Thoaái hoaá khúáp
Thoaỏi hoaỏ khỳỏp laõ mửồt loaồi viùm khỳỏp, huóy hoaồi chờởt suồn ỳó khỳỏp. Àờy laõ bùồnh thỷỳõng gựồp trong sửở caỏc vờởn àùỡ vùỡ khỳỏp. ÚÃ Myọ, coỏ àùởn 100 triùồu ngỷỳõi mựổc bùồnh naõy. Trỷỳỏc 45 tuửới, thoaỏi hoaỏ khỳỏp thỷỳõng xaóy ra ỳó àaõn ửng; sau 55 tuửới, noỏ hay gựồp ỳó àaõn baõ. Vừ trủ thoaỏi hoaỏ thỷỳõng gựồp laõ hai baõn tay, baõn chờn, xỷỳng sửởng vaõ caỏc khỳỏp lỳỏn chừu sỷỏc nựồng nhỷ haỏng, àờỡu gửởi.
Bùồnh thoaỏi hoaỏ khỳỏp nguyùn phaỏt coỏ liùồn hùồ vỳỏi tuửới giaõ.
Tuửới caõng lỳỏn, nỷỳỏc trong suồn gia tựng, chờởt protein suồn bừ thoaỏi hoaõ. Caõc khỳõp ặỳơc duđng quaõ nhiùỡu nựm dùợ bừ viùm suơn, ăau khỳỏp, sỷng; nùởu tiùởn triùớn quaỏ lờu coõn laõm mờởt hựốn lỳỏp àùồm suồn khỳỏp. Viùm khỳỏp kủch thủch phaỏt sinh tựng trỷỳóng xỷỳng mỳỏi, taồo thaânh caác gai quanh khúáp. Thoaái hoaá khúáp thûá phaát xaãy ra sau beỏo phũ, chờởn thỷỳng nhiùỡu lờỡn hay phờợu thuờồt khỳỏp, bùồnh bờớm sinh vùỡ khỳõp, guõt, tiùớu ặỳđng vađ mửơt sửị rửịi loaơn hooõc mửn. Thoaõi hoaỏ khỳỏp chú laõ bùồnh vùỡ khỳỏp, khửng aónh hỷỳóng gũ àùởn caỏc cỳ quan khaác.
Bùồnh thỷỳõng gờy àau àỳỏn nỳi khỳỏp, nhiùỡu hỳn vaõo luỏc chiùỡu tửởi. Khỳỏp coỏ thùớ sỷng, ờởm, khi vờồn àửồng coỏ tiùởng kùu ỳó khỳỏp. Àau vaõ cỷỏng khỳỏp hay xaóy ra khi ngửỡi bờởt àửồng lờu. Triùồu chỷỏng thay àửới tuõy ngỷỳõi: coỏ ngỷỳõi thờởy quaỏ àau, phaói ài khờồp khiùợng, khoỏ lađm viùơc ặỳơc; ỳờ ngỷỳđi khaõc laơi coõ rớịt ủt triùơu chỷõng duđ coõ nhiùỡu hũnh aónh thỷỳng tửớn trùn X-quang. Triùồu chỷỏng bùồnh naõy coỏ thùớ khửng liùn tuồc, nhiùỡu ngỷỳõi bừ ỳó khỳỏp gửởi, tay coỏ thùớ nhiùỡu nựm khửng àau gũ. Do khỳỏp gửởi bừ thoaỏi hoaỏ, bùồnh nhờn ài khờồp khiùợng, ngaõy caõng tùồ hỳn khi bùồnh tiùởn triùớn. Thoaỏi hoaỏ khỳỏp ỳó xỷỳng sửởng
gờy ra àau cửớ hay àau lỷng. Thoaỏi hoaỏ khỳỏp coỏ thùớ taồo xỷỳng cỷỏng quanh caỏc khỳỏp nhoó ỳó baõn tay, goồi laõ cuồc Heberden, coỏ thùớ khửng àau (nhỷng giuỏp chờớn àoaỏn ra bùồnh naõy).
Khửng coỏ xeỏt nghiùồm maỏu naõo duõng chờớn àoaỏn bùồnh naõy.
Thỷó maỏu duõng àùớ loaồi trỷõ bùồnh khaỏc gờy ra thoaỏi hoaỏ khỳỏp thỷỏ phaỏt hay mửồt sửở bùồnh viùm khỳỏp khaỏc. X-quang caỏc khỳỏp giuỏp nhiùỡu trong chờớn àoaỏn. Thỷỳõng thờởy nhờởt laõ mờởt suồn khỳỏp khiùởn heồp khe khỳỏp vaõ thaõnh lờồp caỏc gai. Choồc khỳỏp àửi khi giuỏp chờớn àoaỏn phờn tủch dừch khỳỏp, loaồi trỷõ bùồnh guỏt, nhiùợm truõng vaõ caỏc nguyùn nhờn khaỏc.
Vùỡ àiùỡu trừ, ngoaõi giaóm cờn, traỏnh moồi hoaồt àửồng thaỏi quaỏ aờnh hỷỳờng ăùịn khỳõp, khửng coõ caõch nađo ngựn chựơn ặỳơc sỷơ thoaõi hoaỏ suồn hay sỷóa chỷọa gũ caỏc suồn bừ thỷỳng tửớn. Muồc àủch àiùỡu trừ laõ giaóm àau khỳỏp, viùm, caói thiùồn, gũn giỷọ chỷỏc nựng hoaồt àửồng.
- Coỏ thùớ duõng biùồn phaỏp baóo tửỡn nhỷ nghú ngỳi, thùớ duồc vaõ giaóm cờn, vờồt lyỏ trừ liùồu hay caỏc duồng hửợ trỳồ.
- AÁp tuỏi noỏng trỷỳỏc khi tờồp vaõ tuỏi laồnh sau khi tờồp thùớ duồc àùớ giaãm àau, sûng.
- Bỳi lửồi laõ caỏch tờồp thùớ duồc tửởt ủt laõm chờởn thỷỳng khỳỏp.
- Nùn duõng vaõi mửn thùớ duồc khaỏc nhỷ ài bửồ, àaồp taồi chửợ, tờồp nờng taồ nheồ.
Chuyùn viùn vờồt lyỏ liùồu phaỏp coỏ thùớ cung cờởp caỏc duồng cuồ nhỷ gờồy, thanh neồp, duồng cuồ tờồp ài, nhựỗm giaóm moồi chờởn thỷỳng núi khúáp.
BS Dûúng Minh Hoaâng
Viùm khỳỏp daồng thờởp
Àờy laõ bùồnh quan troồng haõng àờỡu trong caỏc bùồnh thờởp khỳỏp ỳó ngỷỳõi lỳỏn, thỷỳõng gựồp ỳó phuồ nỷọ lỷỏa tuửới tỷõ 30 àùởn 60, coỏ thùớ keỏo daõi àùởn suửởt àỳõi.
Biùớu hiùồn àựồc trỷng cuóa bùồnh laõ hiùồn tỷỳồng viùm maõng hoaồt
biùởn keỏo daõi, tiùởn triùớn tỷõng àỳồt, coỏ xu hỷỳỏng tựng dờỡn, dờợn àùởn tửớn thỷỳng baõo moõn suồn khỳỏp vaõ àờỡu xỷỳng, gờy dủnh khỳỏp, biùởn daồng khỳỏp vaõ mờởt chỷỏc nựng hoaồt àửồng cuóa khỳỏp.
Bùồnh khỳói phaỏt tỷõ tỷõ, tựng dờỡn nhỷng àửi khi cuọng tiùởn triùớn rờởt nhanh. Vừ trủ bựổt àờỡu thỷỳõng ỳó caỏc khỳỏp nhoó nhỷ cửớ tay, baõn tay, ngoỏn tay... sau àoỏ aónh hỷỳóng tỳỏi caỏc khỳỏp khaỏc nhỷ khỳỏp gửởi, khỳỏp cửớ chờn, khỳỏp khuóyu tay, khỳỏp vai, khỳỏp haỏng... Biùớu hiùồn chung cuóa bùồnh laõ hiùồn tỷỳồng cỷỏng khỳỏp gờy khoỏ cỷó àửồng caỏc khỳỏp vaõo buửới saỏng luỏc mỳỏi nguó dờồy vaõ hiùồn tỷỳồng sỷng, noỏng, àoó, àau caỏc khỳỏp nhoó, àựồc biùồt ỳó baõn tay nhỷ cửớ tay, baõn ngoỏn tay, baõn ngoỏn chờn vaõ khỳỏp gửởi, àửởi xỷỏng hai bùn. Bùồnh nhờn coõn coỏ caỏc dờởu hiùồu toaõn thờn nhỷ sửởt, mùồt moói, xanh xao, gờỡy suỏt.
Diùợn biùởn cuóa bùồnh rờởt khaỏc nhau vỳỏi tỷõng ngỷỳõi bùồnh, thỷỳõng qua 2 giai àoaồn:
- Giai àoaồn àờỡu thỷỳõng keỏo daõi 1 àùởn 3 nựm. Biùớu hiùồn laõ sỷng, noỏng, àoó, àau, haồn chùở vờồn àửồng caỏc khỳỏp do maõng hoaồt dừch cuóa khỳỏp bừ viùm. Bùồnh diùợn biùởn tỷõng àỳồt, nhỷng chỷa àùớ laồi di chỷỏng gũ àaỏng kùớ taồi khỳỏp sau mửồt àỳồt viùm, chỷa aónh hỷỳóng nhiùỡu tỳỏi toaõn bửồ cỳ thùớ ngỷỳõi bùồnh.
- Giai àoaồn sau: Bựổt àờỡu xuờởt hiùồn tửớn thỷỳng baõo moõn ỳó suồn khỳỏp vaõ àờỡu xỷỳng do hờồu quaó cuóa hiùồn tỷỳồng viùm maõng hoaồt dừch, cấc tướn thỷỳng nõy mưồt khi àậ xuờởt hiùồn thị khưng thùớ mờởt ăi ặỳơc. Nùịu khửng ặỳơc ăiùỡu trừ ăuõng, caõc tửớn thỷỳng suơn khỳõp vađ àờỡu xỷỳng ngaõy caõng nựồng nùỡ laõm khe khỳỏp naõy dờỡn dờỡn heồp laồi, caỏc àờỡu xỷỳng dủnh vỳỏi nhau gờy biùởn daồng khỳỏp, dủnh khỳỏp, cỷỏng khỳỏp vaõ mờởt khaó nựng vờồn àửồng cuóa khỳỏp. Luỏc naõy, bùồnh thỷỳõng aónh hỷỳóng tỳỏi toaõn thờn vỳỏi caỏc biùớu hiùồn: sửởt, xanh xao, gờỡy suỏt, teo cỳ, mùồt moói, suy nhỷỳồc...
Úấ caờ 2 giai ăoaơn cuờa bùơnh, bùơnh nhớn luửn luửn cớỡn ặỳơc laõm thùm caỏc xeỏt nghiùồm àựồc hiùồu nhỷ chuồp X-quang hai baõn tay, tũm yùởu tửở viùm khỳỏp daồng thờởp trong maỏu vaõ mửồt sửở xeỏt nghiùồm khaõc tuđy tỷđng trỷỳđng hỳơp cuơ thùớ ăùớ thớỡy thuửịc chớớn ăoaõn xaõc ắnh bùồnh viùm khỳỏp daồng thờởp, àửỡng thỳõi chờớn àoaỏn phờn biùồt vỳỏi caỏc bùồnh khỳỏp khaỏc coỏ nhỷọng biùớu hiùồn lờm saõng tỷỳng tỷồ.
Cờỡn àiùỡu trừ toaõn diùồn gửỡm:
1. Àiùỡu trừ triùồu chỷỏng sỷng, noỏng àoó, àau vaõ caói thiùồn khaó nựng vờồn àửồng cuóa khỳỏp (caỏc thuửởc khaỏng viùm, giaóm àau).
2. Àiùỡu trừ cỳ baón (caỏc thuửởc chửởng thờởp khỳỏp coỏ thùớ caói thiùồn bùồnh).
3. Àiùỡu trừ hửợ trỳồ: Tờồp luyùồn, dỷồ phoõng, phuồc hửỡi chỷỏc nựng, vờồt lyỏ trừ liùồu, thuửởc y hoồc dờn tửồc, chờm cỷỏu, xoa boỏp...
4. Àiùỡu trừ caỏc biùởn chỷỏng do thuửởc àiùỡu trừ (biùởn chỷỏng viùm loết dẩ dõy tấ trõng, loậng xỷỳng, nhiùỵm truõng, rưởi loẩn nưồi tiùởt...) vaõ sỷóa chỷọa caỏc di chỷỏng dủnh khỳỏp, biùởn daồng khỳỏp (phờợu thuờồt chónh hònh).
5. Giẫi quyùởt cấc vờởn àùỡ kinh tùở xậ hưồi cho ngỷỳõi bùồnh.
Trong àoỏ, 3 muồc tiùu àờỡu laõ then chửởt vũ viùồc àiùỡu trừ triùồu chỷỏng, àiùỡu trừ cỳ baón vaõ àiùỡu trừ hửợ trỳồ nùởu coỏ hiùồu quaó vaõ an toaõn seụ lađm cho bùơnh ửớn ắnh sỳõm, haơn chùị caõc thỷỳng tửớn taơi suơn khỳõp vaõ xỷỳng, giaóm sửở lỷỳồng caỏc thuửởc khaỏng viùm giaóm àau phaói sỷó duơng do ăoõ giaờm ặỳơc caõc biùịn chỷõng cuờa caõc loaơi thuửịc.
Àiùỡu trừ cỳ baón: Laõ viùồc sỷó duồng caỏc thuửởc chửởng thờởp khỳỏp àùớ cẫi thiùồn bùồnh nhựỗm lõm ngỷng húồc giẫm sỷồ tiùởn triùớn cuóa bùơnh. Viùơc ăiùỡu trừ cỳ baờn cớỡn ặỳơc tiùịn hađnh cađng sỳõm cađng tửịt, tửởt nhờởt laõ trỷỳỏc khi xuờởt hiùồn caỏc tửớn thỷỳng ỳó suồn khỳỏp vaõ àờỡu xỷỳng, vũ thuửởc chú coỏ thùớ laõm ngỷng sỷồ tiùởn triùớn cuóa bùồnh chỷỏ khửng thùớ caời taơo ặỳơc caõc tửớn thỷỳng thỷơc thùớ ăaụ coõ taơi suơn khỳõp do caỏc phỷỳng phaỏp àiùỡu trừ trỷỳỏc àờy, àựồc biùồt laõ viùm, loeỏt daồ daõy - taỏ traõng, rửởi loaồn nửồi tiùởt...
Caỏc thuửởc àùớ àiùỡu trừ cỳ baón bùồnh viùm khỳỏp daồng thờởp gửỡm:
Methotrexate, Sulfasalazine, Hydroxychloroquine, muửởi vaõng chđch húồc uưởng, D-Penicillamine, Cyclosporine A... Viùồc lỷồa chổn thuửởc hoaõn toaõn do caỏc thờỡy thuửởc lỷồa choồn dỷồa trùn tỷõng bùồnh nhờn cuồ thùớ, mỷỏc àửồ bùồnh, giai àoaồn bùồnh, tũnh traồng sỷỏc khoóe...
Thuửịc ăiùỡu trừ cỳ baờn thỷỳđng ặỳơc sỷờ duơng lớu dađi, coõ thùớ noõi laõ suửởt àỳõi, nùởu khửng coỏ taỏc duồng bờởt lỳồi buửồc phaói boó àiùỡu trừ. Vũ
thuửịc chuýn khoa theo nhỷụng nguýn tựưc ăaụ ặỳơc qui ắnh. Caõc yùởu tửở nhỷ thỳõi gian àiùỡu trừ, liùỡu thuửởc, phửởi hỳồp thuửởc, ngỷng thuửởc, thùm thuửởc, àửới thuửởc... hoaõn toaõn phaói coỏ yỏ kiùởn cuóa thờỡy thuưởc chuyùn khoa trỷồc tiùởp theo dội.
Viùồc ngỷõng thuửởc tuõy tiùồn, duõng thuửởc khửng àùỡu, khửng àuó liùỡu, khưng theo dội sất, bỗ dỳó àiùỡu trừ... lõ nhỷọng nguyùn nhờn lõm giẫm húồc lõm mờởt hiùồu quẫ cuóa àiùỡu trừ.
Thờởp khỳỏp cờởp tủnh (Bùồnh thờởp tim)
Àờy laõ mửồt bùồnh thờởp khỳỏp cuóa ngỷỳõi nhoó tuửới; thỷỳõng gựồp ỳó lỷỏa tuửới 5-15, ủt thờởy ỳó treó em dỷỳỏi 3 tuửới vaõ ngỷỳõi lỳỏn trùn 25 tuửới.
Bùồnh thỷỳõng bựổt àờỡu sau khi beỏ bừ viùm hoồng do vi truõng liùn cờỡu khuờớn tỷõ 1 àùởn 3 tuờỡn. Viùm hoồng do liùn cờỡu khuờớn laõ nguyùn nhờn thuỏc àờớy cỳ thùớ phaón ỷỏng toaõn thờn theo kiùớu miùợn dừch - dừ ỷỏng, àựồc biùồt laõ ỳó khỳỏp vaõ tim. Bùồnh thờởp tim khửng phaói laõ bùồnh nhiùợm truõng.
Bùồnh xuờởt hiùồn àưồt ngưồt, cấc dờởu hiùồu rộ rõng, mẩnh mệ, nùn ặỳơc goơi lađ cớịp tủnh. Coõ thùớ nhớơn biùịt bùơnh nhỳđ caõc dớịu hiùơu chủnh nhỷ:
- Sưởt nống vỷõa (37,5 àưồ C) húồc cao (40 àưồ C).
- Àau caỏc khỳỏp lỳỏn nhỷ khỳỏp gửởi, cửớ chờn, cửớ tay, khuóyu.
Thờởy rộ khỳỏp sỷng, nống, àỗ võ àau nhỷỏc. Àau khỳỏp thỷỳõng "chẩy"
lờỡn lỷỳồt tỷõ khỳỏp naõy qua khỳỏp khaỏc. Cuọng coỏ khi caỏc khỳỏp chú thờởy àau mõ khưng thờởy rộ sỷng, nống, àỗ húồc cố khi chĩ thờởy mưồt khúáp bõ àau.
- Coõ nhỷụng ặỳđng vođng ăoờ hửỡng hoựơc caõc cuơc cỷõng nhoờ dỷỳõi da, ỳó doồc caỏc gờn, mu baõn tay, baõn chờn.
- Nùởu bừ nựồng seọ thờởy hiùồn tỷỳồng thỳó gờởp vaõ coỏ thùớ àau ỳó vuâng tim.
- Trong mửồt sửở trỷỳõng hỳồp coỏ thùớ coỏ nhỷọng biùớu hiùồn ỳó caỏc cỳ quan khaỏc nhỷ: ngoaõi da, hử hờởp, tiùu hoaỏ, thờỡn kinh.
Bùồnh thỷỳõng xaóy ra vaõo muõa laồnh, nỳi coỏ khửng khủ ờớm ỷỳỏt, nhaõ ỳó chờồt chửồi, thiùởu aỏnh saỏng, ựn uửởng thiùởu thửởn.
Caỏc chuyùn gia y tùở lỷu yỏ caỏc giai àoaồn thỷỳõng traói qua cuóa bùồnh thờởp tim:
- Giai àoaồn 1: Viùm hoồng liùn cờỡu khuờớn.
- Giai àoaồn 2: Bùồnh thờởp tim phaỏt triùớn toaõn diùồn (khỳỏp, tim, da, thêìn kinh).
- Giai àoaồn 3: Bùồnh tim vụnh viùợn.
- Giai àoẩn 4: Suy tim nựồng dờỡn khưng hưỡi phuồc húồc lõm tỷó vong.
Chỷỏng àau thờởp khỳỏp bùn ngoõi tuy thờởy rộ rùồt nhờởt nhỷng laồi khửng àaỏng sỳồ; khỳỏp khửng bao giỳõ bừ laõm muó vũ khửng phaói bùồnh nhiùợm truõng. Vaõ chú 5 àùởn 15 ngaõy sau laõ noỏ coỏ thùớ tỷồ khoói maõ khửng chỷọa trừ gũ. Bùồnh nựồng vaõ àaỏng sỳồ laõ bùồnh tim, coỏ thùớ dờỵn àùởn suy tim gờy tỷó vong húồc mang bùồnh tim suưởt àỳõi. Theo mửơt sửị liùơu ặỳơc thửịng kù, cỷõ 10 treờ em bừ bùơnh thớịp tim thũ coõ hỳn 1 trễ bừ chùởt (10,9%). Bùồnh khỗi rưỡi vờỵn cố thùớ tấi phất húồc tiùởn triùớn nựồng hỳn. Khi trễ àậ bừ bùồnh thờởp tim rưỡi (giai àoẩn 2), phẫi ặa ăùịn bùơnh viùơn sỳõm ăùớ ặỳơc ăiùỡu trừ.
Phoâng trõ:
- Trỷỳỏc hùởt, cờỡn chuỏ troồng caói thiùồn caỏc àiùỡu kiùồn ựn, ỳó, chuỏ yỏ vờởn àùỡ vùồ sinh mửi trỷỳõng, àiùỡu kiùồn dinh dỷỳọng àửởi vỳỏi treó em.
- Tủch cỷồc chỷọa trừ àuỏng àựổn viùm hoồng do liùn cờỡu khuờớn.
- Phaói cho treó em bừ bùồnh viùm hoồng nhiùợm truõng ựn, nguó riùng àùớ traỏnh lờy bùồnh.
- Trễ àậ bừ bùồnh thờởp tim mưồt lờỡn rưỡi phẫi tiùởp tuồc duõng khaõng sinh ăùớ ngựn ngỷđa taõi phaõt. Treờ cớỡn ặỳơc khaõm bùơnh thỷỳõng kyõ àùớ thờỡy thuưởc theo dội, hỷỳỏng dờỵn cuồ thùớ cấch sựn sốc, caỏch duõng thuửởc vaõ thỳõi gian duõng thuửởc.
- Nùịu nhớơn thớịy caõc dớịu hiùơu cuờa bùơnh thũ phaời sỳõm ặa treờ àùởn caỏc phoõng khaỏm chuyùn khoa, thỷồc hiùồn caỏc xeỏt nghiùồm cờỡn
thiùịt theo chú ắnh cuờa thớỡy thuửịc ăùớ coõ hỷỳõng ăiùỡu trừ kừp thỳđi, giaờm ặỳơc nguy cỳ aờnh hỷỳờng xớịu ăùịn tim.
BS Trỷỳng Vựn Anh Tuờởn
Chûáng àau lûng
Àau lỷng laõ mửồt chỷỏng bùồnh thỷỳõng gựồp. Coỏ rờởt nhiùỡu nguyùn nhờn gờy àau lỷng, nhỷng thỷỳõng gựồp nhờởt laõ lao àửồng khưng àuỏng cấch. Àau lỷng do chờởn thỷỳng húồc do bùồnh cuóa cưồt sửởng cuọng tỷỳng àửởi hay gựồp.
Nguyùn nhờn:
- Thoaõi hoaõ ẵa ăùơm: Ăụa ăùơm lađ phớỡn nựỡm giỷụa 2 ăửịt xỷỳng cuóa cưồt sưởng, cố tđnh chờởt mùỡm võ co giận (nhỳõ vờồy mõ cưồt sưởng cong, ỷỳụn ặỳơc). Caõc ẵa ăùơm coõ taõc duơng giaờm "xoõc" khi coõ sỷõc dửỡn neõn. Caõc bùơnh cuờa ẵa ăùơm dớợn ăùịn ăau lỷng thỷỳđng lxuớịt hiùơn do sỷơ thoaõi hoaõ cuờa ẵa ăùơm, do tuửới taõc ngađy cađng tựng, lao ăửơng nhiùỡu khiùịn ẵa ăùơm phaời chừu nhiùỡu dửỡn eõp lớu ngađy, lađm giaờm ăi tấc duồng thun giận.
- Thoaõt vừ ẵa ăùơm: Khi mang hay vaõc mửơt vớơt nựơng, cửơt sửịng phaời chừu sỷơ ăeđ neõn cuờa vớơt ăoõ, vađ leụ dụ nhiùn, ẵa ăùơm cuụng phaời nhớơn gaõnh nựơng nađy. Nùịu vớơt quaõ nựơng, sỷõc dửỡn eõp quaõ mỷõc, ẵa àùồm phaói phũnh ra, cheõn eỏp lùn caỏc dờy thờỡn kinh, gờy ra caóm giaỏc ăau. Nhỷụng ẵa ăùơm nựỡm ỳờ vừ trủ thớịp thũ seụ chừu nựơng nhiùỡu hỳn, àiùỡu àoỏ giaói thủch taồi sao ngỷỳõi ta hay àau cửồt sửởng ỳó vuõng thựổt lûng.
Trong mửơt sửị trỷỳđng hỳơp, ẵa ăùơm cođn ăuờ khaờ nựng chừu ặơng vađ chú phũnh ra coõ giỳõi haơn, ngỷỳđi bùơnh ăau vađi ba ngađy lađ ăỳụ. Nùịu vớơt nựơng quaõ sỷõc chừu ặơng cuờa ẵa ăùơm, nhớn cuờa ẵa ăùơm phaời di chuýớn ăớớy ra lađm vỳụ bao gửịi suơn vađ lửỡi ra ngoađi ẵa àùồm, cheõn chựồt vaõo caỏc dờy thờỡn kinh, gờy àau lỷng dỷọ dửồi, coỏ thùớ gờy àau thờỡn kinh toaồ, nựồng hỳn coỏ thùớ bừ liùồt chờn. Trong trỷỳõng hỳơp nađy, bùơnh nhớn ăau thựưt lỷng cớịp do thoaõt vừ ẵa ăùơm.
- Thoaỏi hoaỏ cửồt sửởng: Àờy laõ nguyùn nhờn thỷỳõng gờy àau lỷng nhờởt. Khi ngỷỳõi yùởu thũ àau caõng tựng lùn. Bùồnh gờy àau lỷng tỷõng àỳồt, giaóm mửồt thỳõi gian rửỡi àau laồi.
- Gai àửởt sửởng: Thỷỳõng laõ gai àửởt sửởng thựổt lỷng vaõ àửởt sửởng cuõng. Nùởu coỏ gai àửởt sửởng cửớ, bùồnh nhờn seọ àau vuõng gaỏy.
- Tỷ thùở trong lao àửồng: Trỷỳõng hỳồp naõy rờởt thỷỳõng xaóy ra do trong quaỏ trũnh lao àửồng do khửng chuỏ yỏ nhỷ cuỏi lỷng àùớ nờng vờồt nựơng quaõ sỷõc, lađm cho lỷng cong, ỷỳụn ra, ẵa ăùơm dùợ bừ trỷỳơt, gớy chỷỏng àau lỷng cờởp. Mửồt sửở ngỷỳõi coỏ chỷỏng àau lỷng kinh niùn do phaói laõm viùồc trong mửồt tỷ thùở ủt thay àửới nhỷ thỳồ may, thỷ kyỏ ngửỡi vựn phoõng, ngỷỳõi nửng dờn ài caõy phaói cuỏi liùn tuồc, nhỷọng cửng nhớn phaời ặõng maõy liùn tuơc, nhỷụng tađi xùị xe...
- Bùồnh dủnh caỏc khỳỏp cửồt sửởng.
- Bùồnh viùm cửồt sửởng do nhiùợm truõng.
- Mửồt sửở di cựn cuóa ung thỷ lan àùởn cửồt sửởng: Caỏc trỷỳõng hỳồp ung thỷ phửới, ung thỷ vuỏ, ung thỷ tuyùởn tuyùỡn lờồp ỳó nam giỳỏi...
cuọng coỏ thùớ di cựn lùn cửồt sửởng.
- Bùồnh loậng xỷỳng: Thỷỳõng gựồp ỳó phuồ nỷọ tuưới mận kinh.
Khi cố bùồnh loậng xỷỳng, cấc xỷỳng rờởt dùỵ bừ gậy, nguy hiùớm nhờởt lâ gậy chỗm xûúng àuâi.
- Bùồnh trỷỳồt cửồt sửởng do chờởn thỷỳng: Hay àau ỳó vuõng thựổt lỷng do trỷỳồt àưởt sưởng lỷng thỷỏ 5, thỷỳõng do chờởn thỷỳng húồc dừ daồng cửồt sửởng.
- Bùơnh ỳờ mửơt sửị cỳ quan trong cỳ thùớ: Nhỷ bùơnh vùỡ ặỳđng tiùịt niùồu vaõ sinh duồc, thỷỳõng gựồp laõ bùồnh soói thờồn, viùm thờồn, bùớ thờồn, u ỳó thờồn, viùm tiùỡn lờồp tuyùởn.
- Rửởi loaồn nửồi tiùởt: Mửồt sửở phuồ nỷọ coỏ rửởi loaồn vùỡ kinh nguyùồt cuọng thỷỳõng bừ àau lỷng, viùm tiùỡn liùồt tuyùởn ỳó nam giỳỏi...
- Mửơt sửị bùơnh ỳờ ặỳđng tiùu hoaõ: Thỷỳđng gựơp lađ loeõt daơ dađy, taõ traõng, bùồnh viùm tuyồ, bùồnh soói mờồt...
- Caỏc bùồnh vùỡ thờỡn kinh: Thỷỳõng laõ caỏc bùồnh cuóa tuóy sửởng.
- Bùồnh cuõng hoaỏ cửồt sửởng: Thỷỳõng gựồp ỳó àửởt sửởng thựổt lỷng 5 do àửởt sửởng bừ luỏn xuửởng.
- Caỏc bùồnh toaõn thờn dờợn àùởn àau lỷng: Nhỷ caỏc bùồnh nhiùợm truõng gờy sửởt cao (sửởt reỏt, thỷỳng haõn, sửởt xuờởt huyùởt...)
- Bùồnh vửi hoaỏ cửồt sửởng (muồc xỷỳng).
Ngoaõi caỏc nguyùn nhờn kùớ trùn, caỏc yùởu tửở aónh hỷỳóng àùởn tờm thờỡn cuọng àoỏng vai troõ gờy àau lỷng.
Phoâng ngûâa àau lûng
Àùớ phoõng ngỷõa àau lỷng, chuỏng ta phaói luửn luửn chuỏ yỏ àùởn tỷ thùở sinh hoaồt, lao àửồng àuỏng. Àờy laõ biùồn phaỏp phoõng ngỷõa hỷọu hiùơu nhớịt. Nhỷụng tỷ thùị tuy ăỳn giaờn nhỷng rớịt cớỡn ặỳơc quan tớm giỷụ ăuõng ăựưn lađ: nựỡm, ngửỡi, ặõng, ăi, nhớịc vớơt nựơng, mang xaỏch vờồt nựồng. Sau àờy laõ nhỷọng tỷ thùở quan troồng cờỡn chuỏ yỏ.
Nựỗm
Khửng nùn nựỗm trùn giỷỳõng quaỏ cỷỏng (nhỷ giỷỳõng gửợ) hay quấ mùỡm võ truọng (nhỷ giỷỳõng cố lụ xo mờởt àưồ giận). Nùn nựỗm nùồm chựổc àùỡu nhỷng mùỡm, coỏ thùớ loỏt mửồt miùởng vaỏn cỷỏng dỷỳỏi nùồm nùởu cờỡn àùớ traỏnh giỷỳõng quaỏ truọng. Khửng nùn nựỗm gửởi quaỏ cỷỏng vaõ quaỏ cao khiùởn cửớ gờồp, vai nhử lùn. Nùn choồn gửởi coỏ kủch thỷỳỏc nhỗ húồc mùỡm vỷõa àuó lựn trỳó àờỡu mõ cướ khưng bừ quểo. Khi nựỗm phaói giỷọ sao cho àờỡu, cửớ, thờn thựống. Traỏnh caỏc tỷ thùở vựồn veơo. Traõnh nựỡm sớịp vũ seụ gia tựng lỷơc chừu ặơng lùn cửơt sửịng thựưt lỷng. Nùn nựỗm ngỷóa ngay thựống hay nựỗm nghiùng, ửm mửồt gửởi daõi trong tỷ thùở thoaói maỏi. Traỏnh nựỗm vỳỏi tay lờởy vờồt gũ quaỏ xa hay àan cheỏo tay vỳỏi lờởy àửỡ khiùởn thờn hũnh vựồn veồo.
Tỷõ nựỗm chuyùớn sang ngửỡi phaói traỏnh vựồn veồo thờn mũnh.
Traỏnh hựốn tỷ thùở bờồt ngửỡi lùn thũnh lũnh khiùởn cửồt sửởng chừu lỷồc bờởt thỷỳõng hay gờy àau. Khi phaói ngửỡi lùn trong tỷ thùở ngỷóa, chuỏng ta nùn chửởng 2 tay ra phủa sau lỷng, tỷõ tỷõ ngửỡi lùn mửồt caỏch nheồ nhaõng, khửng àửồt ngửồt.
Thùở chuyùớn tỷõ nựỗm giỷỳõng sang ngửỡi tửởt nhờởt laõ: