NÉT VĂN HÓA ĐỘC ĐÁO CỜ NGƯỜI

Kể từ năm 1986, nước ta tiến hành sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước. Sau hơn ba thập kỉ thực hiện đường lối đổi mới cũng như quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa, nước ta cũng đã đạt được những thành tựu to lớn. Nhưng do nhiều nguyên nhân khác nhau, chủ quan lẫn cả khách quan mà thực tiễn con đường hoàn thành mục tiêu công nghiệp hoá hiện đại hoá; Việt Nam sẽ cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2030 vẫn còn tồn tại rất nhiều khó khăn, thử thách. Song song đó từ thế kỷ 21, nhân loại bắt đầu bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư hay còn được gọi là cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Thực tế đã cho thấy rằng cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn thế giới được đánh giá là thách thức, đồng thời cũng là cơ hội cho mỗi quốc gia. Các nước quốc tế nói chung và Việt Nam nói riêng cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ hiện đại ngày nay. Nếu không có những giải pháp hữu hiệu thì các nước sẽ tụt hậu ngày càng xa hơn, hoặc bị bỏ lại so với xu hướng đi lên của thế giới. Đối với nước ta, nếu nắm bắt, tận dụng được tri thức và công nghệ mới của thời đại 4.0 mang lại thì quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước không chỉ được rút ngắn thời gian mà còn hoàn thành mục tiêu sớm hơn dự kiến. Tuy nhiên, điều kiện kinh tế xã hội thay đổi theo hướng hiện đại hơn đã tác động và dẫn đến những biến đổi nhiều mặt của đời sống xã hội cũng như văn hóa truyền thống. Bên cạnh mặt tích cực, công nghệ cũng mang lại không ít tiêu cực, ví dụ điển hình như ảnh hưởng của công nghệ ở lĩnh vực giải trí. Trong số đó phải kể đến trò chơi điện tử không kém phần hấp dẫn nhưng gây những tác hại khôn lường, mà nổi bật hơn cả là tính bạo lực. Thực trạng xã hội những năm qua cho thấy những vụ bạo hành học đường và nguy hiểm hơn là sự gia tăng tội phạm vị thành niên đã khiến cho dư luận xã hội rất băn khoăn, lo lắng. Nguyên nhân của tình trạng này có thể một phần là do giới trẻ ngày nay thiếu định hướng tương lai tích cực, thiếu kiến thức về truyền thống văn hóa dân tộc. Trong đó có cả việc thiếu những trò chơi lành mạnh, qua đó nhằm bồi dưỡng tình cảm và hình thành nhân cách sống của con người.

*

* *

CỜ NGƯỜI – NÉT VĂN HÓA ĐỘC ĐÁO

TRONG THỜI HIỆN ĐẠI

MỤC LỤC

I TỔNG QUAN

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu ………… 3

II NỘI DUNG Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn……… 4

1.Trò chơi là gì 4

2 Trò chơi dân gian là gì……… 4

2a Khái niệm……… 4

2b Xuất xứ……….……… 4

2c Đặc điểm và giá trị……… 5

Chương II: Trò chơi “Cờ người”……… 7

1 Trò chơi dân gian Cờ người là gì? 7

1a Khái niệm……… 7

1b Chuẩn bị trò chơi……… 8

1c Cách chơi……… 10

1d Đặc điểm và những giá trị văn hóa đẹp đẽ của “Cờ người”……… 12

1e So sánh “Cờ người” ở miền Bắc, Trung, Nam……… 14

Chương III: Hiện trạng và giải pháp………16

1 Hiện trạng của trò chơi dân gian nói chung và “Cờ người” nói riêng 16

1a Hiện trạng của trò chơi dân gian……… 16

1b Hiện trạng của “Cờ người” ………17

2 Đề xuất giải pháp gìn giữ trò chơi dân gian và “cờ người”………… 18

III KẾT LUẬN……… 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO.……… 20

Song song đó từ thế kỷ 21, nhân loại bắt đầu bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư hay còn được gọi là cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 Thực tế đã cho thấy rằng cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn thế giới được đánh giá là thách thức, đồng thời cũng là cơ hội cho mỗi quốc gia Các nước quốc tế nói chung và Việt Nam nói riêng cùng với sự phát triển của khoa học - công nghệ hiện đại ngày nay Nếu không có những giải pháp hữu hiệu thì các nước sẽ tụt hậu ngày càng xa hơn, hoặc bị bỏ lại so với xu hướng đi lên của thế giới Đối với nước ta, nếu nắm bắt, tận dụng được tri thức và công nghệ mới của thời đại 4.0 mang lại thì quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước không chỉ được rút ngắn thời gian mà còn hoàn thành mục tiêu sớm hơn dự kiến

Tuy nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi theo hướng hiện đại hơn đã tác động và dẫn đến những biến đổi nhiều mặt của đời sống xã hội cũng như văn hóa truyền thống Bên cạnh mặt tích cực, công nghệ cũng mang lại không ít tiêu cực, ví dụ điển hình như ảnh hưởng của công nghệ ở lĩnh vực giải trí Trong số đó phải kể đến trò chơi điện tử không kém phần hấp dẫn nhưng gây những tác hại khôn lường, mà nổi bật hơn cả là tính bạo lực Thực trạng xã hội những năm qua cho thấy những vụ bạo hành học đường và nguy hiểm hơn là sự gia tăng tội phạm vị thành niên đã khiến cho dư luận xã hội rất băn khoăn, lo lắng Nguyên nhân của tình trạng này có thể một

2

phần là do giới trẻ ngày nay thiếu định hướng tương lai tích cực, thiếu kiến thức về truyền thống văn hóa dân tộc Trong đó có cả việc thiếu những trò chơi lành mạnh, qua đó nhằm bồi dưỡng tình cảm và hình thành nhân cách sống của con người

Trên thực tế đó, việc phát triển và phổ biến các trò chơi lành mạnh như trò chơi dân gian là điều cần thiết Trò chơi dân gian đóng vai trò quan trọng trong đời sống Nó không chỉ giúp chúng ta thấm đậm tình yêu thương giữa người với người mà còn liên kết con người với môi trường sống xung quanh để trải nghiệm một cách chân thực Bên cạnh những lợi ích đó trò chơi dân gian đâu chỉ đơn thuần là phương thức giải trí tích cực giảm căng thẳng, mệt mỏi mà còn chứa đựng các giá trị văn hóa, bản sắc dân tộc Việt Nam Tuy thế, có mấy ai hiểu được tầm quan trọng trong việc gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống này Có lẽ là vì mải hòa nhập với sự thay đổi của xã hội nên chúng ta chưa cảm nhận được sự mất mát Thực trạng đang diễn ra ngày nay là nhiều trò chơi, trào lưu mới du nhập vào nước ta đã làm lu mờ đi sự phổ biến của trò chơi dân gian Người trẻ thì không có nhiều hứng thú hay hiểu biết đối với trò chơi dân gian Còn người lớn tuổi hơn thì không còn đủ sức khỏe để chơi như trước Hoạt động giải trí bằng trò chơi dân gian dần bị thay thế bằng những trò chơi công nghệ như trò chơi điện tử với đồ họa bắt mắt, âm thanh sống động hay các xu hướng giải trí khác có phần thuận tiện và nhanh chóng hơn như xem phim, nghe nhạc,… Vì vậy, giá trị của trò chơi dân gian trong thời đại ngày nay dường như bị lãng quên Nhiều trò chơi dân gian có nguy cơ mai một

Những giá trị và tác dụng của trò chơi dân gian từ lâu đã được khẳng định Có những trò chơi rèn luyện thể lực hoặc kích thích trí thông minh hay một số trò chơi đạt tới trình độ nghệ thuật, mang tính thẩm mỹ cao Và “Cờ Người” là một trong số ít trò chơi dân gian Việt Nam mang đầy đủ cả 3 yếu tố trên Dù vậy, bản sắc truyền thống đẹp vốn có của “Cờ người” lại ít được mọi người biết đến, hay cụ thể là thế hệ

Z hiện nay – thế hệ được tiếp xúc và chịu ảnh hưởng sâu đậm bởi công nghệ Nhằm

3

giúp cho mọi người mà đặc biệt là các bạn trẻ có kiến thức cơ bản về trò chơi dân gian nói chung và “Cờ người” nói riêng Để bảo tồn “Cờ người” không bị mai một và lãng quên, đồng thời giúp cái hay, cái đẹp của nó được lan tỏa, phổ biến đến với công chúng Thông qua đó khơi gợi tinh thần, ý thức gìn giữ, duy trì văn hóa truyền thống dân tộc Việt Nam Xuất phát từ thực tế trên, đó là lý do vấn đề “Cờ người – Nét văn hóa truyền thống độc đáo trong thời hiện đại” được chọn làm đề tài nghiên cứu

2 Mục đích nghiên cứu đề tài

Phân tích thực trạng ảnh hưởng của trò chơi dân gian đối với đời sống mọi người thời hiện đại và hiểu biết của mọi người về trò chơi dân gian “Cờ người” Đồng thời đề xuất các phương án nhằm khôi phục lại các trò chơi dân gian có nguy cơ biến mất, giúp trò chơi dân gian trở nên gắn bó mật thiết trong đời sống giải trí, xã hội đối với các thế hệ; mà đặc biệt là thế hệ trẻ của đất nước

3 Đối tượng nghiên cứu

Trò chơi dân gian mà cụ thể là trò chơi dân gian “Cờ người”

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp phân loại và hệ thống hóa lý thuyết

Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết

Phương pháp lịch sử

5 Dự kiến những kết quả sau khi nghiên cứu

Hiểu được thực trạng của văn hóa dân gian với đời sống giải trí của con người Cung cấp kiến thức rõ nét về trò chơi dân gian “Cờ người” và những giá trị truyền thống độc đáo, đặc sắc của nó Từ nét đẹp riêng của “Cờ người” chúng ta cũng thấu hiểu hơn về nét đẹp chung trong văn hóa dân gian Cuối cùng là áp dụng được các đề xuất bảo vệ, gìn giữ và phát huy trò chơi dân gian

4

II NỘI DUNG

Chương I: Cơ sở lí luận và ý nghĩa thực tiễn

1 Trò chơi là gì?

Muốn tìm hiểu về khái niệm của trò chơi dân gian thì trước hết chúng ta nên hiểu

về khái niệm trò chơi là gì? Có nhiều quan điểm xoay quanh khái niệm này nhưng số đông các tác giả đều thống nhất ở một số tiêu chí nhất định Chẳng hạn “Trò chơi là hoạt động giải trí của người và của động vật, mục đích là tiêu khiển, chơi mà học, chứ không phải tạo ra sản phẩm” (Hội đồng Quốc gia Chỉ đạo Biên soạn Từ điển bách khoa Việt Nam, 2005: 59) Hay quan niệm “trò chơi” trong sách Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (2002), trang 1037 “Trò” là hình thức mua vui, còn “chơi” là từ

để chỉ những hoạt động tạo thú vui vào những lúc nghỉ ngơi nhằm mục đích giải trí

Và vì thế có thể hiểu trò chơi là hoạt động tạo ra để vui chơi, giải trí Như vậy, hoạt động giải trí được coi là đặc điểm nổi trội nhất của trò chơi Trò chơi thường được nảy sinh trong quá trình lao động, sản xuất và đấu tranh của nhân dân Chúng được sáng tạo ra là nhằm đáp ứng nhu cầu giải trí của con người Có thể nói, trò chơi trước hết là một cuộc sinh hoạt, có nhiều người tham gia trong một khoảng thời gian nhất định, tại một địa điểm với mục đích đem lại giá trị nào đó Suy ra, trò chơi là những hoạt động đem lại niềm vui nhằm đáp ứng nhu cầu giải trí của con người

2 Trò chơi dân gian là gì?

2a Khái niệm

“Trong di sản văn hóa truyền thống của các dân tộc, trò chơi dân gian là một

bộ phận góp phần tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam.” (Võ Quang Trọng, 2017: 21)

Đồng thời, từ khái niệm của “trò chơi” chúng ta có thể hiểu rằng “trò chơi dân gian”

là một loại hình của trò chơi nói chung ý chỉ phân biệt với trò chơi hiện đại

2b Xuất xứ

5

Thật khó để xác định rõ khoảng thời gian mà trò chơi dân gian ra đời, chúng ta chỉ biết rằng nó đã xuất hiện từ rất lâu và gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của nhân dân ta Có những lý do giải thích cho sự xuất hiện của trò chơi dân gian Một trong những lí do là vì Việt Nam là nước nông nghiệp lúa nước và lấy nông nghiệp làm nghề sinh sống, lao động chính Cuộc sống làm nông với bao nỗi cơ cực, khổ sở nên nhu cầu cần được nghỉ ngơi, giải trí; cũng như việc chú trọng tinh thần thoải mái, tâm thái vui vẻ để năng suất lao động được nâng cao hơn trở thành một yếu tố cần thiết đối với nhân dân Với người Việt, cho dù làm nghề gì, cũng đều nhất thiết phải

có thời gian nghỉ ngơi tích cực dù ít hay nhiều để bù lại thời gian lao động cực nhọc

“đầu tắt mặt tối”, mà nhất là nghề nông ngày xưa rất vất vả Cùng nhu cầu đó, cộng thêm điều kiện sinh sống kết hợp với lối tư duy, tính cộng đồng to lớn đã tác động vào nhân dân Nó thúc đẩy tính sáng tạo, khiến nhân dân tạo ra nhiều hoạt động vui chơi giải trí khác nhau Các hình thức vui chơi, giải trí đã đồng thời xuất hiện và trong đó

có trò chơi dân gian

2c Đặc điểm và giá trị

Trò chơi dân gian phong phú, đa dạng về các tiểu loại Nói đến trò chơi mọi người thường nghĩ đến chỉ dành cho trẻ con nhưng đối với trò chơi dân gian thì không như vậy Loại hình di sản văn hóa này có nhiều tiểu loại, có loại dành cho trẻ em, có loại dành cho người lớn, nhiều trò chơi đa dạng, phù hợp với mọi lứa tuổi, mọi đối tượng, giới tính,… Sự đa dạng của trò chơi dân gian tạo cho loại hình văn hóa này có

vị trí quan trọng trong di sản văn hóa dân tộc Và cũng chính sự đa dạng của nó đã tạo nên một nét đẹp trong nền văn hóa

Hầu như ai ai cũng biết về trò chơi dân gian mà đặc biệt hơn cả là trẻ em nông thôn Trong tuổi thơ của mọi người luôn có một vài trò chơi dân gian mà chúng ta đã chơi, ví dụ như: nhảy dây, bắn bi, bịt mắt bắt dê,… Trò chơi dân gian muôn hình muôn vẻ, tùy từng vùng miền, phong tục tập quán mà ở các vùng sẽ có các trò chơi

6

dân gian khác nhau Nếu ở vùng đồng bằng các trò chơi dân gian phổ biến như cướp

cờ, cá sấu lên bờ, rồng rắn lên mây… thì người miền núi lại có các trò chơi như chơi pao, bắn cung, đánh đu…

Là sản phẩm của một cộng đồng, trò chơi dân gian là tài sản chung của cả một

xã hội, nó thuộc về toàn thể quần chúng nhân dân chứ không của riêng một cá nhân nào Nó gắn liền với sự tồn tại, phát triển của một cộng đồng người trong nhiều chặng đường khác nhau Trò chơi dân gian thường xuất hiện bên cạnh các đình đám, lễ hội nhưng đình đám hay lễ hội chỉ diễn ra trong những khoảng thời gian và không gian nhất định trong năm Trong khi đó trò chơi dân gian lại có thể diễn ra mọi lúc mọi nơi với mọi đối tượng Ta có thể thấy các làng xóm, thôn bản, đường làng hay ngoài ruộng đồng luôn diễn ra những hoạt động vui chơi của trẻ em hay những cuộc thi tài của người lớn Qua đó nhận định được rằng nó đáp ứng rất tốt nhu cầu giải trí của quần chúng nhân dân Trò chơi dân gian trở thành một bộ phận không thể thiếu trong đời sống tinh thần Việt

Ra đời trên cơ sở thực tiễn đời sống, trò chơi dân gian phục vụ nhu cầu giải trí của con người Nó không đơn thuần chỉ tạo niềm vui, sự hứng khởi nhằm giải tỏa những vất vả, khó nhọc trong đời sống lao động sản xuất của nhân dân Mà còn là một

bộ phận trong di sản văn hóa truyền thống, có vài trò quan trọng trong lịch sử hình thành và phát triển của dân tộc Bên cạnh đó trò chơi dân gian còn giúp cho người chơi rèn giũa tư duy nhanh nhạy, phán đoán trí tuệ, rèn luyện thể lực; và hơn hết là hình thành nhân cách sống của con người Nó hội tụ đầy đủ tính nghệ thuật trong mỗi trò chơi Có thể nói rằng trò chơi dân gian là một di sản văn hóa, một người bạn tinh thần, một phương thức hiệu quả để giáo dục nhân cách sống con người Xét trên nhiều khía cạnh, trò chơi dân gian có ảnh hưởng sâu sắc đến với đời sống người dân

7

Hình: Tổng hợp trò chơi dân gian

Nguồn: KVBro Chương II: Trò chơi “Cờ người”

1 Trò chơi dân gian Cờ người là gì?

1a Khái niệm

“Cờ người” là một trong số những trò chơi dân gian độc đáo và lý thú được tổ chức ở khắp các địa phương trên cả nước Hơn hết ta thường bắt gặp hình ảnh “cờ người” trong các dịp lễ hội nói chung và vùng đồng bằng Bắc Bộ nói riêng, đặc biệt là trong những ngày Tết Nguyên Đán “Cờ người” thực chất là cờ tướng Nếu cờ tướng được chơi trên bàn cờ hình chữ nhật làm bằng gỗ hoặc đá Và ba mươi hai quân cờ cũng được làm từ các nguyên liệu đa dạng như nhựa, gỗ, đá,… tiện tròn Vẫn là luật chơi của cờ tướng nhưng trong đó, con người được sử dụng như là những quân cờ và nền đất của đình làng, sân chùa, nơi bằng phẳng và rộng rãi được xem là bàn cờ

8

Hình: Quang cảnh thi đấu cờ người tại Lễ Hội Chùa Vua Nguồn: Bộ văn hóa thể thao và du lịch Tổng cục thể dục thể thao

1b Chuẩn bị trò chơi

Công tác chuẩn bị một cuộc chơi đấu cờ người mất hằng tháng trời Đầu tiên là

việc tìm và tuyển người làm quân cờ Để chơi cờ người, trước hết phải chuẩn bị đủ ba

mươi hai quân cờ chia làm hai phe, bao gồm mười sáu nam và mười sáu nữ Mười sáu

quân cờ của mỗi bên bao gồm một tướng, hai sĩ, hai tượng, hai xe, hai pháo, hai mã,

năm tốt Những người được chọn làm quân cờ phải là những nam thanh, nữ tú của các

gia đình được dân làng yêu mến, quý trọng; vừa phải đẹp người, vừa phải đẹp nết

Trong số này, hai tướng của hai bên là những người có ngoại hình nổi bật, bắt mắt

nhất Tướng nam gọi là tướng Ông, tướng nữ gọi là tướng Bà Và trước khi cuộc thi

9

diễn ra, người chơi sẽ phải tiến hành tập luyện các thế đi, đường võ để khi chuẩn bị xung trận biểu diễn cho từng thế cờ Sau khi tuyển chọn người gắt gao thì phần phục trang của các quân cờ cũng không kém phần khắt khe Trang phục của các quân cờ phải chỉnh tề, đẹp đẽ và thống nhất Quân tướng đội mũ tướng, mặc triều phục bá quan văn võ, chân đi hài thêu, được che nắng bằng hai dù (thời xưa che bằng lọng) Quân Sĩ thì đội mũ cánh chuồn có tua vàng Mỗi người trong đội cờ đều cầm một chiếc trượng có chân thuận tiện di chuyển, phía trên cùng có biểu tượng quân cờ được trạm trổ tinh xảo, lộng lẫy Hoặc áo được in tên quân cờ cả mặt trước lẫn mặt sau Bên

cờ nam một sắc áo, bên cờ nữ cũng mặc toàn một sắc áo Màu sắc trên trang phục thường thấy là màu đỏ, vàng, xanh và đen Ngoài ba mươi hai quân cờ thì không thể thiếu người thứ ba mươi ba là tổng cờ hay còn biết đến như trọng tài của bàn cờ giúp ban giám khảo theo dõi sát sao, kiểm tra cuộc chơi Và thêm hai người đấu thủ cờ Việc không kém phần quan trọng trong khâu chuẩn bị một ván cờ người là tìm bàn cờ, thường là sân đình, sân chùa, những nơi bằng phẳng và rộng rãi cho việc di chuyển của các quân cờ

10

Hình: Tướng Ông Hình: Tướng Bà

Nguồn: Duy Tường 1c Cách chơi:

Trước hết trọng tài họp hai đội nam, nữ để thông báo trò chơi, về trang phục, dặn dò phong thái trong lúc làm nhiệm vụ quân cờ Sau đó thông báo thể lệ trò chơi giống như chơi cờ tướng Hai đội bốc thăm để xác định thứ tự đi trước sau của từng đội Trước khi vào vị trí trên sân, cả đội cờ múa theo tiếng trống, đàn, phách Sau khi

đã vào vị trí, một hồi trống dài nổi lên Các quân cờ tìm vị trí của mình và ngồi trật tự trong bàn cờ, đội mũ nón nếu trời nắng Hai đấu thủ cờ mặc áo dài, giới thiệu danh tính sẽ đứng trong sân trực tiếp chỉ đạo từng quân cờ di chuyển Mỗi người cầm một cây cờ đuôi nheo ngũ sắc nhỏ để chỉ huy trận đánh Bắt đầu thi đấu: Đội nào bốc thăm được đi trước thì người chơi cờ của đội đó hô to nước cờ và hướng đi để quân cờ di