Bùồnh dừch taó
Bùồnh dừch taó laõ loaồi bùồnh gờy tiùu chaóy do ruửồt non bừ nhiùợm mửồt loaồi vi khuờớn àựồc biùồt (vi khuờớn taó). Vi khuờớn taó coỏ khaó nựng lờy lan gờy ra dừch nùởu ta khửng coỏ biùồn phaỏp phoõng ngỷõa tửởt.
Vi khuờớn taó chú gờy bùồnh ỳó bùỡ mựồt ruửồt non, khửng huóy hoaồi thaõnh ruửồt non, khửng vaõo maỏu, do àoỏ bùồnh nhờn thỷỳõng chú bừ tiùu chaóy, khửng àau buồng, khửng sửởt. Phờn tiùu chaóy coỏ muõi tanh khoỏ chừu. Àa sửở bùồnh nhờn tiùu chaóy vaõi lờỡn rửỡi khoói. Nhỷọng bùồnh nhờn nựồng tiùu chẫy ưỡ ẩt, xưởi xẫ thỷỳõng xuyùn tiùu chẫy húồc rĩ rẫ liùn tuồc, vờợn khửng àau buồng, khửng sửởt. Sau khi tiùu chaóy nhiùỡu lờỡn, bùồnh nhờn nửn, coỏ thùớ dỷọ dửồi. Khi bùồnh nhờn bừ tiùu chaóy vaõ nửn seọ dờợn àùởn tũnh traồng mựổt truọng, tay chờn laồnh, àờỡu ngoỏn tay moỏp, voồp beó (chuửồt ruỏt), thùỡu thaõo noỏi khửng thaõnh tiùởng. Tũnh traồng naõy coỏ thùớ xaóy ra sau vaõi ba giỳõ tiùu chaóy, nùởu khửng àiùỡu trừ kừp thỳõi bùồnh nhờn seọ chùởt do tũnh traồng mờởt nỷỳỏc, nhờởt laõ treó em vaâ ngûúâi giaâ.
Mửi trỷỳõng nỷỳỏc keỏm vùồ sinh laõ mửi trỷỳõng thuờồn lỳồi cho vi khuờớn taó phaỏt sinh, phaỏt triùớn. Ngoaõi ra ruửỡi coỏ thùớ tiùởp xuỏc vỳỏi phớn, chớịt nửn oõi cuờa bùơnh nhớn ặa vađo miùơng cuụng lađ mửơt nguyùn nhờn gờy bùồnh dừch taó.
Caỏch phoõng bùồnh dừch taó hỷọu hiùồu nhờởt hiùồn nay laõ:
- Phaói chuỏ yỏ vùồ sinh caỏ nhờn vaõ vùồ sinh mửi trỷỳõng tửởt: rỷóa tay saồch seọ trỷỳỏc khi ựn, ựn thỷỏc ựn chủn, nùn hờm noỏng trỷỳỏc khi ùn.
- Thỷõc ựn sửịng nhỷ rau sửịng, traõi cớy phaời ặỳơc rỷờa saơch.
- Xỷó lyỏ phờn, raỏc saồch khửng àùớ lan traõn ra ngoaõi.
- Diùồt vaõ traỏnh ruửỡi bu vaõo thỷỏc ựn, thỷỏc uửởng.
Àiùỡu trừ
Nhiùỡu bùồnh nhờn mựổc bùồnh dừch taó bừ tỷó vong laõ do tũnh traơng mớịt nỷỳõc nựơng. Chủnh vũ vớơy, trỷỳõc khi ặa bùơnh nhớn ăùịn nỳi àiùỡu trừ, phaói taồm thỳõi cho uửởng nhiùỡu nỷỳỏc, tửởt nhờởt laõ nỷỳỏc Oresol, 1 gối pha vỳỏi mưồt lđt nỷỳỏc chđn, húồc cấc loẩi nỷỳỏc pha chùở sau àêy:
- Nỷỳõc muửịi ặỳđng: Mửơt lủt nỷỳõc chủn, mửơt muửợng cađ phù loaơi 5 ml (5 g) muửịi bửơt, 8 muửợng cađ phù loaơi 5 ml (40 g) ặỳđng caõt.
- Nỷỳỏc chaỏo muửởi: Mửồt lủt nỷỳỏc chủn, mửồt nựổm (50 g) gaồo (àùớ nguyùn xấc gẩo húồc àấnh nhuyùỵn ra uưởng khưng bỗ xấc), muưởi bửồt hai nhuỏm (mửợi nhuỏm goồn giỷọa ba ngoỏn tay caỏi, troó vaõ giỷọa 3,5 g). Khưng àùớ thỷõa húồc thiùởu muưởi.
Nguyùn tựỉc cho bùồnh nhờn uưởng Oresol húồc cấc loẩi nỷỳỏc pha chùở:
- Cho bùồnh nhờn uửởng sỳỏm nhờởt, tửởt nhờởt laõ ngay sau lờỡn tiùu chaóy àờỡu tiùn.
- Cho bùồnh nhờn uửởng khửng àùớ khaỏt nỷỳỏc.
- Bùồnh nhờn coõn tiùu chaóy coõn cho uửởng.
- Nùởu bùồnh nhờn nửn, cho uửởng thỷỳõng xuyùn mửợi lờỡn mửồt ủt.
Nùịu bùơnh nhớn ặỳơc cho uửịng ăớỡy ăuờ nhỷ thùị, hớỡu hùịt seụ khoời bùồnh.
Hậy bỗ quan niùồm sai lờỡm bùồnh nhờn tiùu chẫy lõ do nỷỳỏc uửởng vaõo, nùn khửng cho bùồnh nhờn uửởng. Nỷỳỏc tiùu chaóy laõ nỷỳỏc tỷõ cỳ thùớ bùồnh nhờn tiùởt ra, uửởng nỷỳỏc àùớ buõ laồi sửở lỷỳồng nỷỳỏc mờởt, giuỏp bùồnh nhờn thoaỏt khoói nguy hiùớm. Nùn chuỏ yỏ, nỷỳỏc cho bùồnh nhờn uưởng lõ nỷỳỏc Oresol húồc nỷỳỏc pha chùở theo thõnh phờỡn trùn mỳỏi coỏ àuó chờởt cho nỷỳỏc hờởp thuồ vaõo cỳ thùớ.
Nhỷụng bùơnh nhớn bừ tiùu chaờy, dừch taờ cớỡn ặỳơc ựn, buõ (ăửịi vỳõi treờ) ăớỡy ăuờ hỳn ngỷỳđi bũnh thỷỳđng, bùơnh nhớn ặỳơc dinh
bùơnh nhớn coõ thùớ ựn, buõ ủt do ýịu sỷõc, cớỡn ặỳơc cho ựn, buõ nhiùỡu lờỡn, thỷỏc ựn luỏc àờỡu coỏ thùớ laõ chaỏo thừt dờỡn daõ trỳó laồi thỷỏc ựn bũnh thỷỳõng caõng sỳỏm caõng tửởt, nùởu coỏ àiùỡu kiùồn cho thỷỏc ựn coỏ chờởt dinh dỷỳọng cao ủt nhờởt trong mửồt tuờỡn sau khi hùởt tiùu chaóy.
BS Nguyùợn Thùở Duọng (Trung tờm Bùồnh Nhiùồt àỳỏi TP HCM
Bùồnh lyồ Amủp
Lyồ Amủp laõ tũnh traồng nhiùợm truõng ỳó ruửồt giaõ do Entamoeba histolyca. ÚÃ Viùồt Nam, tyó lùồ ngỷỳõi laõnh mang mờỡm bùồnh coỏ nỳi àùởn 25%, taồi thaõnh phửở Hửỡ Chủ Minh tyó lùồ trung bũnh laõ 8%. Lỷỏa tuửới mựổc bùồnh nhiùỡu nhờởt tỷõ 20 àùởn 30, treó em dỷỳỏi 5 tuửới ủt mựổc bùồnh.
Bùồnh lyồ Amủp dùợ hoaõnh haõnh trong àiùỡu kiùồn sinh hoaồt keỏm, ựn uửởng thiùởu vùồ sinh, vùồ sinh ngoaồi caóm thờởp, raỏc chung quanh nhaõ taồo àiùỡu kiùồn cho ruửỡi phaỏt triùớn vaõ mang Amủp gieo rựổc khựổp nỳi. Ăớy lađ bùơnh lớy qua ặỳđng tiùu hoaõ. Amủp theo thỷõc ựn, nỷỳõc uửởng vaõo miùồng; khi àùởn ruửồt thũ xờm nhờồp vaõo niùm maồc ruửồt, gờy ra nhỷọng vùởt loeỏt nhoó trong loõng ruửồt vaõ biùớu hiùồn bùn ngoaõi bựỗng hửồi chỷỏng lyồ.
Triùồu chỷỏng
Thỷỳõng gựồp laõ hửồi chỷỏng lyồ, bao gửỡm àau buồng, moỏt rựồn vaõ tiùu phờn àaõm maỏu keõm theo sửởt nheồ tỷõng cỳn.
- Thùớ cờởp tủnh: Àau buồng quựồn tỷõng cỳn, àau doồc theo khung àaồi traõng trỷỳỏc khi ài tiùu. Moỏt rựồn, àau buửởt hờồu mửn keõm caóm giaỏc mựổc ài cờỡu dỷọ dửồi. Tiùu phờn nhờỡy maỏu, àửi khi xen keọ vỳỏi tiùu chaóy, mửợi lờỡn ài tiùu ủt phờn, nhỷng ài nhiùỡu lờỡn trong ngaõy.
Nùởu ỳó thùớ nheồ thũ tửớng traồng tửởt, tiùu àaõm maỏu vaõi lờợn mửợi ngaõy; thùớ trung bũnh: bùồnh nhờn mùồt, tiùu àaõm maỏu khoaóng 5-15 lờỡn mửợi ngaõy; thùớ nựồng; bùồnh nhờn suy kiùồt, mờởt nỷỳỏc, rửởi loaồn chờởt àiùồn giaói, buồng chỷỳỏng, caóm giaỏc moỏt rựồn vaõ àau buồng nhiùỡu, tiùu àaõm maỏu 15 lờỡn/ngaõy.
- Thùớ baỏn cờởp: Bùồnh nhờn àau buồng ủt, tiùu chaóy phờn loóng ủt nhaõy nhỳỏt, ủt khi coỏ caóm giaỏc moỏt rựồn, àửi khi coỏ taỏo boỏn.
- Thùớ maồn tủnh: Sau giai àoaồn cờởp tủnh hay baỏn cờởp nùởu khưng àiùỡu trừ, bùồnh trỳó thõnh mận tđnh vỳỏi nhiùỡu àỳồt bùồnh cấch nhau. Luỏc naõy chỷỏc nựng àaồi traõng khửng coõn bũnh thỷỳõng nỷọa, triùồu chỷỏng bùồnh giưởng nhỷ viùm àẩi trõng mận. Àau buồng lờm rờm liùn tuồc vaõ rửởi loaồn tiùu hoaỏ: thỷỳõng laõ tiùu chaóy xen keọ taỏo boỏn, no hỳi, ựn khửng tiùu àửởi vỳỏi mửồt sửở thỷỏc ựn nhỷ: rau sửởng, sỷọa... bùồnh nhờn suy nhỷỳồc, biùởng ựn, suồt cờn.
Àiùỡu trừ
Tuõy theo tũnh traồng bùồnh, baỏc sụ seọ coỏ phỷỳng thỷỏc àiùỡu trừ bựỗng mửồt hay phửởi hỳồp caỏc loaồi thuửởc sau:
- EÁmeỏtine, thuửởc diùồt Amủp hỷọu hiùồu nhỷng coỏ nhiùỡu taỏc duồng phuồ.
- Deỏhydroeỏmeỏtine: so vỳỏi eỏmeỏtine thũ ủt àửồc vaõ thaói trỷõ nhanh hún.
- Metronidazol vaõ caỏc thuửởc cuõng nhoỏm nhỷ: Secnidazole, Nimorazole, Tinidazole, Ornidazole, nhoỏm naõy khửng nùn duõng cho phuồ nỷọ coỏ thai. Ngoaõi ra thuửởc cuọng coỏ taỏc duồng phuồ laõ nửn, uõ tai, phaát ban.
Riùng Stovarsol, Difetarsone laõ dờợn chờởt cuóa Arsenic nùn hiùồn nay khửng duõng vũ àửồc.
Phoâng ngûâa
Chuỏ yỏ ngựn chựồn Amủp theo thỷỏc ựn, nỷỳỏc uửởng xờm nhờồp vaõo cỳ thùớ.
- Giỷọ vùồ sinh ựn uửởng: Rỷóa tay trỷỳỏc khi chùở biùởn thỷỏc ựn, duơng cuơ ặơng thỷõc ựn phaời saơch. Rỷờa tay sau khi ăi tiùu vađ trỷỳõc khi ựn. Thỷõc ựn phaời ặỳơc nớịu chủn kyụ trỷỳõc khi ựn, nùịu ựn rau sửởng phaói rỷóa saồch dỷỳỏi voõi nỷỳỏc chaóy (nỷỳỏc maỏy) nhiùỡu lờỡn.
Khửng uửịng nỷỳõc laụ, nỷỳõc uửịng phaời ặỳơc ăun sửi ăùớ nguửơi.
- Nûúâc duđng trong sinh hoaơt phaêi ặúơc khûê truđng bùìng clor.
- Xỷó lyỏ tửởt phờn vaõ raỏc, khửng duõng phờn tỷỳi àùớ boỏn tỷỳỏi ruửồng vỷỳõn, vuõng ngoaồi thaõnh cờỡn aỏp duồng hửở xủ hai ngựn. Cờỡn deồp caỏc cờỡu tiùu trùn sửng, raồch vũ àờy laõ nguửỡn lờy bùồnh.
- Giỷọ saồch mửi trỷỳõng chung quanh nhaõ ỳó, traỏnh ruửởi nhựồng bu vaâo thûác ùn, ly, cheán.
BS Nguyùợn Trỷồc
Bùồnh lyồ trỷồc truõng
Lyơ trỷơc truđng lađ mửơt bùơnh nhiùợm truđng ặỳđng ruửơt cớịp tủnh do trỷồc truõng Shigella gờy ra. Biùớu hiùồn bùồnh thay àửới tỷõ thùớ nheồ:
tiùu chaóy phờn nỷỳỏc cho àùởn caỏc thùớ nựồng vỳỏi àau buồng quựồn, moỏt rựồn, tiùu phờn àaõm maỏu, sửởt vaõ coỏ dờởu hiùồu nhiùợm truõng nhiùợm àửồc.
Ngỷỳõi àang mựổc bùồnh, ngỷỳõi trong thỳõi kyõ bũnh phuồc (coỏ thùớ truyùỡn nhiùợm àùởn 6 tuờỡn), ngỷỳõi laõnh mang truõng àùỡu coỏ thùớ thaói vi truõng trong phờn vaõ gờy bùồnh cho ngỷỳõi khaỏc.
Shigella dùợ bừ tiùu diùồt ỳó nỳi khử raỏo, song coỏ thùớ sửởng lờu haõng thaỏng trong nỷỳỏc vaõ nhiùỡu loaồi thỷồc phờớm khaỏc nhau ỳó nhiùồt àửồ thủch hỳồp vaõ mửi trỷỳõng khửng coỏ tủch acid maồnh. Vi truõng coõn coỏ thùớ xuyùn qua giờởy vùồ sinh, nhiùợm tay ngỷỳõi bùồnh vaõ lỷu laồi ỳó tay bờớn sau nhiùợm khuờớn 3 giỳõ. Ngỷỳõi ta tũm thờởy vi truõng hiùồn diùồn rờởt nhiùỡu trùn caỏc àửỡ vờồt cuóa ngỷỳõi bùồnh, àựồc biùồt laõ bửỡn vùồ sinh.
Caỏch lờy truyùỡn thỷỳõng thờởy laõ do tiùởp xuỏc trỷồc tiùởp giỷọa ngỷỳõi vỳỏi ngỷỳõi qua tay bờớn. Yùởu tửở trung gian nhỷ àửỡ duõng chung, thỷồc phờớm, nỷỳỏc (nỷỳỏc uửởng hay do tựổm sửng, hửỡ) ruửỡi nhựồng cuọng thỷỳõng xaóy ra.
Bùồnh coỏ khaó nựng gờy dừch ỳó nhỷọng nỳi sửởng àửng àuỏc, keỏm vùồ sinh, nguửỡn nỷỳỏc ử nhiùợm vaõ coõn tờồp quaỏn duõng phờn tỷỳi boỏn hoa maâu.
Treó nhoó tỷõ 1 àùởn 4 tuửới thỷỳõng mựổc bùồnh: ỳó ngỷỳõi lỳỏn: nỷọ mựổc bùồnh nhiùỡu hỳn nam. Trỷồc truõng Shigella xờm nhờồp vaõo cỳ
thùớ qua ặỳđng tiùu hoaõ. Vi truđng seụ bừ tiùu diùơt mửơt phớỡn khi qua mửi trỷỳđng acid cuờa daơ dađy, nhỷng so vỳõi caõc loaơi vi truđng ặỳđng ruửồt khaỏc, trỷồc truõng lyồ dùợ daõng vỷỳồt qua "haõng raõo" ngựn caón naây.
Triùồu chỷỏng
Sau khi vi truõng vaõo cỳ thùớ tỷõ 12 àùởn 72 giỳõ, bùồnh khỳói phaỏt àửồt ngửồt vỳỏi caỏc triùồu chỷỏng sau:
- Hửồi chỷỏng nhiùợm truõng: Ngỷỳõi bùồnh sửởt cao 39 àùởn 40 àửồ C, thỷỳõng keõm theo ỳỏn laồnh, àau nhỷỏc toaõn thờn, mùồt moói biùởng ựn, buưỡn nưn húồc nưn mỷóa.
- Triùồu chỷỏng tiùu hoấ: Gưỡm cố tiùu chẫy phờn lỗng húồc tiùu toaõn nỷỳỏc vaõng coỏ thùớ dờợn àùởn rửởi loaồn nỷỳỏc vaõ chờởt àiùồn giaói, suy thờồn cờởp nhỷng khửng nguy hiùớm àùởn tủnh maồng trỷõ khi treó quaỏ nhoã vaâ ngûúâi giaâ.
Giai àoaồn nhờỡy maỏu, nhiùỡu lờỡn trong ngaõy (coỏ thùớ tỷõ 20 àùởn 40 lờỡn), lỷỳồng phờn ài tiùu mửợi lờỡn mửồt giaóm ài.
- Caóm giaỏc moỏt rựồn nhiùỡu, ngaõy caõng tựng, àau thửởn ỳó vuõng trỷồc traõng, coỏ thùớ dờợn àùởn sa trỷồc traõng.
- Àau quựồn buồng, àau tỷõng cỳn doồc theo khung àaồi traõng trỷỳỏc khi ài tiùu.
- Bùồnh nhờn chú sửởt nheồ trong giai àoaồn naõy.
- Thùớ traồng suy suồp nhanh, mùồt moói, hửởc haỏc, veó lo lựổng, mửi khử, lỷỳọi àoỏng bỳồn vaõng nờu, buồng chỷỳỏng.
Nhỷọng hũnh thỷỏc lờm saõng khaỏc coỏ thùớ gựồp:
- Thùớ nựồng cờởp tủnh vỳỏi sửởt cao, laồnh run, tiùu maỏu ửỡ aồt, khử ngỷỳđi, rửịi loaơn nỷỳõc, ăiùơn giaời, suy tuớỡn hoađn ặa ăùịn tỷờ vong.
- Thùớ nheồ, bùồnh nhờn chú àau buồng ờm ú, rửỡi tiùu phờn loóng nhỷ caõc trỷỳđng hỳơp nhiùợm truđng ặỳđng ruửơt khaõc.
- Thùớ mận tđnh, bùồnh nhờn tiùu àõm mấu kếo dõi lõm mờởt nhiùỡu chớịt ăaơm, chớịt ăiùơn giaời, dùợ ặa ăùịn suy kiùơt.
Àửởi vỳỏi treó em tỷõ 1 àùởn 4 tuửới, bùồnh thỷỳõng cờởp tủnh vỳỏi sửởt rờởt cao keõm co giờồt vaõ coỏ caỏc biùớu hiùồn thờỡn kinh nhỷ: nựỗm li bũ, àau àờỡu, cỷỏng cửớ. Mửồt sửở ủt treó em coỏ thùớ tỷó vong do hửồi chỷỏng tan maỏu, urù huyùởt cao vaõ tũnh traồng huyùởt nhiùợm nửồi àửồc tửở.
Àiùỡu trừ
Gửỡm ba biùồn phaỏp:
- Buđ nỷỳõc vađ chớịt ăiùơn giaời: Cớỡn ặỳơc thỷơc hiùơn nhỷ caõc trỷỳõng hỳồp tiùu chaóy khaỏc vỳỏi dung dừch Oresol uửởng ngay luỏc bùồnh mỳỏi khỳói phất, húồc truyùỡn dừch nùởu mờởt nỷỳỏc nhiùỡu.
- Khaỏng sinh: Nhựỗm ruỏt ngựổn thỳõi gian bùồnh vaõ thỳõi gian thaãi vi truâng ra ngoaâi theo phên.
- Àiùỡu trừ triùồu chỷỏng chú aỏp duồng khi àau quựồn buồng vaõ caóm giaỏc moỏt rựồn dỷọ dửồi àe doaồ sa trỷồc traõng.
Phoõng bùồnh
Bùơnh lyơ trỷơc trađng lớy truýỡn chuờ ýịu qua ặỳđng tiùu hoaõ do tay bờớn, thỷỏc ựn nhiùợm bờớn hay qua trung gian ruửỡi nhựồng. Vũ vờồy caỏch phoõng bùồnh giửởng nhỷ phoõng bùồnh lyồ Amủp laõ: vùồ sinh thỷồc phờớm; vùồ sinh ựn uửởng (ựn chủn uửởng sửi); vùồ sinh phờn - raỏc diùồt ruửỡi nhựồng; xỷó lyỏ tửởt nỷỳỏc thaói vaõ nỷỳỏc sinh hoaồt.
BS Nguyùợn Trỷồc
Chỷỏng khoỏ tiùu, àờỡy buồng
Khoỏ tiùu, àờỡy buồng laõ triùồu chỷỏng caóm thờởy no hỳi, nựồng buồng, chỷỳỏng buồng, coỏ khi buửỡn nửn vaõ nửn oỏi. Thỷỳõng xaóy ra sau khi ựn vaõ do hùồ tiùu hoỏa hoaồt àửồng khửng tửởt.
Àùớ trừ chỷỏng khoỏ tiùu àờỡy buồng, ta coỏ thùớ duõng caỏc thuửởc sau àêy:
1. Thuửởc khaỏng acid, chửởng tiùởt acid vaõ chửởng àờỡy hỳi:
Maalox Plus, Maloxals, Phosphalugel, Gasvicon, Pepsen... ặúơc duõng khi bừ chỷỏng khoỏ tiùu, àờỡy hỳi do dỷ acid dừch vừ tỷỏc laõ chờởt chua trong daồ daõy. Caỏc thuửởc naõy vỷõa coỏ taỏc duồng trung hoõa acid
vỷõa chửởng àờỡy hỳi trong daồ daõy. Coỏ thùớ duõng thuửởc daồng suói boồt nhỷ: Normogastryl. Húồc duõng thuưởc chưởng tiùởt acid nhỷ:
Cimetidin, Ranitidin, Omeprazol...
2. Thuửởc giuỏp àiùỡu hoõa sỷồ co boỏp daồ daõy nhỷ Metoclopramid (Primpeỏran), Domperidon (Motiliun-M). Duõng khi sỷồ co boỏp daồ daõy keỏm, laõm chờồm sỷồ chuyùớn hoỏa thỷỏc ựn tỷõ daồ daõy xuửởng ruửồt.
3. Thuửởc giuỏp tiùu hoỏa: Chỷỏa caỏc men tiùu hoỏa, giuỏp sỷồ tiùu hoỏa thỷỏc ựn ỳó daồ daõy dùợ daõng nhỷ Festal, Pancreỏlase, Neopeptine, Alipase...
Trùn àờy laõ caỏc thuửởc maõ ngỷỳõi bừ khoỏ tiùu àờỡy buồng coỏ thùớ duõng àùớ caói thiùồn tũnh traồng rửởi loaồn. Liùỡu lỷỳồng vaõ caỏch uửởng coỏ thùớ hoời dỷỳơc sụ, nhớn viùn baõn thuửịc taơi caõc nhađ thuửịc ăùớ ặỳơc hỷỳỏng dờợn duõng àuỏng. Coỏ mửồt sửở àiùỡu chuỏng ta cờỡn lỷu yỏ nhỷ sau:
- Nùn quan tờm àùởn caỏch ựn uửởng àùớ traỏnh chỷỏng khoỏ tiùu àờỡy buồng nhỷ ựn chờồm, nhai kyọ, taồo caỏc yùởu tửở thoaói maỏi trong bỷọa ựn, traỏnh duõng caỏc thỷồc phờớm maõ kinh nghiùồm cho thờởy gờy chỷỏng khoỏ tiùu (nhỷ thỷỏc ựn chiùn quaỏ nhiùỡu dờỡu mỳọ) khửng laồm duồng rỷỳồu, caõ phù, thuửởc laỏ, gia vừ gờy kủch thủch tiùởt nhiùỡu dừch võ.
- Trỷỳỏc khi duõng thuưởc cố thùớ duõng gỷõng giậ nhỗ lờởy nỷỳỏc hoõa vỳỏi nỷỳỏc ờm ờởm uửởng maõ theo nhiùỡu ngỷỳõi nhờồn thờởy coỏ thùớ laõm giaóm chỷỏng khoỏ tiùu.
- Chú nùn duõng thuửởc khoaóng 5-7 ngaõy, nùởu chỷỏng khoỏ tiùu àờỡy buồng khưng cẫi thiùồn rộ rùồt, nùn ài bấc sơ khấm bùồnh.
Coỏ mửồt sửở trỷỳõng hỳồp rờởt cờỡn ài khaỏm baỏc sụ chuyùn khoa tiùu hoỏa, nùởu chờồm trùợ trong chờớn àoaỏn seọ aónh hỷỳóng khửng tửởt àùởn kùởt quẫ àiùỡu trừ. ỳó ngỷỳõi àậ ngoõi 45 tuưới, triùồu chỷỏng khố tiùu àờỡy buồng coỏ thùớ khỳói àờỡu cuóa viùm loeỏt daồ daõy - taỏ traõng, thờồm chủ cuóa ung thỷ dẩ dõy, húồc ỳó nhỷọng ngỷỳõi cố dờởu hiùồu suồt cờn, ài tiùu phờn àen, bừ vaõng da, nuửởt khoỏ.
DS Nguýợn Hỷụu Ăỷõc (Ăaơi hoơc Y dỷỳơc TP HCM
Taáo boán
Taỏo boỏn laõ triùồu chỷỏng chờồm trùợ trong viùồc thaói phờn vỳỏi phờn ủt hỳn vaõ khử rựổn hỳn bũnh thỷỳõng, sửở lờỡn thaói phờn khửng vỷỳồt quaỏ 3 lờỡn trong tuờỡn. Khi bừ taỏo boỏn, phờn nựỗm lờu trong ruửồt seọ laõm cho chờởt àửồc thờởm vaõo maỏu, gờy nhiùợm àửồc, laõm cỳ thùớ dùợ bừ nhiùợm khuờớn phờn, seọ caón trỳó tuờỡn hoaõn ỳó trỷồc traõng vaõ vỳỏi viùồc rựồn khi ài tiùu seọ laõm cho ngỷỳõi ta dùợ mựổc bùồnh trụ. Ngỷỳõi bừ taỏo boỏn thỷỳõng caóm thờởy mùồt moói, nhỷỏc àờỡu, dùợ tỷỏc giờồn, caỏu kónh.
Nguyùn nhờn:
- Do ựn thiùởu chờởt xỳ laõ rau caói, uửởng quaỏ ủt nỷỳỏc.
- Do sinh hoaồt tụnh taồi, ủt coỏ sỷồ vờồn àửồng.
- Sỷó duồng caỏc loaồi thuửởc gờy ra taỏo boỏn nhỷ: thuửởc trừ tiùu chaóy laõm liùồt nhu àửồng ruửồt, thuửởc khaỏng acid viùm loeỏt daồ daõy - taỏ traõng, thuửởc bửớ chỷỏa sựổt, thuửởc chửởng trờỡm caóm, thuửởc an thêìn...
Ngoaõi 3 nguyùn nhờn trùn, ngỷỳõi bùồnh cuọng coỏ thùớ bừ taỏo boỏn do cỳ thùớ coỏ sỷồ rửởi loaồn nhỷ: rửởi loaồn tờm thờỡn - thờỡn kinh, rửởi loaồn trỷỳng lỷồc thờỡn kinh thỷồc vờồt, rửởi loaồn chuyùớn hoaỏ vaõ nửồi tiùởt nhỷ bừ chỷỏng tựng calci - huyùởt, tựng urù-huyùởt, húồc cố mưồt tướn thỷỳng thỷồc thùớ ỳó àaồi traõng, trỷồc traõng, hờồu mửn gờy trỳó ngaồi ặúđng thaêi phín.
Vùỡ thuửởc trừ taỏo boỏn hay coõn goồi laõ thuửởc nhuờồn trỷỳõng, thuửởc xửớ, àoỏ laõ thuửởc coỏ taỏc duồng laõm gia tựng nỷỳỏc thờởm vaõo phờn laõm phờn mùỡm ra, laõm gia tựng sỷồ co thựổt cuóa ruửồt giaõ àùớ dùợ daõng tửởng phờn ra ngoaõi.
Coỏ 4 loaồi thuửởc trừ taỏo boỏn nhỷ sau:
1. Thuửởc trừ taỏo boỏn taồo khửởi: Laõ thuửởc chỷỏa chờởt sỳồi, chờởt nhờỡy nhỷ thaồch (rau cờu), caỏm luỏa mũ, khi uửởng vaõo ruửồt seọ huỏt nỷỳỏc trỷỳng nỳó lam tựng thùớ tủch phờn ỳó trỷồc traõng gờy sỷồ kủch thủch giuỏp dùợ ài tiùu hỳn. Nùn uửởng thuửởc loaồi naõy vỳỏi nhiùỡu nỷỳỏc
vaõ lỷu yỏ thuửởc coỏ thùớ gờy chỷỳỏng buồng, laõm cho chaỏn ựn khửng thờởy àoỏi.
2. Thuửởc trừ taỏo boỏn thờớm thờởu: Laõ thuửởc chỷỏa caỏc muửởi vử cỳ nhỷ natri sulfat Na2SO4, goồi laõ thuửởc xửớ muửởi magie sulfat (MgSO4) hay chûâa caâc loaơi ặúđng nhû lactulose, sorbitol hoùơc chíịt cao phờn tỷó nhỷ forlax khi uửởng seọ giỷọ nỷỳỏc trong loõng ruửồt giuỏp phờn thờởm nỷỳỏc khửng bừ khử, dùợ ài tiùu hỳn.
3. Thuửởc trừ taỏo boỏn laõm mùỡm phờn, trỳn phờn: Laõ thuửởc coỏ chỷỏa dờỡu khoấng chờởt nhỷ dờỡu paraffin, húồc lõ cấc chờởt giuỏp nỷỳỏc thờởm tửởt vaõo phờn nhỷ natri docusat. Lỷu yỏ trong nhoỏm thuửởc naõy coỏ loaồi duõng bỳm hờồu mửn chỷỏa glycerol goồi laõ rectiol (Rectiofar) thủch hỳồp cho treó con vaõ phuồ nỷọ coỏ thai nhỷng lỷu yỏ khửng nùn duõng quaỏ thỷỳõng xuyùn vũ: nùởu bỳm glycerol quaỏ thỷỳõng xuyùn vaõo hờồu mửn, glycerol seọ gờy kủch ỷỏng niùm maồch trỷồc traõng laõm niùm maồch bừ tửớn thỷỳng.
4. Thuửởc trừ taỏo boỏn kủch thủch: Àờy laõ thuửởc phaói àựồc biùồt lỷu yỏ vũ thuửởc naõy coỏ taỏc duồng kủch thủch trỷồc tiùởp trùn chỷỏc nựng vờồn àửồng, baõi tiùởt cuóa ruửồt, laõm xửớ rờởt maồnh. Tuy nhiùn phuồ nỷọ coỏ thai vađ treờ dỷỳõi 15 tuửới khửng ặỳơc duđng thuửịc xửớ loaơi nađy. Coõ thùớ kùớ tùn mửồt sửở thuửởc nhỷ: Boldolaxine, Dulcolax...
Trừ taỏo boỏn bựỗng biùồn phaỏp khửng duõng thuửởc
- Ùn nhiùỡu chờởt sỳồi, chờởt xỳ, rau caói, traỏi cờy, caỏc loaồi thỷồc phờớm "taồo khửởi": khoai lang, rau cờu, hửồt eỏ...
- Uửởng nhiùỡu nỷỳỏc, àựồc biùồt nỷỳỏc cam, nỷỳỏc chanh.
- Tớơp ăi tiùu vađo giỳđ giớịc nhớịt ắnh trong ngađy.
- Chửởng nùởp sinh hoaồt tụnh taồi bựỗng caỏch thỷỳõng xuyùn vờồn àửồng, tờồp thùớ duồc thùớ thao, àựồc biùồt tờồp caỏc cỳ vuõng buồng.
Lûu yá:
- Nùn xem sỷó duồng thuửởc laõ bờởt àựổc dụ; chú duõng thuửởc trong thỳõi gian ngựổn, tửởi àa laõ 10 ngaõy. Nùởu thờởy khửng khaó quan nùn ài khaỏm bùồnh.