyễn Thị ai bởi sức chứa của trái tim bà lớn quá, nó chứa đƣợc cả tình yêu lớn với quê hương đất nước, tình yêu với tổ quốc, con người, với gia đình, bè bạn và c n giấu cả những n i buồn, n i đau. Cái tôi cá nhân cô đơn, với n i buồn, trăn trở, day dứt đã đƣợc bộc bạch một cách đầy chân thực, thành thật, tự tin qua thơ bà.
D không đi được c ng nhau đến hết đường đời, thay vì giận hờn, oán trách, căm ghét, người phụ nữ trong thơ guyễn Thị ai vẫn luôn nhớ đến người xưa, nhớ đến ngơ ngác, vô hồn: “Đến bây giờ khi ta đã xa nhau ới thú nhận lời hoa là có thật Giá hỏi lại tầm xuân lần thứ nhất Cánh cuối c ng hoa vẫn nói yêu anh”(Tản m n v i t m u n) Thương cho mối tình không cập bến bờ hạnh phúc, guyễn Thị ai c n thương cho cả người đến sau, thậm chí cả tình địch của mình:
“Chắc là em hạnh phúc nhiều Khi ôm hoa tặng, nhận nhiều hứa, cho Chắc
là... Sao tôi đắn đo Thương em, nói thật à lo bời bời Rồi mai hoa cải về trời Thì em sẽ hiểu những lời lá dăm” ôi đi u v i ngư i đ n s u)
Điều đáng quý ở con người và tâm hồn guyễn Thị ai là bà biết vượt qua những vất vả, đắng cay của cuộc sống vật chất, những giây phút cô đơn, trống trải của cuộc sống tinh thần để gìn giữ tâm hồn mình trong sáng, mạnh mẽ, để khát khao tình yêu và hạnh phúc: “Trời sinh ta có đôi Để gánh đời chia sẻ Anh dời non lấp bể Phải có em chung tay Căn nhà không có em Đời hƣ vô tất cả” ái vòng đ i y phải n nh u) Tin ở con người, tin ở tình yêu, tin ở cuộc đời, nhà thơ mong rằng hạnh phúc luôn là mãi mãi, anh và em ở bên nhau là cần thiết, vĩnh hằng nhƣ quy luật tự nhiên của trời đất, nhƣ số phận đã an bài.
Câu thơ cuối là sự kh ng định đầy tự tin về vai tr giữ lửa của người phụ nữ trong gia đình, căn nhà chỉ có thể ấm áp khi có bàn tay săn sóc, chở che của người phụ nữ. Bà không quên căn dặn chính mình và người thương phải chung tay để giữ gìn hạnh phúc: “Căn nhà có khói lam chiều i thơm bếp núc, tiếng reo Bố về Căn nhà có ánh đèn khuya Trang thơ thức với bộn bề yêu thương”
ăn nh ). Để có căn nhà tràn đầy yêu thương, hạnh phúc cần phải có đầy đủ m cha, có yêu thương và gìn giữ. Qua hình ảnh căn nhà đơn sơ nhưng ấm áp hạnh phúc, guyễn Thị ai cũng gửi gắm niềm tin, niềm thương yêu vào những gia đình nhỏ, với hạnh phúc đong đầy sẽ là những tế bào khỏe mạnh cho xã hội phồn vinh.
Tiểu kết c ư ng 2
gười nghệ sĩ nào cũng thể hiện cái tôi cá nhân trong tác phẩm của mình.
Đó có thể là cái tôi cá nhân yêu đời, cái tôi cô đơn, cái tôi chán nản, cái tôi hoài nghi, cái tôi thân phận, cái tôi lạc quan...Từ sự thể hiện cái tôi cá nhân trong thơ, m i nghệ sĩ lại gửi gắm vào đó cách nhìn cuộc đời và nhân sinh quan riêng. Bản thân nhà thơ guyễn Thị ai cũng vậy. Vẻ đ p tính nữ trong thơ guyễn Thị ai không chỉ ở hoàn cảnh riêng mà c n ở cảm xúc riêng, ở cách đón nhận, đồng cảm và sẻ chia theo cách riêng của mình. Cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Thị Mai thể hiện rất rõ trên ba cấp độ: cái tôi hoài niệm giàu tính nữ trong mối quan hệ cá nhân, gia đình, cái tôi từng trải biết đồng cảm, yêu thương, chia sẻ