TỤC THẮP NHANG TRONG VĂN HÓA TÂM LINH NGƯỜI VIỆT

TỤC THẮP NHANG TRONG VĂN HÓA TÂM LINH CỦA NGƯỜI VIỆT. Đã từ lâu trong tâm thức của người dân việt nam ,tục thắp hương có một vị trí quan trọng mà không ai là không biết và nhắc đến không chỉ trong cuộc sống hàng ngày mà còn cả trong thơ ca Việt Nam. Nó đã ăn sâu trong tìm thức của mỗi người – là một biểu tượng văn hóa cổ truyền đã có từ lâu đời

ĐỀ TÀI: TỤC THẮP NHANG TRONG VĂN HÓA TÂM LINH CỦA NGƯỜI VIỆT

SVTH:

MSSV:

KHOA: VĂN HÓA HỌC STT:

TP HỒ CHÍ MINH, THÁNG 10/2020

MỤC LỤC:

MỤC LỤC: 1

ĐỀ TÀI: 2

CHƯƠNG I: PHẦN TỔNG QUAN 2

1 Lý do chọn đề tài: 2

2 Đối tượng nghiên cứu chính: 2

3 Mục đích nghiên cứu: 2

4 Phương pháp nghiên cứu: 2

5 Dự kiến những kết quả sau khi nghiên cứu: 3

CHƯƠNG II: PHẦN NỘI DUNG 4

1 Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn: 4

1.1 Cơ sở lý luận: 4

1.2 Cơ sở thực tiễn: 5

2 Quá trình hình thành tục đốt nhang ở Việt Nam 5

3 Ý nghĩa của tục đốt nhang trong văn hóa tâm linh của người Việt 10

4 Cách đốt nhang của người Việt Nam 17

CHƯƠNG III : PHẦN TỔNG KẾT 25

1 Sơ lược nội dung: 25

2 Cảm nhận cá nhân sau khi nghiên cứu: 25

TÀI LIỆU THAM KHẢO 27

MỤC LỤC HÌNH 28

Tổ tiên “phúc-lộc-thọ” thời ban cho

Yên lòng đời khỏi âu loNgười vui ,xuân đẹp như mơ bước vào

“ Bài thơ về hương trầm Kim Long, Đoàn Văn Nghĩa’’

Đã từ lâu trong tâm thức của người dân việt nam ,tục thắp hương có một vịtrí quan trọng mà không ai là không biết và nhắc đến không chỉ trong cuộc sốnghàng ngày mà còn cả trong thơ ca Việt Nam Nó đã ăn sâu trong tìm thức của mỗingười – là một biểu tượng văn hóa cổ truyền đã có từ lâu đời Nhưng để thực sự

am hiểu về nguồn gốc và tầm quan trọng của tục đốt nhang trong đời sống tâm linhcủa người dân Việt thì ít ai mà biết đến và đây là lý do mà tôi chọn đề tài này đểlàm tiểu luận

2 Đối tượng nghiên cứu chính:

Quá trình hình thành , phát triển và ý nghĩa của tục thắp hương trong vănhóa tâm linh của người Việt.

3 Mục đích nghiên cứu:

 Tìm hiểu và lý giải về nguồn gốc ra đời của tục đốt nhang ở Việt Nam

 Tìm hiểu vầ phân tích những ý nghĩa của tục thắp hương và cách thắp hươngnhư thế nào cho phù hợp với truyền thống văn hóa người Việt

 Khẳng định ngày nay giới trẻ vẫn còn đề cao tục thắp hương

4 Phương pháp nghiên cứu:

 Phương pháp lịch sử

 Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết

 Phương pháp phân loại và hệ thống hóa lý thuyết

 Phương pháp phi thực nghiệm( phỏng vấn)

5 Dự kiến những kết quả sau khi nghiên cứu:

 Đem lại những kiến thức sâu hơn về tục thắp nhang (nguồn gốc ra đời và ýnghĩa trong văn hóa tâm linh người Việt) cho mọi người biết đến

 Bảo tồn, phát huy, gìn giữ tập tục đốt nhang cả về sử sách lưu truyền cũngnhư hoạt động thường ngày

 Giúp cho các bạn trẻ nhìn nhận sâu sắc hơn về phong tục cổ truyền ViệtNam, khai phá, nghiên cứu nó từ nhiều khía cạnh hơn để các phong tục và

sử sách tư liệu đó không bị mai một đi

CHƯƠNG II: PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn:

1.1 Cơ sở lý luận:

Nhang là gì ?

Nhang, người Hán gọi là “ Hương “ , cây nhang và nén hương là đồng nghĩa Hương trong tiếng Việt có nhiều nghĩa Nó có thể là:

 Hương (giác quan): cảm nhận của mũi người về mùi vị của một chất nào đó

 Hương (tế lễ): một loại đồ tế lễ, khi đốt lên có mùi thơm Được sử dụngtrong các nghi thức tế lễ phổ biến ở Đông Á trong các lễ hội chung cũng nhưriêng

Đốt nhang ( thắp hương ) là hành động thể hiện sự cung kính, thiêng liêng, đốtvào đầu cây hương cho đỏ lên, bốc khói, thổi tắt ngọn lửa và thắp nó vào trong lưhương

NCS xin đưa ra định nghĩa “ văn hóa” của E.B Tylor ÔNG đưa ra định nghĩa

“Văn hóa hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách một thành viên của xã hội’’ [1]

Tâm linh là một khái niệm rộng, thay đổi theo hoàn cảnh, với nhiều sắc thái có thể cùng tồn tại Thông thường, nó đề cập đến tiến trình tôn giáo và triết học tái khám phá dạng thức nguyên gốc của con người.Tâm linh chính là những hiện tượng kỳ bí, nằm ngoài phạm vi hiểu biết thông thường của con người như ngoại cảm, thần giao cách cảm, lên đồng, ma nhập, mộng du, bóng đè, thôi miên, chữa bệnh bằng tâm linh, mà khoa học chưa khám phá, giải thích và chứng minh được.[2][3][4][5]Và tâm linh là một loại hiện tượng tinh thần đặc trưng ở con người, biểu hiện ở một số người như là giác quan thứ sáu, có cơ sở là vết tích của

"logic trực giác xuất thần" của loài động vật cấp thấp để lại trong quá trình phát

Tâm linh là khả năng cảm nhận, đoán định một cách khoa học, hợp lý trước các biến cố tốt và không tốt có thể xẩy ra với mình Giáo sư, Anh hùng Lao động

Vũ Khiêu luận bàn sự tồn tại đáng ghi nhận về văn hóa tâm linh ở các quốc gia phương Đông Rằng, tâm linh là điều có thật trong ý niệm, quan niệm, cần hướng

nó đến sự tốt đẹp, trong sáng, cho con người, vì con người.[7]

Văn hóa tâm linh là một phạm trù đặc biệt, bao hàm những giá trị tinh thần phong phú, cao siêu của con người, cao hơn khái niệm đời sống tinh thần [8], tất

cả những biểu hiện liên quan đến đời sống tâm linh con người sẽ tạo nên văn hóa tâm linh.

Tục đốt nhang còn là một trong những phong tục thuộc về văn hóa dân gianViệt Nam, bởi phương thức truyền của nó là truyền miệng, văn bản truyền là dịbản, ai ai cũng đều biết đến, về hình thức thể hiện thì đơn giản ko cầu kì , phục vụcho cả đời sống vật chất cũng như tinh thần của con người

1.2 Cơ sở thực tiễn:

Ngày nay đời sống con người được cải thiện và nâng cao hơn nhưng phong tụcthắp nhang vẫn không bị mất đi mà vẫn còn hiện hữu ở mọi nơi và mang một ýnghĩa linh thiêng Tuy nhiên làng nghề làm “ nhang sạch” ngày càng ít đi và thaythế vào đó bằng những phẩm màu độc hại làm ảnh hưởng cho sức khỏe được chínhphủ nhà nước và các bác sĩ khuyến cáo nên “hạn chế”

Qua nhiều biến động của lịch sử, sử sách có nhiều tư liệu bị thất truyền, ngay cảtại các làng nghề, kinh nghiệm sản xuất hương nhang truyền thống cũng bị maimột và bị làm cho méo mó vì sự khốc liệt của nền kinh tế thị trường nên tài liệu,dẫn chứng về thực tiễn ít đi

2 Quá trình hình thành tục đốt nhang ở Việt Nam

Chẳng biết tục lệ thắp nhang có từ bao giờ và do ai tạo nên, theo nhiềunguồn tài liệu, tục dâng hương có từ khi con người khám phá ra lửa, những loạicây bị cháy thường tỏa mùi thơm và mỗi cây có mùi hương khác nhau Về sau, conngười biết sử dụng hương của các loại cây để chữa bệnh, xua đuổi tà khí… đốt lêntỏa khói nghi ngút, làm ấm áp không gian

Hình 2.1 Con người tạo ra lửa

Nguồn: Tâm Anh( theo LS)

Bộ - Ảnh miễn phí trên Pixabay

Theo các ghi chép lịch sử, “nhang được phát minh bởi người Ai Cập từ cáchđây khoảng 3.500 năm” … Thời đó, “hương đốt được làm từ nhựa lấy từ thân củaloài cây Boswellia, mọc rất nhiều ở miền Nam Ả Rập và Somalia” “Cùng với sựphát triển mậu dịch, các nền văn minh Tây phương xa xưa cũng đốt hương vàtrong các triều đại Ai Cập như Sheba, Hadramaout và Qataban,… đất nước này đãgiàu lên từ việc xuất khẩu hương liệu” [9]

“Trong Ebers Papyrus - loại giấy cói y học tổng hợp các loại thảo dược củangười Ai Cập xưa đề cập cách họ tạo ra nhang, cầm theo bó rồi đốt cháy để tônvinh các vị thần, chữa bệnh tật - chúng có mùi dễ chịu, không quá nồng Trên thực

tế, ngay cả người Babylon và Hy Lạp cũng có nghi thức này”.[10]

extract/

Người ta còn phát hiện bằng chứng khảo cổ với “cách đốt nhang được tìmthấy trong Văn minh lưu vực sông Ấn có niên đại khoảng 3.300 năm trước Cácnhà sử học đã tìm thấy vết tích loại dầu được cho là sử dụng để tăng mùi thơm củanhang Sau đó, người Ấn Độ kết hợp thêm các thảo mộc địa phương như hạtSarsaparilla, nhũ hương và cây bách để tạo ra loại nhang của riêng họ” [11]

Hình 2.7 Văn minh lưu vực sông Ấn

Nguồn: theo Wikipedia – BKTTM

Hình 2.9 Nhũ hương

Nguồn:Vietfarmhttpshttps://www.thuocdantoc.org/duoc-

M

“Cách đây khoảng 2000 năm trước, tục thắp nhang bắt đầu xuất hiện ởTrung Quốc dưới các triều đại nhà Hạ, Thương, Chu Đến thời nhà Tống thì nó đãtrở thành một phần văn hóa không thể thiếu của Trung Quốc.Khi xưa, tục Tàu tếtôn miếu chỉ dùng cỏ tiêu (cỏ thơm) trộn với mỡ mà đốt cho thơm, chưa có đốthương” [12] “Đến đời Vũ đế nhà Hán, vua sai tướng sang đánh nước Hồn Gia (xứTây vực, thuộc Ấn Độ) Vua nước ấy đầu hàng, dâng một tượng thần bằng vàngcho vua Vũ đế đem về đặt trong cung Cam Toàn Người nước Hồn Gia cũng tếthần không phải dùng đến trâu, bò mà chỉ đốt hương lễ bái Từ đó, Trung Quốc

mới có tục đốt hương Sách xưa còn chép rằng: Thứ sử Giao Châu - Trương Tânthường đốt hương ở Cát Lập tịnh xá để đọc đạo thư.” [13]

Hình 2.11 Nhang Trung Quốc

Nguồn: H.T

https

://giaoduc.net.vn/kinh-te/can-trong-voi-nhang-dung-huong-lieu-trung-quoc-cang-thom-lai-cang-doc-post83087.gdTục đốt nhang ở ta có lẽ từ đó bắt đầu du nhập vào nước ta và ngày càng phổbiến Vậy là “nén nhang Việt Nam được du nhập từ bên Tàu, khi nước Tàu đô hộrồi ghép nước ta (phần Bắc bộ ngày nay) cùng với một phần Quảng Tây và QuảngĐông hình thành Giao Châu ( thuyết của cụ Phan Kế Bính)”[14]

Cũng có người cho rằng cho rằng nén nhang được du nhập vào Việt Namqua con đường Phật giáo

ví “Đạo giáo châm nén hương mới đỏ lửa, còn Phật giáo như làn gió trong lành vănhóa đưa vị thơm của nén hương đi xa””.[16]

3 Ý nghĩa của tục đốt nhang trong văn hóa tâm linh của người Việt

Cây nhang từ lâu đã ngự trị ở mọi nơi thờ phụng, từ chùa chiền, đình miếucho đến mọi gia đình, bất kì sướng khổ, sang hèn.đối với người Việt Nam nói riêng

và người Á Đông nói chung, thắp một nén nhang mang ý nghĩa thiên liêng và lànếp văn hóa trong cuộc sống hàng ngày

Như chúng ta thấy, cây hương bao gồm ba thành tố cơ bản để trở thành vậtphẩm nghi lễ: hương thơm, khói và lửa để đốt

Vào thời nguyên thủy, khi con người có tư duy, họ muốn giải thích những hiệntượng tự nhiên và xã hội nhưng bế tắc do khả năng nhận thức có hạn, nên nảy sinhthần linh Con người cũng sớm cho rằng thần linh trực tiếp chi phối nhiều mặt đờisống và họ tìm cách thông linh ( giao tiếp với thần) Bằng thực tế phát triển lịch sử

xã hội, bằng tri giác đi tới đúc kết, con người sử dụng lửa để giao tiếp với thần

“Đồng thời lửa còn có công năng tẩy uế và tái sinh, là phương tiện vận chuyển, là

sứ giả của thế giới sống sang thế giới vĩnh hằng Điều đó thể hiện ở việc đốt lửa ởcạnh ,mộ người chết sau khi an táng theo tập tục địa tang, còn ở tục hỏa táng, lửađược xem là phương tiện “vận chuyển” người quá cố từ thế giới sống hữu hạn sangcõi vĩnh hằng”[18]

Hình 3.1 Đốt vàng mã

Nguồn: Tịnh Duyênhttps://phatgiao.org.vn/dot-vang-ma-nguoi-am-co-nhan-duoc-khong-

d39346.html Ông bà ta thường có câu “Không có lửa làm sao có khói”, nếu đã có lửa thì sẽluôn có làn khói Khói bốc lên từ thấp dần lên cao, tượng trưng cho sự nối liền trờiđất Nói cách khác, khói biểu tượng cho mối liên hệ giữa Trời và Đất “Đồng thời

có nhiều người tin rằng “khói” thoát ra từ một sinh vật được xem là sự ra đi củalinh hồn khỏi thế xác”[19] Như vậy khói hàm chứa tính thiêng liêng của nó

Hình 3.2 Khói tỏa từ hương

Nguồn: moitruong.com.vnhttps://moitruong.com.vn/moi-truong-cuoc-song/moi-truong-suc-khoe/khoi-

huong-gay-ung-thu 18708.htm

Và cuối cùng là mùi hương (hương thơm) - một mùi thơm thuần khiết, nhè nhẹ,luôn thoang thoảng bên người không gây cảm giác khó chịu, mà luôn cảm thấy ấmlòng

Hình 3.3 Hương thơm nhang tỏa ra

Nguồn: TRẦN THÁIhttps://agarwoodvina.com/y-nghia-cua-viec-thap-nhang-tram-huong

Suy cho cùng những điều thiêng liêng nhất, tinh túy nhất đều hội tụ trongmột nén nhang Tuy nhỏ bé nhưng đây ẩn ý và chân thành của người làm ra nó vàthắp nó vào lư hương

Hương đã len lỏi vào tận cùng tâm thức người Việt thì tục thắp hương đã trởthành phong tục truyền thống văn hóa của mảnh đất hình chữ S , từ già trẻ lớn bé ai

ai cũng đều biết đến.Theo quan niệm của người Việt mình thì tổ tiên ở trên trời,khi nén hương cắm xuống bát hương tựa như đưa vào lòng đất mẹ, khói bay lêntrời như tỏ bày ước vọng của con người, lòng thành kính, sự nhớ nhung, sự tri ânvới tổ tiên, với thần linh lên những thần trời thiêng liêng nhất Khi con người tỏbày, thông qua đó sẽ thấu đến cha trời, mẹ đất theo quan niệm của người việt cổ,tạo thành một trục thông linh giữa “thiên-nhân-cổ” Cho nên nó thường được thểhiện trong trong những dịp lễ quan trọng như:

Ngày cuối năm, khi đi mua sắm các thứ để chuẩn bị cho ngày tết, không aikhông mua vài ba hộp nhang về cúng Phật, cúng ông bà tổ tiên mình Khi khoảnhkhắc giao hòa giữa năm cũ và năm mới, cả gia đình quây quần bên nhau, thắp lênbàn thờ vài nén nhang thơm để cùng tưởng nhớ tới ông bà, cha mẹ, những ngườikính yêu đã khuất Sự lẩn khuất của làn khói trắng, mùi thơm nhẹ lan tỏa, làm chocảm thấy ấm cúng và gắn bó với nhau nhiều hơn

Hình 3.4 Đi chợ mua nhang

Nguồn: Tấn Đạthttps://thanhnien.vn/gioi-tre/nghi-le-ngay-tet-co-long-thanh-la-duoc-

1173897.html

Và trong những ngày lễ tảo mộ, tiết thanh minh, lễ giỗ chạp, giỗ kị,….cũngvậy thắp nén hương như một hành động tưởng nhớ , một hành động vô hình kết nốingười cõi trần và người cõi âm:

Ðã không kẻ đoái người hoài,Sẵn đây ta kiếm một vài nén hương

Gọi là gặp gỡ giữa đường,Họa là người dưới suối vàng biết cho.”

Lầm dầm khấn vái nhỏ to, (95)Sụp ngồi đặt cỏ trước mồ bước ra

( Nguyễn Du, Truyện Kiều, câu 90-96)

Hình 3.6 Thắp hương cầu nguyện ở chùa

Nguồn: chuaadida.comhttp://chuaadida.com/chi-tiet-di-chua-le-phat-ma-khong-thanh-tam-thi-tha-

khong-di-con-hon-8549/

Hơn thế nữa, Việt nam ta được độc lập là nhờ những anh hùng dân tộc,những người mẹ thân yêu, những vị lãnh tụ vĩ đại,… đã ngã xuống vì sự tự do chomuôn dân nên trong những ngày lễ tưởng niệm 27/7,10/9,2/9,19/5…chúng ta hayđến những tượng đài, nghĩa trang để thắp nhang như một lời cảm ơn thành kính ,trang nghiêm nhất

Hình 3.7 Thắp hương ngày Thương binh liệt sĩ 27/07

Nguồn: tapchitaichinh.vnhttp://tapchitaichinh.vn/nghien-cuu trao-doi/trao-doi-binh-luan/tang-cuong-lanh-dao-cua-cac-cap-uy-dang-voi-cong-tac-thuong-binh-liet-si-nguoi-co-cong-

voi-cach-mang-116627.html

Bên cạnh đó tục thắp hương còn được thể hiện trong cuộc sống thường ngày như:Những người đi xa về cũng như những người sắp đi xa bằng các phương tiệnvận chuyển họ thường thắp vài nén nhang để bề trên có thể che chở bình an trongsuốt quá trình Trong việc thi cử học hành, làm ăn buôn bán họ luôn thực hiện

hành động đó như một lời cầu khẩn để mọi việc được diễn ra suôn sẻ và may mắn,đem lại nhiều thành công mà họ mong muốn…

“Ở nhiều vùng dân cư nam bộ, người ta còn thắp nhang cho từng gốc cây, cụmối, góc nhà, với quan niệm mọi vật đều có đời sống tâm linh”[21]

Hình 3.8 Thắp hương ở gốc cây

Nguồn: Nhất VũLink: http://vanhien.vn/news/ngay-ram-am-lich-vao-chua-khoi-huong-qua-

nhieu-64037Ngoài ra tập tục thắp nhang còn gắn liền với văn hóa tín ngưỡng tôn giáo ViệtNam đặc biệt là Phật giáo và Thiên chúa giáo ( Hai tôn giáo chiếm vị trí thứ nhất

và thứ hai về số giáo dân ở Việt Nam):

Theo quan niệm của Phật giáo, hương là một trong sáu lễ vật dâng cúng, gồmcó: hương, hoa ,đăng, trà, quả, thực tuy nhiên nhiều người không rõ về ý nghĩa,sâu xa của việc cúng phật nên bày biện đủ thức ăn uống như yến tiệc, thật là phícủa, phí công mà còn làm sai lạc ý nghĩa, Cốt cách là ở lòng thành.“Khâu Tuấnnói: "Tế lễ để tỏ lòng thành kính, chứ không cối ở lễ vật Lễ phải tùy nghi, saođúng nghĩa là được; đừng câu nệ lấy lễ vật ngày nay để cúng thần đời trước"” [19].Phật không phải ở trên bàn thờ, trong những pho tượng, mà là ở trong tâm củatất cả con người Ngoài những nén hương dung ngọn lửa nóng để đốt cháy lên,chúng ta còn có thể dung đức tin của mình thắp lên những nén “Tâm hương” – tức

là hương từ trong tâm Bởi vậy mới có “năm thứ hương dùng để cúng dường chưPhật: giới hương, định hương,tuệ hương, giải thoát hương, giải thoát tri kiếnhương”[20]

Nén hương cũng như đời người, vô thường và ngắn ngủi Tàn tro của hươngnhắc nhở chúng ta đừng để thời gian trôi qua uổng phí tháng ngày, làm được gì thìhãy làm, giúp được gì thì hãy giúp, tha thứ được gì thì hãy tha thứ,… đừng để tàn

đi một cách vô thường mà không để lại gì cho đời, cho gia đình, xã hội