Chương 3 PHƯƠ G THỨC NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN TÍNH NỮ TRONG THƠ GUYỄN THỊ MAI
3.3. Giọng điệu trữ tình
3.3.1. Giới thuyết khái niệm về giọng điệu
Giọng điệu trong văn học chính là một sản phẩm sáng tạo, một yếu tố cơ bản tạo nên phong cách nghệ thuật của người nghệ sĩ. Giọng điệu thể hiện năng lực cảm thụ thế giới xung quanh của người nghệ sĩ, đó chính là một phương diện biểu hiện tâm tư, suy nghĩ, cách cảm, cách nhìn của người nghệ sĩ.
T đi n thuật ngữ văn họ đã chỉ r : “giọng điệu là: thái độ tình cảm, lập trường tư tưởng, đạo đức của nhà văn, quyết định cách xưng hô, gọi tên, d ng từ, sắc điệu tình cảm, xa gần, thô sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm” 16,134 . Giọng điệu được biểu hiện qua hai phương diện cụ thể đó là: cái nhìn của chủ thể với thế giới thông qua ngôn ngữ nghệ thuật và cách xây dựng các hình tƣợng nghệ thuật. Chính vì vậy giọng điệu cũng mang tính thời đại.
Trong d ng chảy của thơ ca nữ sau 1975, guyễn Thị ai cũng chịu ảnh hưởng của thơ nữ c ng thời nhưng bà cũng kh ng định được phong cách nghệ thuật của mình thông qua các sắc thái, giọng điệu thơ. Sự kh ng định giọng điệu thơ không chỉ là kh ng định phong cách nghệ thuật của cá nhân mà c n kh ng định sự sáng tạo và bản lĩnh nghệ thuật của người nghệ sĩ.
Các sắc thái giọng điệu nổi bật trong thơ guyễn Thị ai là giọng dịu dàng, đằm thắm, giọng đồng cảm, sẻ chia, và giọng hài hước, tự trào.
3.3.2. Giọng dị dàng đằm thắm
Dễ nhận ra giọng dịu dàng, đằm thắm trong thơ guyễn Thị ai thường lắng đọng hoặc hòa quyện trên nền các khúc hát ru: ru con, ru m , ru anh, ru mình, ru dòng sông, ru cái nóng, ru miền quê…Qua những câu thơ tựa câu hát ru êm ái ấy người đọc cảm nhận được một tâm hồn trong sáng, chân thành, dịu dàng và đầy tính nữ. Tính nữ ấy là cội nguồn của sự chia sẻ, giãi bày, tâm tình
về quê hương, về tuổi thơ, về gia đình, về những trăn trở rất riêng tư của tâm hồn người phụ nữ.
Yếu tố đầu tiên để tạo nên giọng điệu dịu dàng, đằm thắm trong thơ guyễn Thị ai có lẽ là bởi nhiều bài thơ của bà đƣợc viết dựa theo làn điệu hát ru dân gian sâu lắng: “Bây giờ lệ chảy ngƣợc lên Con ru m ...giấc ƣu phiền đêm nay ơi m ngủ cho say ời con ngh n giữa tường dày, rào cao” Ru m ) Hát ru là khúc ca bất hủ của tình mẫu tử ngọt ngào, thiêng liêng, trong hành trình sinh ra và trưởng thành của m i con người, ai cũng được lớn lên bằng tiếng ru hời của bà, của m . ời ru thấm sâu vào tâm hồn của chúng ta, nuôi lớn ta và nâng đỡ ta trong suốt cuộc đời của mình. Thường thì bao giờ cũng là m ru con, nhƣng trong bài thơ này guyễn Thị ai đã ru m , lời thơ là những lời ngh n ngào, thương mến, tri ân, thành kính gửi đến m hiền. hưng cụm từ hô gọi như
“à ơi” ,“ơi”, “đi thôi”.. thường xuyên xuất hiện khá nhiều trong các bài thơ có hình thức là khúc hát ru: “ gủ đi, ngủ đi thôi”!(N i ni m v i ong uyên);
“ ghe em ru hát à ơi Ba Vì xanh ngắt sắc trời sau mƣa” Ngh hát ru ở )
“ ơi sông ngủ đi sông Cầu phao mắc v ng bồng bềnh lời em” i ru dòng sông); “ óng ơi, nóng ngủ cho say Quạt mo Bờm đợi bàn tay em về” i ru ái n ng)
àm m là thiên chức của người phụ nữ, do đó, hát ru cũng là công việc chính của người phụ nữ. Qua những câu thơ mang hình thái lời ru ầu ơ ngọt ngào ấy, người đọc cảm nhận được sâu sắc tính nữ trong thơ guyễn Thị ai:
dịu dàng, đằm thắm, tâm tình, âu yếm. Cũng giọng điệu lời ru ấy những nhà thơ Đoàn Thị am uyến lại ru mình, ru cho số phận đa đoan của những người phụ nữ đa tình, đa đoan: “Ch ng giam trong những tháp ngà Đợi ngày mọc cánh bay ra đất trời
gười yêu ta h n với người Chung lời nhân hậu, chung lời đắm say”
át ru – Đoàn Thị am uyến). ời ru của Đoàn Thị am uyến có gì đó xót xa, cay đắng cho thân phận và tình yêu không đƣợc nhƣ mong muốn của mình nhƣng đến cuối c ng, cái tôi trữ tình vẫn vƣợt lên đau khổ để sống nghị lực, lạc
quan, tin tưởng vào cuộc sống. So với Đoàn Thị am uyến, giọng điệu lời ru của guyễn Thị ai trong sáng, ngọt ngào hơn.
Giọng thơ nồng nàn, sâu lắng, dịu dàng của guyễn Thị ai cũng thể hiện rất r qua những vần thơ viết cho trẻ em. Bài thơ: i ố ở đảo đƣợc bà viết tặng cho những chiến sĩ hải quân đã là bố.
“Bố ra đảo lâu rồi hớ bố quá bố ơi Viết lá thƣ thăm bố Cái nhớ vẫn không vơi”
i ố ở đảo ) Bài thơ i ố ở đảo là lời tâm tình ngọt ngào, dễ thương của em nhỏ trong lá thư gửi cho bố ngoài đảo. á thư yêu thương chuyển tải biết bao là mong nhớ của em bé gửi đến bố mình. Em bé kể chuyện cho bố, lời kể nghe thật hồn nhiên, trong trẻo và trẻ thơ: vì bố ra đảo lâu quá rồi, con viết thƣ cho bố, thế mà cái nhớ bố vẫn không vơi. Bằng giọng thơ dịu dàng, đằm thắm, nhà thơ không chỉ diễn tả thành công sự ngây thơ, đáng yêu của em bé mà c n giúp ta cảm nhận được niềm vui, niềm hạnh phúc của người bố khi nhận được lá thư của con ở phương xa. Cũng bằng giọng ngây ngô, trẻ con ấy, em bé kể cho bố rằng nếu đƣợc ông Bụt, bà Tiên cho bà điều ƣớc thì con sẽ dành cả ba điều ƣớc ấy cho bố: “ ột, con ước bố trẻ ãi như ảnh bố cười Hai, con ước bố khỏe Để cả nhà mừng vui
Điều thứ ba con ƣớc Đƣợc làm chiếc ba lô Để ngồi trên lƣng bố Cƣỡi sóng biển nhấp nhô” i ố ở đảo )
Giọng thơ dịu dàng, đằm thắm c n bắt gặp ở những d ng thơ guyễn Thị ai viết cho các cháu trong ngày bà cháu thủ thỉ c ng mổ lợn tiết kiệm với bà:
“Đồng lẻ này cho Bống ua đồ chơi, váy hoa Đồng lẻ kia cho ít ua tập thơ ông Khoa C n đồng ch n vừa đủ In tập thơ cho bà hững vần thơ tích cóp Từng ngày, từng ngày qua” Những v n thơ tí h p) Đọc bài thơ ta thấy hiện lên hình ảnh nhà thơ hiền từ, ngồi với đàn cháu vây quanh để c ng mổ con
lợn tiết kiệm mà bà đã tích cóp bằng những đồng tiền nhuận bút làm thơ bao ngày. Đàn cháu nhỏ háo hức bên cạnh, c n bà thì chi chút, nâng niu. Giọng thơ nh nhàng, thủ thỉ, tâm tình tha thiết, bà dặn d yêu thương và chia phần rất đều, cháu nào cũng có phần: ít có đồng lẻ để mua thơ ông Trần Đăng Khoa, Bống cũng có phần để mua váy, mua đồ chơi, và cả bà cũng có phần để in tập thơ.
hững câu thơ ngọt ngào, tha thiết nhƣ những lời ru của bà dành cho cháu, bà kể chuyện đời, chuyện tích góp từ những đồng nhỏ để làm việc to.
Cũng là câu chuyện tâm tình bà – cháu, ở tập thơ ng trăng trư nh viết cho thiếu nhi, nhà thơ cũng dành cho các cháu những từ ngữ yêu thương, trìu mến nhất: “ ào cƣng lại đây bà bế hắm mắt nằm yên l ng bà Sẽ bồng bềnh nhƣ trên v ng Khi lời bà ru à ơi”... háu truyện trò) Chỉ một tiếng gọi thân yêu: “nào cưng” ... ngân nga mà ta thấy ở đó biết bao yêu thương, cưng nựng của người bà với đứa cháu thân yêu của mình. Bé cưng nằm trong l ng bà ấm êm sẽ đƣợc nghe bà ru, nghe bà kể chuyện, sẽ thấy đƣợc bao nhiêu cảnh đ p của quê hương để thêm yêu đất nước, con người Việt am. ời thơ gợi cho chúng ta nhớ đến lời thơ của Vũ Quần Phương: “ ếu nhắm mắt nghe bà kể chuyện Sẽ đƣợc nhìn thấy các bà tiên Thấy chú bé đi hài bảy dặm Quả thị thơm, cô Tấm rất hiền” N i v i m – ũ u n Phương )
Có thể kh ng định, giọng điệu dịu dàng, đằm thắm là giọng chủ đạo trong thơ guyễn Thị ai, đặc biệt là khi bà hoài niệm về một tuổi thơ thiếu thốn, nghèo khó: “Tuổi thơ tôi không có búp bê hồng e vặn cót, gấu lông x , bóng nhựa Không bị nhốt trong ph ng im, kín cửa.... Hun hút con đường m chưa về chợ Tôi co ro, gió thốc vạt áo mềm” Tu i thơ tôi)
Bà ngậm ng i chia sẻ về tuổi thơ thiệt th i hơn so với chị em chúng bạn:
không búp bê, không đồ chơi, không quần áo đ p và quan trọng hơn nữa là không có một gia đình đủ đầy, hạnh phúc trọn v n như bao người: “Con đường có tuổi tôi đau à khi cha m chia nhau tháng ngày Bờ vai run, bím tóc gầy ắt tôi nh e ƣớt hàng cây cuối chiều” on đư ng).
Con đường tuổi thơ của guyễn Thị ai là n i ám ảnh chia xa, lìa đàn của gia đình. Từ nhỏ bà đã phải chứng kiến n i đau khi cha m chia tay, người theo cha, kẻ theo m . Con đường ấy không c n là con đường hiện thực mà c n là con đường tâm trạng, nó là nhân chứng cho những bước đi đơn côi của cô gái nhỏ khi một mình đi về thiếu vắng bóng cha m . Con đường lặng thầm như người bạn đồng hành c ng cô gái nhỏ, chứng kiến những lần bên hàng cây cuối chiều cô gái khóc ướt đẫm vai. Và cũng chính con đường cũng là nơi lưu giữ cuối c ng những bước chân của hai chị em ngày c n đi học chung đôi bởi khi bố m chia tay, hai chị em cũng bắt buộc phải m i người m i ngả: “Em xa quê đã lâu rồi gày cha xa m , chị thời xa em Chia tay chị khóc trước thềm Ba mươi năm, chị trong em vẫn c n” i thơ v h gái)
Có thể nói, khi viết về n i đau của mình, guyễn Thị ai cũng sử dụng chất giọng dịu dàng, đằm thắm nhƣng xen lẫn vào đó là sự xót xa, ngh n ngào.
Vẫn bằng giọng thơ dịu dàng, trữ tình, đằm thắm, guyễn Thị ai đã tái hiện lại khung cảnh lạnh lẽo, trống vắng lúc m từ giã cuộc đời: “ gười về thăm lại chúng con gày đi thằng út hãy c n thơ ngây Khăn tang ch ng xuống gót giày Đƣa ma m vẫn cầm quay khóc a” i mơ g p m )
Hay:
“Gia tài lúc m đi xa
Đôi quang đứt giải, căn nhà dột mƣa”
N i ni m ng y gi m ) i đau đƣợc đẩy lên đến tận c ng khi nhà thơ nhấn mạnh đến hình ảnh đôi quang gánh đứt quai và căn nhà dột nát, gia tài cuối c ng m để lại cho các con. gười đọc không khỏi xót xa, thương cảm cho cảnh đàn con côi cút, bơ vơ, cảnh nhà nghèo túng, tương lai mịt mờ của những đứa trẻ. Trong những câu thơ trên, có niềm thương xót m , có cả n i lo âu, xót xa cho đàn em thơ sớm phải chịu cảnh mồ côi m .
Có thể nói, đọc thơ guyễn Thị ai, ta bị cuốn theo những xúc cảm rất đời thường và đầy tính nữ trong thơ bà. Sự ân cần, tận tụy, đảm đang, cần c
c ng với tâm hồn rộng mở luôn yêu thương, quan tâm mọi người, trân trọng những gì thuộc về con người đã tạo nên chất giọng dịu dàng, đằm thắm trong thơ bà. Đó cũng chính là sức hấp dẫn riêng của thơ guyễn Thị ai, một nhan sắc thơ rất đ i trữ tình.
3.3.3. Giọng đồng c m, sẻ chia
Bản thân là người làm công tác tuyên truyền và tham gia hoạt động xã hội nên guyễn Thị ai có dịp đƣợc đi nhiều miền đất trên khắp mọi miền của Tổ quốc và gặp rất nhiều cảnh đời, nhiều con người, nhiều hoàn cảnh. Chuyện nhà, chuyện người, chuyện đời đều được guyễn Thị ai tái hiện lại trên trang thơ.
Bắt nguồn từ cái tôi nội cảm tràn đầy tính nữ của mình, bà viết nên những d ng thơ giàu l ng trắc ẩn. Cũng chính đều này đã tạo nên giọng đồng cảm, sẻ chia trong thơ bà. à người phụ nữ hội tụ nhiều phẩm chất đ p, guyễn Thị ai luôn đồng cảm, sẻ chia với chồng, bà tự mình gồng gánh, vất vả để nuôi đời, nuôi thơ, để hoàn thành sứ mệnh cao quý:
“Em thì tất tưởi mưu sinh
uôi con bến thực nuôi mình bến mơ”
át – m v nh) Đối với những người phụ nữ khác thì cuộc đời chỉ có bến thực tức là gia đình, con cái, công việc và các mối quan hệ, nếu họ chu toàn đƣợc tất cả những điều ấy thì đã là đảm đang lắm rồi. hưng là người phụ nữ của thơ ca, guyễn Thị ai vừa phải sống tốt cuộc sống của con người thực lại vừa phải nuôi dưỡng tâm hồn thơ ca của mình, làm đƣợc điều ấy bà quả thật rất vĩ đại. Bên cạnh bến mơ với những vần thơ, những khóc khuất riêng của trái tim mình, guyễn Thị ai vẫn chăm sóc tốt một bến thực đế tất tưởi mưu sinh, sẻ chia khó khăn, gánh vác gian khổ với chồng.
uất phát từ sự trân trọng hạnh phúc gia đình, trân trọng sự đủ đầy của một gia đình trọn v n, guyễn Thị ai đã viết những d ng thơ đầy tâm sự: “Thôi đừng g cửa nhà anh Phút vô tâm ấy rồi thành nhẫn tâm” ăn nh )
Từng là đứa con lớn lên trong một gia đình tan đàn sẻ nghé, bố m sớm chia tay nhau, bà đã có một tuổi thơ không mấy ngọt lành trên con đường đau
khổ của một thời. Bà đủ hiểu sự thiệt th i của những đứa trẻ khi sống trong những căn nhà nhƣ thế. Từ n i đau của chính mình, bà hiểu và cảm thông cho n i đau của người khác. gười phụ nữ có tâm hồn đ p như guyễn Thị ai rất thấu hiểu ranh giới mong manh của hạnh phúc gia đình, bà đồng cảm và sẻ chia với những giây phút hạnh phúc bên trong căn nhà ấy. hân vật trữ tình trong bài thơ đủ tế nhị, thông minh, tỉnh táo và dứt khoát để biết dừng lại đúng lúc để giữ gìn hạnh phúc của người mình thương quý. Trong cuộc sống, ai cũng khao khát có một gia đình trọn v n, ai cũng mong mình là con thuyền một bến chứ ai mong một bến hai thuyền. Thế nhƣng, guồng quay của cuộc sống cứ đẩy con người vào cảnh sống không như ta mong muốn. hiều gia đình hai vợ chồng không đi được trọn v n với nhau đến hết chặng đường yêu khiến cho họ phải chia tay, dẫn đến cảnh những đứa trẻ sẻ nghé tan đàn. à người trong cuộc, guyễn Thị ai đã d ng chính trải nghiệm tuổi thơ và tấm l ng bao dung, vị tha yêu thương đồng cảm để dung h a mối quan hệ đặc biệt ấy: “Sang ngang một chuyến đ đầy Sông sâu run cả v ng tay đôi bờ Đêm nay cánh cửa khép hờ Dì không ngủ được nằm chờ bước con” N i v i on h ng)
Cũng xuất phát từ n i l ng ấy, nhà thơ buồn thương và đồng cảm cho những đứa trẻ không có bố. hà không có bố mọi thứ cứ t y tiện, xô lệch, bởi gia đình là mối quan hệ cộng sinh, khăng khít, thiếu đi bất kì thành viên nào thì gia đình cũng khó v n toàn: “Cho d bãi mật ph sa à không bên lở ch ng là d ng sông” (Nh hông ố). Dân gian có câu: “con không cha nhƣ nhà không nóc”, vậy mà trong xã hội hiện nay cũng không hiếm cảnh “ hà không có bố”.
hà không có bố có thể vì rất nhiều lí do: bố mất, bố đi công tác, bố m li hôn, hoặc m đơn thân. hƣng d bởi lí do nào đi chăng nữa, thì đứa trẻ trong gia đình ấy cũng là đứa trẻ rất thiệt th i. Căn nhà thiếu vắng người trụ cột, m d có đảm đang, tháo vát đến nhường nào đi chăng nữa cũng không thể thay thế được vai tr của cha, tổ ấm ấy sẽ trở nên lạnh lẽo. Bài thơ cũng là lời cảnh tỉnh đến các gia đình trẻ ngày nay, các bậc làm cha, làm m trước khi quyết định chia tay, xin hãy nghĩ đến những đứa con thơ. Hạnh phúc của gia đình trước hết phải là sự đủ đầy, sau đó là sự cố gắng vun đắp giữa các thành viên.
Giọng điệu đồng cảm, sẻ chia đƣợc gợi lên từ những hoài niệm buồn tha thiết về tuổi thơ khốn khó, nhọc nhằn, về cuộc sống mưu sinh tảo tần vất vả, về nhân tình thế thái đa đoan. Khi c n là một cô giáo trẻ, guyễn Thị ai đã từng tâm sự về mối tình đầu của mình: “Ba năm trôi, kỉ niệm cũng xa rồi Phƣợng thay hoa ba lần hồng mặt đất hững chuyện đ a vui đã thành sự thật Em đâu c n là cô giáo của riêng anh” T m s ô giáo tr ). Thông thường, đối với một người con gái đến tuổi yêu, trái tim yêu thường cháy hết mình cho mối tình đầu, gửi gắm vào đó bao niềm tin hi vọng. Thế nhưng, mối tình đầu thường hay tan vỡ, và đối với nhân vật trữ tình trong bài thơ này, kỉ niệm ấy cũng đã xa nhƣng vẫn để lại trong trái tim một vết s o đầu đời.
i niềm ấy cũng đƣợc guyễn Thị ai gửi gắm trong bài thơ Th i ho g o háy. Bài thơ đƣợc viết khi nhà thơ c n rất trẻ, là cô gái sống ngây thơ, trong sáng, hồn nhiên nhƣ bông hoa gạo cháy hết mình một góc trời. Cuộc gặp gỡ và chia tay bên d ng sông trong chiều nắng đã đánh dấu sự kết thúc một mối tình đ p: “D ng sông vẫn êm trôi Bến bờ không theo đƣợc Bàn chân rồi dừng bước
hưng mắt l ng em theo Bàn chân rồi dừng bước Thương nhớ l ng không nguôi” Th i ho g o háy) Trong cái khẽ khàng của một chiều nắng, guyễn Thị ai đã viết nên những vần thơ êm dịu về mối tình của mình, đó là những rung động và cả những điều không thể nói hết thành lời. Bài hát đã đƣợc nhạc sĩ guyễn Đình San phổ nhạc thành bài hát hi u nắng và nhanh chóng trở thành ca khúc đƣợc đông đảo bạn trẻ yêu mến.
Không chỉ xót xa cho bản thân mình, trái tim nhạy cảm của Nguyễn Thị ai cũng không khỏi bàng hoàng trước sự băng hoại các giá trị đạo đức xã hội, đau xót trước sự tàn phá của con người với thiên nhiên trong thời công nghiệp hóa. Cái răng, cái tóc là góc con người, vậy mà nhiều người vì tiền mà bán đi cả những mớ tóc dài đen mƣợt, nghe tiếng rao mua tóc, guyễn Thị ai không khỏi ngậm ng i: