Phờn biùồt caỏc loaồi sửởt
Sửởt laõ khi nhiùồt àửồ cỳ thùớ cao hỳn bũnh thỷỳõng. Coỏ nhiùỡu cựn bùồnh khaỏc nhau, àùỡu chung mửồt triùồu chỷỏng sửởt. Àùớ chỷọa bùồnh àuỏng hỷỳỏng, àiùỡu quan troồng laõ phaói biùởt phờn biùồt bùồnh naõy vỳỏi bùồnh kia. Sau àờy laõ mửồt sửở bùồnh cờởp tủnh quan troồng, trong àoỏ sửởt laõ mửồt dờởu hiùồu nửới bờồt:
Bùồnh sửởt reỏt: Bựổt àờỡu àửồt ngửồt vỳỏi nhiùồt àửồ lùn cao vaõ reỏt run. Sửởt keỏo daõi àửồ vaõi giỳõ. Khi nhiùồt àửồ xuửởng thũ cỳ thùớ ra mửỡ hưi. Thưng thỷỳõng cỳn sưởt cỷỏ cấch mưồt húồc hai ngõy mưồt lờỡn.
Giỷọa cấc àỳồt sưởt ngỷỳõi bùồnh cẫm thờởy dùỵ chừu nhiùỡu húồc đt.
Sửởt thỷỳng haõn: Bựổt àờỡu nhỷ khi bừ caóm laồnh. Nhiùồt àửồ mửợi ngaõy tựng mửồt ủt. Maồch tỷỳng àửởi chờồm. Àửi khi tiùu loóng vaõ kiùồt nỷỳỏc. Run rờớy húồc nối sẫng, tinh thờỡn lỳ mỳ.
Sửởt phaỏt ban: Tỷỳng tỷồ sửởt thỷỳng haõn. Coỏ phaỏt ban giửởng nhỷ trong bùồnh sỳói vỳỏi nhiùỡu vùởt thờm tủm rờởt nhoó. Tũnh traồng rờởt nựồng.
Viùm gan: Ngỷỳõi bùồnh khưng muưởn ựn. Khưng àụi ựn húồc huỏt thuửởc. Buửỡn nửn. Mựồt vaõ da trỳó nùn vaõng; nỷỳỏc tiùớu maõu da cam húồc nờu; phờn trựỉng. Sưởt nhể. Ngỷỳõi rờởt mùồt.
Viùm phửới: Thỳó nhanh, nửng. Nhiùồt àửồ tựng nhanh. Ho coỏ àỳõm xanh, võng húồc lờỵn mấu. Cố thùớ àau ngỷồc. Bùồnh rờởt nựồng.
Bùồnh thờởp: Thỷỳõng thờởy nhờởt ỳó treó em vaõ thanh thiùởu niùn.
Àau khỳỏp. Sửởt cao. Thỷỳõng xaóy ra sau viùm hoồng. Coỏ thùớ àau ngỷồc vỳỏi nhừp thỳó ngựổn. Coỏ thùớ coỏ nhỷọng cỷó àửồng bờởt thỷỳõng ỳó chờn vaõ tay.
Sửịt hớơu saờn: Bựưt ăớỡu sau khi sinh hoựơc sinh ặỳơc nhiùỡu ngaõy. Khỳói àờỡu sửởt nheồ, vùỡ sau thỷỳõng sửởt cao lùn. Ra huyùởt hửi ỳó ờm àaồo, àau vaõ àửi khi ra maỏu.
Ngoaõi nhỷọng bùồnh nguy hiùớm trùn, coõn nhiùỡu bùồnh khaỏc coỏ thùớ gờy ra nhỷọng cỳn sửởt vaõ nhỷọng triùồu chỷỏng tỷỳng tỷồ, khửng phaói bao giỳõ cuọng dùợ phờn biùồt. Nùởu coỏ thùớ, nùn tũm sỷồ giuỏp àỳọ cuóa baác sô.
Bùồnh sửởt reỏt
Sửởt reỏt laõ mửồt trong nhỷọng bùồnh truyùỡn coỏ sửở ngỷỳõi mựổc cao nhờởt thùở giỳỏi, chuó yùởu ỳó caỏc vuõng nhiùồt àỳỏi. Bùồnh do kyỏ sinh truõng Plasmodium gíy ra vađ ặúơc truýìn tûđ ngûúđi nađy sang ngûúđi khaâc do muửợi àoõn xoỏc Anopheles.
Loaơi kyõ sinh truđng nađy ặỳơc phaõt hiùơn vađo nựm 1980 taơi chờu Phi. Khi kyỏ sinh truõng xờm nhờồp cỳ thùớ seọ vaõo gan vaõ tiùởp àùởn laõ hửỡng cờỡu, laõm bùớ hửỡng cờu, liùn tuồc gờy nhiùỡu biùởn chỷỏng vaõ dờợn ngỷỳõi bừ bùồnh àùởn tỷó vong. Taồi Viùồt Nam, loaõi thỷỳõng gựồp vaõ gờy tỷó vong nhiùỡu laõ kyỏ sinh truõng Plasmodium falciparum.
Triùồu chỷỏng
Sau khi bừ muửợi mờỡm bùồnh àửởt tỷõ 7-14 ngaõy, bùồnh nhờn seọ lùn cỳn sửởt trong vaõi hửm vỳỏi nhỷọng triùồu chỷỏng nhỷ mùồt moói, nhỷỏc àờỡu vaõ sửởt nheồ. Sau àoỏ xuờởt hiùồn cỳn sửởt àiùớn hũnh vỳỏi reỏt run khoaóng tỷõ nỷóa giỳõ àùởn mửồt giỳõ, rửỡi sửởt cao 39-400C, nhỷỏc àờỡu choỏng mựồt, buửỡn nửn vaõ nhỷọng triùồu chỷỏng khaỏc. Cỳn sửởt keỏo daõi nhiùỡu giỳõ võ kùởt thuỏc khi bùồnh nhờn vậ mưỡ hưi võ trỳó lẩi trẩng thaõi bũnh thỷỳđng. Nùịu khửng ặỳơc phaõt hiùơn vađ ăiùỡu trừ kừp thỳđi trong 2-3 ngaõy tỷõ khi sửởt, bùồnh seọ biùởn chỷỏng.
Biùởn chỷỏng thỷỳõng gựồp nhờởt laõ: hửn mù, co giờồt (thùớ aỏc tủnh naụo) suy thớơn cớịp (thớơn khửng cođn hoađn thađnh ặỳơc chỷõc nựng thaói chờởt àửồc trong cỳ thùớ ra ngoaõi qua nỷỳỏc tiùớu; chờởt thaói gia tựng trong maỏu) vaõ bùồnh nhờn seọ tỷó vong trong voõng 7-10 ngaõy.
Biùớu hiùồn trùn lờm saõng laõ nờởc cuồt, ài tiùớu ủt. Bùồnh nhờn coõn coỏ dờởu hiùồu võng da niùm ài kờm húồc rưởi loẩn chỷỏc nựng nưồi tiùởt
nhỷ giaờm chớịt ặỳđng glucose trong maõu. Caõc biùịn chỷõng khaõc ủt gựồp hỳn - nhỷng tỷó vong rờởt cao - laõ phuõ phửới cờởp, sửởc, tiùớu ra huyùởt cờỡu tửở, thiùởu maỏu nựồng.
Àiùỡu trừ
Hiùồn nay taồi vuõng Àửng Nam AÁ, trong àoỏ coỏ nỷỳỏc ta, kyỏ sinh truõng sưởt rết P.falciparum àậ khấng lẩi hờỡu hùởt cấc thuưởc sưởt rết ặúơc sûê duơng trûúâc ăíy nhû Choloroquine (Delagyl, Nivaquine), Sulfadoxine - Pyrimethamine (Fansidar) vỳỏi tyó lùồ trùn 90%.
Àùớ khựỉc phuồc tịnh trẩng àố, Tướ chỷỏc Y tùở thùở giỳỏi àậ nghiùn cỷỏu phaỏc àửỡ àiùỡu trừ sửởt reỏt vỳỏi caỏc loaồi coõn hiùồu quaó laõ Artemisimin vaõ caỏc dờợn xuờởt (laõ chờởt chiùởt xuờởt tỷõ cờy thanh hao Artemisua annua), Quinne, Mefloquine. Taồi Viùồt Nam, chỷỳng trịnh quưởc gia phụng chưởng sưởt rết àậ ỷỏng duồng àiùỡu trừ sưởt rết bựỗng phaỏc àửỡ naõy. Tyó lùồ trùn 95% khoói bùồnh trong àỳồt àiùỡu trừ àờỡu tiùn (vỳỏi thỳõi gian khoói bùồnh tỷõ 3-4 ngaõy).
Phoâng ngûâa
Hiùồn nay, ỳó ta vaõ trùn thùở giỳỏi, àiùỡu trừ sửởt reỏt cỳn rờởt àỳn giẫn võ hiùồu quẫ; nhỷng mưồt khi sưởt rết àậ biùởn chỷỏng thị àiùỡu trừ laồi vử cuõng phỷỏc taồp, tửởn keỏm vaõ tỷó vong khaỏ cao. Chủnh vũ vờồy, cửng taỏc phoõng ngỷõa laõ rờởt quan troồng.
Àửởi vỳỏi ngỷỳõi sửởng trong vuõng khửng coỏ sửởt reỏt lỷu haõnh - laõ vuõng khửng coỏ muửợi trung gian truyùỡn bùồnh - nhỷ ỳó caỏc thaõnh phửở, thừ trờởn; khi ài vaõo vuõng coỏ nhiùỡu nuỏi rỷõng àờỡm lờỡy nhỷ ỳó caỏc túnh Bũnh Phỷỳõc, Ăựưc Lựưc, Cớỡn Giỳđ... cớỡn ặỳơc tham vớịn vùỡ caõc biùơn phaỏp phoõng chửởng caỏ nhờn nhỷ mựồc aỏo quờỡn daõi vaõo ban àùm, duõng thuửởc xua muửợi loaồi xoa hay àửởt, nựỗm maõn, uửởng phoõng ngûâa.
Ăựơc biùơt chuõ yõ: khi bừ sửịt, cớỡn ăùịn ngay cỳ sỳờ y tùị ăùớ ặỳơc xeõt nghiùồm maỏu tũm kyỏ sinh truõng àùớ chỷọa trừ kừp thỳõi trong voõng 3 ngõy àờỡu (nhiùỡu bùồnh nhờn àậ tỷó vong tẩi Trung tờm Bùồnh Nhiùồt àỳỏi chú vũ nguó qua mửồt àùm taồi caỏc vuõng coỏ sửởt reỏt sau khi bừ sửởt khửng ăùịn ngay y tùị ăùớ ặỳơc xeõt nghiùơm maõu vađ ăiùỡu trừ mađ tỷơ mua thuửởc uửởng).
BS Trờỡn Từnh Hiùỡn (Trung tờm Bùồnh Nhiùồt àỳỏi TP HCM)
Bùồnh sửởt xuờởt huyùởt
Sửởt xuờởt huyùởt laõ bùồnh truyùỡn nhiùợm cờởp tủnh do siùu vi Dengue gờy ra. Bùồnh lờy do muửợi vựỗn (Aedes Aegypti) huỏt maỏu truyùỡn siùu vi tỷõ treó bùồnh sang treó laõnh. Muửợi vựỗn sửởng trong nhaõ, thủch huỏt maỏu caó ngaõy lờợn àùm.
Bùồnh sửởt xuờởt huyùởt thỷỳõng xaóy ra taồi caỏc nỷỳỏc trong vuõng nhiùồt àỳỏi. ỳó nỷỳỏc ta, bùồnh tờồp trung ỳó caỏc túnh Nam bửồ (70%) vaõ duyùn haói miùỡn Trung (28%). Bùồnh xaóy ra quanh nựm vaõ thỷỳõng thaõnh dừch lỳỏn vaõo muõa mỷa. Lỷỏa tuửới mựổc bùồnh thỷỳõng laõ treó em.
Hiùồn nay, chỷa coỏ thuửởc àựồc hiùồu chỷọa trừ vaõ thuửởc phoõng ngỷõa bùồnh naõy.
Sửởt xuờởt huyùởt ỳó treó em
Caỏc triùồu chỷỏng khaó nghi bùồnh sửởt xuờởt huyùởt laõ sửởt cao liùn tuồc tỷõ 39 - 40 àửồ C trong 3 - 4 ngaõy liùỡn; coỏ dờởu hiùồu xuờởt huyùởt ngoaõi da, chaóy maỏu cam, chaóy maỏu nỷỳỏu rựng; àau buồng, nửn oỏi, chớn tay laơnh. Khi nghi ngỳđ sửịt xuớịt huýịt, cớỡn ặa treờ em ăi khaỏm bùồnh ngay.
Trỷỳđng hỳơp nheơ, ặỳơc baõc sụ chú ắnh ăiùỡu trừ taơi nhađ, cớỡn cho treó nghú ngỳi, traỏnh chaồy nhaóy; cho ựn nheồ (chaỏo, xuỏp, sỷọa...); cho uửởng nhiùỡu nỷỳỏc, uửởng dung dừch Oresol, nỷỳỏc traỏi cờy caõng tửởt; haồ sửởt vỳỏi Paracetamol, lau ờởm khi sửởt cao; tuyùồt àửởi khửng caồo gioỏ, cựỉt giấc, quờởn kđn, cỷọ ựn... Theo dội bùồnh chựồt chệ, khi thờởy dờởu hiùơu: treờ li bũ, vớơt vaụ, chớn tay laơnh, oõi nhiùỡu... cớỡn ặa treờ ăùịn bùồnh viùồn ngay.
Àùớ phoõng bùồnh sửởt xuờởt huyùởt cờỡn cho treó mựồc quờỡn aỏo daõi tay, nguó muõng (kùớ caó ban ngaõy), àờồy kủn lu, hửỡ, vaồi... khửng àùớ chửợ cho muửợi sinh saón, trong nhaõ doồn deồp ngựn nựổp, saồch thoaỏng, khửng àùớ nỷỳỏc àoồng.
Sửởt xuờởt huyùởt ỳó ngỷỳõi lỳỏn
Trỷỳỏc àờy, bùồnh sửởt xuờởt huyùởt chú phửớ biùởn ỳó treó em nhỷng gờỡn àờy, noỏ àựồc biùồt gia tựng ỳó ngỷỳõi lỳỏn.
Vỳỏi sửởt xuờởt huyùởt ỳó ngỷỳõi lỳỏn, bùồnh nhờn cuọng sửởt cao àửồt ngửồt, liùn tuồc vaõ thỷỳõng keỏo daõi 5-6 ngaõy; nhiùồt àửồ ỳó mỷỏc 39,5-40 àửồ C, ủt keõm ỳỏn laồnh; mửồt sửở trỷỳõng hỳồp chú sửởt vỷõa, dỷỳỏi 39 àửồ C (coỏ thùớ duõng thuửởc haồ sửởt trỷỳỏc khi nhờồp viùồn). ÚÃ mỷỏc àửồ nheồ, keõm vỳỏi sửởt, bùồnh nhờn nhỷỏc àờỡu, choỏng mựồt, mùồt moói, coỏ thùớ coỏ biùớu hiùồn xuờởt huyùởt, buưỡn nưn húồc nhỷỏc mỗi toõn thờn nhỷ cẫm cuỏm;
nựồng hỳn coỏ àau cỳ, àau khỳỏp, xuờởt huyùởt nựồng...
Sau khi sửởt tỷõ 3 àùởn 5 ngaõy thỷỳõng thờởy dờởu hiùồu chaóy maỏu.
Nùởu nheồ chú xuờởt hiùồn caỏc chờởm àoó li ti nhỷ vùởt muửợi cựổn nhỷng khưng biùởn mờởt khi ờởn mẩnh lùn; húồc xung huyùởt da niùm rộ, àựồc biùồt laõ niùm maồc mựổt sờồm, da mựồt ỷóng àoó, xuờởt hiùồn caỏc vùởt bờỡm da tỷồ nhiùn húồc sau mưồt àuồng chẩm nhể. Nựồng hỳn, bùồnh nhờn cố thùớ chẫy mấu chờn rựng, chẫy mấu cam, ối ra mấu húồc tiùu tiùớu ra maỏu tỷỳi...; bùồnh nhờn thỷỳõng chaóy maỏu keỏo daõi, khoỏ cờỡm vaõ xuờởt hiùồn khửởi maỏu tuồ to dờỡn. ỳó phuồ nỷọ trong àửồ tuửới kinh nguyùồt cố thùớ thờởy kyõ kinh sỳỏm hỳn húồc rong kinh dõi ngõy húồc cỷỳõng kinh (mờởt maỏu nhiùỡu trong kyõ kinh); coỏ khi vỷõa dỷỏt kinh, 2- 3 ngaõy sau laồi coỏ kinh trỳó laồi...
Vaõo ngaõy thỷỏ 3 àùởn ngaõy thỷỏ 6, bùồnh nhờn thỷỳõng thờởy àau buồng, gan sỷng to, buồng hỳi cựng. Àau dỷỳỏi muọi ỷỏc húồc dỷỳỏi sỷỳõn phaói vaõ thờởy tỷỏc khi ờởn vaõo. Ngaõy thỷỏ 5, thỷỏ 6, khi sửởt bựổt àờỡu giaóm, bùồnh nhờn coỏ thùớ bừ sửởc: ngỷỳõi mùồt, àỳõ àờợn, lo lựổng; tiùớu ủt húồc khưng cố nỷỳỏc; da lẩnh, nhờởt lõ ỳó cấc chi; mưi tấi nhỳồt húồc tủm; maơch nheơ hoựơc khửng bựưt ặỳơc, huýịt aõp giaờm thớịp hoựơc coõ khi khửng ăo ặỳơc. Lỷu yõ sửịt cađng nựơng nùịu coõ xuớịt huýịt keđm theo; tuy nhiùn, so vỳỏi treó em, ỳó ngỷỳõi lỳỏn ủt thờởy dờởu hiùồu bỷỏt rỷỏt, bờởt an (trỷõ khi coỏ xuờởt huyùởt nựồng).
Ngoaõi ra, bùồnh nhờn coõn coỏ dờởu hiùồu suy gan nhỷ vaõng da, vaõng mựổt, men gan trong maỏu cao. Ngoaõi nhỷọng biùớu hiùồn thờởy ặỳơc, baõc sụ cođn dỷơa vađo kùịt quaờ xeõt nghiùơm maõu ăùớ ắnh bùơnh khi thờởy coỏ tũnh traồng cử àựồc maỏu vaõ tiùớu cờỡu giaóm (biùớu hiùồn cho khuynh hỷỳỏng dùợ chaóy maỏu). ỳó ngỷỳõi lỳỏn chờớn bùồnh khoỏ hỳn do cấc triùồu chỷỏng đt rộ rùồt võ ngỷỳõi lỳỏn thỷỳõng mựỉc cấc bùồnh mận tđnh, cố thùớ lõm nựồng thùm bùồnh sưởt xuờởt huyùởt húồc dùỵ nhờỡm vỳỏi caỏc bùồnh coỏ dờởu hiùồu vaõ triùồu chỷỏng tỷỳng tỷồ nhỷng xỷó trủ hoaõn
toaõn khaỏc (nhỷ bùồnh nhiùợm truõng huyùởt nựồng, thỷỳng haõn, sửởt reỏt, viùm gan siùu vi...)
Do bùồnh sửởt xuờởt huyùởt ỳó ngỷỳõi lỳỏn chú mỳỏi gia tựng vaõi nựm gờỡn àờy nùn chỷa thùớ kùởt luờồn gũ vùỡ tyó lùồ tỷó vong, ỳó treó em thỷỳõng do sửởc khửng hửỡi phuồc, taỏi ài taỏi laồi; coõn ỳó ngỷỳõi lỳỏn nguyùn nhờn thỷỳõng do xuờởt huyùởt nựồng, khoỏ cờỡm. Ngỷỳõi lỳỏn thỷỳõng nhờồp viùồn trùỵ nùn tịnh trẩng xuờởt huyùởt àậ nựồng, gốp phờỡn lõm tựng tyó lùồ tỷó vong.
Àiùỡu trừ tuõy theo àửồ nựồng nheồ cuóa bùồnh. ỳó àửồ 1 vaõ 2, bùồnh nhờn coỏ thùớ àiùỡu trừ ngoaồi truỏ bựỗng thuửởc giaóm sửởt thửng thỷỳõng, uửởng nhiùỡu nỷỳỏc àựồc biùồt laõ nỷỳỏc traỏi cờy, ựn thỷỏc ựn dùợ tiùu vaõ nghú ngỳi... Tuyùồt àửởi khửng duõng thuửởc giaóm sửởt thuửồc nhoỏm Aspirin vũ seọ gờy chaóy maỏu nựồng hỳn. Bùồnh nựồng hỳn ỳó àửồ 3, àửồ 4, cố tịnh trẩng sưởc húồc xuờởt huyùởt nựồng, bùồnh nhờn cờỡn nhờồp viùn ăùớ ặỳơc theo doụi ăiùỡu trừ vađ cớịp cỷõu kừp thỳđi.
Hiùồn nay, chỷa coỏ thuửởc chuóng ngỷõa sửởt xuờởt huyùởt, vũ thùở biùồn phaỏp ngỷõa bùồnh àỳn giaón nhờởt laõ traỏnh khửng àùớ muửợi àửởt bựỗng cấch ấp duồng cấc biùồn phấp: nguó muõng, duõng nhang húồc phun thuửởc trỷõ muửợi... vaõ nhờởt laõ phaói giỷọ cho nhaõ cỷóa luửn thửng thoaỏng, saồch seọ, san lờởp ao tuõ vaõ caỏc vuọng nỷỳỏc àoồng, tủch cỷồc diùồt lựng quựng, diùồt muửợi...
BS Lù Thừ Thu Thaóo (Trung tờm Bùồnh nhiùồt àỳỏi TP HCM)
CHÛÚNG 12