Văn hóa Nghệ thuật tranh dân gian Đông Hồ

Tranh dân gian đặc biệt là tranh dân gian Đông Hồ là một nét truyền thống văn hóa của dân tộc. Tranh Đông Hồ mang một ý nghĩa sâu sắc, tạo cảm hứng ấn tượng với người xem bởi những màu sắc tự nhiên, quen thuộc. Tranh dân gian Đông Hồ nổi tiếng từ xưa đến nay, đóng góp rất nhiều vào kho tàng văn hóa dân gian của nước ta. Tuy nhiên trước sự thay đổi của thời cuộc, dòng tranh Đông Hồ đang dần bị mai một, lãng quên, ngày nay rất hiếm thấy ai treo tranh Đông Hồ trong nhà như những ngày xưa cũ. Tranh dân gian Đông Hồ từng một thời vàng son và được ưa chuộng, bạn đã bao giờ thắc mắc là tranh Đông Hồ có gì đặc biệt mà thu hút đến vậy ? Giữ gìn tranh dân gian nói chung và tranh Đông Hồ nói riêng đang là một vấn đề cấp thiết trong bảo tồn những giá trị nghệ thuật truyền thống của dân tộc trước những tác động từ thời gian. Khám phá tranh dân gian Đông Hồ là nghệ thuật tái hiện cuộc sống của người bình dân, không chỉ làm phong phú thêm sự hiểu biết của bản thân mà qua đó giúp ta thêm yêu những giá trị truyền thống dân tộc và có ý thức giữ gìn, phát huy và trân trọng những giá trị đó, cụ thể là tranh dân gian Đông Hồ. Riêng bản thân tôi cũng có những ấn tượng về tranh Đông Hồ bởi sự độc đáo qua từng nét vẽ cũng như cách thể hiện. Nội dung ý nghĩa của nó cũng khiến cho tôi phải đi tìm hiểu những gì người xưa gủi gắm qua tranh. Nghệ thuật tái hiện cuộc sống của người bình dân là tên mà bản thân tôi đã đặt khi tìm hiểu về nó.

ĐỀ TÀI: TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ - NGHỆ THUẬT TÁI HIỆN CUỘC SỐNG CỦA NGƯỜI BÌNH DÂN



MỤC LỤC

Trang

PHẦN TỔNG QUAN

1/ Lý do chọn đề tài ……….……….….2

2/ Mục đích nghiên cứu đề tài ……… 2

3/ Đối tượng nghiên cứu ……….……….……… 3

4/ Phương pháp nghiên cứu……….……… 3

5/ Dự kiến những kết quả sau khi nghiên cứu…….………4

PHẦN NỘI DUNG Chương I : Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn……….………… 4

Chương II : Khái quát về tranh dân gian Việt Nam……… ……… 8

1/ Nguồn gốc, lịch sử ra đời……… 8

2/ Sự phát triển của tranh dân gian đến tranh Đông Hồ ……… 9

Chương III : Tranh dân gian Đông Hồ - Nghệ thuật tái hiện cuộc sống của người bình dân ……… 10

1/ Quá trình hình thành và phát triển của tranh dân gian Đông Hồ… 10 2/ Những đặc trưng trong chất liệu vẽ nên tranh dân gian Đông Hồ 11

3/ Cách thức làm nên một bức tranh dân gian Đông Hồ……… 14

4/ Cuộc sống của người bình dân được tái hiện……… 17

5/ Ý nghĩa của tranh dân gian Đông Hồ ……… ……… 19

Chương IV: Tranh dân gian Đông Hồ - Thách thức và bảo tồn……… 20

Chương V: Những bức tranh dân gian Đông Hồ tiêu biểu và nổi tiếng 23

PHẦN KẾT LUẬN ………27

TÀI LIỆU THAM KHẢO ………28

PHẦN TỔNG QUAN

1/ Lý do chọn đề tài

Tranh dân gian đặc biệt là tranh dân gian Đông Hồ là một nét truyền thống văn hóa của dân tộc Tranh Đông Hồ mang một ý nghĩa sâu sắc, tạo cảm hứng ấn tượng với người xem bởi những màu sắc tự nhiên, quen thuộc Tranh dân gian Đông Hồ nổi tiếng từ xưa đến nay, đóng góp rất nhiều vào kho tàng văn hóa dân gian của nước ta Tuy nhiên trước sự thay đổi của thời cuộc, dòng tranh Đông Hồ đang dần bị mai một, lãng quên, ngày nay rất hiếm thấy ai treo tranh Đông Hồ trong nhà như những ngày xưa cũ Tranh dân gian Đông Hồ từng một thời vàng son và được ưa chuộng, bạn đã bao giờ thắc mắc là tranh Đông Hồ có gì đặc biệt mà thu hút đến vậy ? Giữ gìn tranh dân gian nói chung và tranh Đông Hồ nói riêng đang là một vấn đề cấp thiết trong bảo tồn những giá trị nghệ thuật truyền thống của dân tộc trước những tác động từ thời gian

Khám phá tranh dân gian Đông Hồ - là nghệ thuật tái hiện cuộc sống của người bình dân, không chỉ làm phong phú thêm sự hiểu biết của bản thân mà qua đó giúp ta thêm yêu những giá trị truyền thống dân tộc và có ý thức giữ gìn, phát huy và trân trọng những giá trị đó, cụ thể là tranh dân gian Đông Hồ Riêng bản thân tôi cũng có những ấn tượng về tranh Đông

Hồ bởi sự độc đáo qua từng nét vẽ cũng như cách thể hiện Nội dung ý nghĩa của nó cũng khiến cho tôi phải đi tìm hiểu những gì người xưa gủi gắm qua tranh Nghệ thuật tái hiện cuộc sống của người bình dân là tên mà bản thân tôi đã đặt khi tìm hiểu về nó

3/ Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là tranh dân gian Đông Hồ Nhưng nói thế thì còn khá chung vì tranh dân gian Đông Hồ là nghệ thuật tái hiện cuộc sống thông qua từng màu sắc và nội dung ẩn trong nó Tranh dân gian Đông Hồ đã được hình thành và phát triển qua biết bao thăng trầm lịch sử Sự biến đổi này đã tác động không hề nhỏ đến sự phát triển của dòng tranh Khi vào sâu hơn, chúng ta nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của tranh dân gian Đông Hồ Thế tranh được vẽ thế nào ? Đó là vấn đề tìm hiểu cách thức vẽ nên một bức tranh Đông Hồ Sâu nhất có lẽ là

ý nghĩa phản ánh từ tranh – nơi cuộc sống được tái hiện lên Sự phát triển của thời đại cũng đưa tranh dân gian Đông Hồ đối mặt nguy cơ mai một và biến mất, tôi đang nói đến vấn đề bào tồn tranh, một vấn đề có lẽ khá mới đối với nhiều người nhưng là một vấn đề lớn trong việc giữ gìn truyền thống văn hóa dân tộc hiện nay Tranh dân gian Đông Hồ là sợi chỉ đỏ xuyên suốt chủ yếu trong đề tài, luôn được nhắc đến và đề cập

4/ Phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở phương pháp luận :

Nghiên cứu một vấn đề cần dựa trên những quan điểm phù hợp với thực tiễn khách quan Một trong những quan điểm khi nghiên cứu về tranh dân gian Đông Hồ cần nói đến là quan điểm lịch sử Tranh dân gian Đông

Hồ đã hình thành và phát triển theo các giai đoạn của lịch sử Việt Nam, từng thời kỳ khác nhau thì tranh Đông Hồ có những chuyển biến, thay đổi khác nhau Dựa theo quan điểm lịch sử giúp ta đánh giá được khách quan theo trình tự thời gian về sự phát triển của tranh Đông Hồ Kế đến phải kể đến quan điểm toàn diện, cụ thể khi đánh giá Quan điểm toàn diện, cụ thể giúp cho vấn đề nghiên cứu là tranh Đông Hồ được làm rõ ràng, đầy đủ Quan điểm toàn diện, cụ thể giúp cho việc nghiên cứu, đánh giá được khách quan, tránh sự đánh giá chỉ dựa theo cảm tính cá nhân, tránh sự đánh giá phiến diện, đánh giá một chỉ ở một khía cạnh Quan trọng hơn cả là cần dựa vào thực tế khi nghiên cứu nhất là khi nghiên cứu đến những giải pháp bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ

4.2 Các phương pháp cụ thể :

Phương pháp nghiên cứu có vai trò và ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu và đánh giá vấn đề nghiên cứu Đối với tranh dân gian Đông

Hồ, một số phương pháp dùng để nghiên cứu có thể triển khai và tích hợp như phương pháp lịch sử (nghiên cứu theo quá trình hình thành, tồn tại và phát triển), phương pháp phân tích, tổng hợp Ngoài ra một số phương pháp

có thể áp dụng như phương pháp đối chiếu, so sánh để làm rõ đặc trưng và

sự khác biệt với các đối tượng khác có điểm tương đồng, cụ thể ta có thể so sánh vài nét giữa tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống hay với trang làng Sình Ngoài ra tùy vào điều kiện khách quan, có thể áp dụng phương pháp khác như trải nghiệm thực tế, phỏng vấn, … Các phương pháp khác nhau thì sẽ đặt ra các yêu cầu khác nhau và căn cứ vào nội dung nghiên cứu mà

ta sử dụng, kết hợp cho phù hợp

5/ Dự kiến những kết quả sau khi nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu có thể sẽ góp phần nhỏ trong việc giáo dục tinh thần nhớ về cội nguồn của người đọc, đóng góp một chút công sức trong quá trình gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Đồng thời, kết quả sẽ tạo cho mọi người có cái nhìn khách quan và cụ thể hơn về giá trị của tranh dân gian Đông Hồ Tuy nhiên, kết quả sau nghiên cứu có thể sẽ gặp những thiếu sót, những cái chưa sâu nên cũng cần

ý kiến của mọi người đóng góp để có thể hoàn thiện hơn

là phạm trù rộng nên có nhiều định nghĩa của nhiều nhà nghiên cứu khác

nhau “ Thời Cổ đại, người ta chia nghệ thuật ra làm bảy loại hình nghệ

thuật tự do (artes liberales) là: trivium (3 con đường) bao gồm: Văn phạm, Logic, Hùng biện; và quadrivium (4 con đường) bao gồm: Số học (lý thuyết về các con số), Hình học (các con số trong không gian), Âm nhạc (các con số trong thời gian), và Thiên văn học (các con số trong không gian và thời gian).” (Tuyết Ngân, Nguyễn Đình Đăng, Nghệ thuật

là gì?, http://www.vanhoahoc.vn)

Trong tác phẩm “Nghệ thuật là gì ?” ( What is Art ? ) được xuất bản năm 1896, Lev Tolstoy đã định nghĩa nghệ thuật như một hình thức truyền đạt các cảm xúc mà một người đã trải qua tới những người khác, khiến cho những người này cũng bị lây nhiễm các cảm xúc đó và thấy như mình cũng trải qua những kinh nghiệm đó Theo Tolstoy, để hiểu nghệ thuật một cách đúng đắn, chúng ta cần từ bỏ thói quen coi nghệ thuật như công cụ tạo nên khoái lạc, như hoạt động nhằm tạo ra cái Đẹp Cũng theo Tolstoy thì nghệ thuật là một trong những điều kiện của cuộc sống con người, là một trong những phương thức giao tiếp giữa con người với nhau Ông cũng cho rằng nghệ thuật không phải là của riêng của một giai cấp đặc biệt nào trong xã hội Việc giới hạn nghệ thuật nhằm phục vụ quyền lợi của một vài giai cấp nào đó, bất kể đó là tư sản, công nhân, hay nông dân,… là chối bỏ chân lý rằng nghệ thuật là quan trọng cho toàn xã hội

“ Như vậy theo Tolstoy, nghệ thuật là phi giai cấp Mọi quan điểm cho rằng nghệ thuật nhằm phục vụ lợi ích riêng của bất cứ giai cấp, tầng lớp, đảng phái chính trị nào trong xã hội đều là nhảm nhí Các đảng phái có thể bị tiêu vong, các chế độ chính trị có thể bị suy tàn, nhưng nghệ thuật đích thực tồn tại mãi mãi.” (Tuyết Ngân, Nguyễn Đình Đăng, Nghệ thuật

là gì?, http://www.vanhoahoc.vn)

Sau đó một thời gian thì nghệ thuật được xem là nghề thủ công vì nghề thủ công là nghề của sự khéo léo và nghệ thuật khi đó chú trọng đến sự khéo léo của người nghệ sĩ Nghệ thuật thời nay được hiểu theo nghĩa đầy

đủ hơn, đa dạng hơn đó có thể bao gồm những gì mà con người tạo ra trong các lĩnh vực thông qua sự sáng tạo, khéo léo, mang lại những kết quả mà sự thành công của nó được đo bằng cảm xúc của người xem, người thưởng thức, người cảm thụ nó Với nghệ thuật, không chỉ đơn thuần là việc tạo ra

nó mà còn quan trọng hơn nữa là việc giữ gìn, cải tiến và phát huy những giá trị của nó

Trong nghệ thuật, không thể không nhắc đến hội họa và nhất là

tranh Hội họa là một trong những môn nghệ thuật phản ánh nội dung thông qua việc vẽ tái hiện lại đối tượng Tranh là một tác phẩm hội họa phản ánh

hiện thực thông qua màu sắc và đường nét Tranh thường được sử dụng rộng rãi trong trang trí nhà cửa, tranh trí các kiến trúc lớn Các bức

tranh có giá trị được phân thành nhiều cấp từ bình thường đến “kiệt

tác” Còn những bức tranh có giá trị lớn thường trưng bày trong viện bảo tàng hoặc đấu giá với giá rất cao Tranh có rất nhiều loại khác nhau tùy theo

ý nghĩa, cách vẽ, nội dung mà nó phản ánh Ta có các thể loại tranh vẽ được phân loại và gọi tên theo chất liệu làm tranh như: tranh lụa, tranh sơn dầu, tranh sơn mài, tranh khảm, tranh khắc đồng, tranh khắc lụa, tranh thủy mặc (vẽ bằng mực tàu), tranh cát, tranh gốm, tranh giấy cuốn, tranh phun sơn, …

Ta lại có các loại tranh phân theo nội dung như : tranh chân dung, tranh phong cảnh, tranh tĩnh vật, tranh dân gian, tranh sơn thủy, tranh thờ, tranh tôn giáo, tranh hoành tráng, tranh châm biếm, tranh cổ động,…Nhìn chung

về các loại tranh, màu sắc và đường nét là hình thức bên ngoài còn cốt lõi là điều được phản ánh Một bức tranh màu sắc đẹp chưa hẳn đã đẹp Khi thưởng thức tranh, người thưởng thức thường muốn hiểu xem người họa sĩ

vẽ gì, vì nếu màu sắc đẹp mà cái hồn, cái ẩn sâu không có thì đó chỉ là sự nhất thời, phô trương của người họa sĩ, chẳng tạo được dấu ấn gì

Như đã diễn giải ở trên, tranh có rất nhiều loại và một trong số những loại tranh tiêu biểu với nguồn gốc và lịch sử lâu đời là tranh dân gian Tranh dân gian là thể loại tranh được ra đời trong dân gian Việt Nam, cụ thể là do người bình dân Việt Nam sáng tạo và làm ra Tiêu biểu ở nước ta có thể lấy đại diện là tranh dân gian Đông Hồ Tranh Đông Hồ là nghệ thuật phản ánh đời sống của người bình dân Người bình dân là những người thuộc tầng lớp lao động bình dân trong xã hội, có cuộc sống tương đối ổn định, gần gũi, giản dị, không xa hoa, quyền quý Người bình dân là những người có đóng góp lớn vào việc sáng tạo, xây dựng, phát triển văn hóa truyền thống Tại Việt Nam, người bình dân là người tạo nên vẻ đẹp nghệ thuật tranh Đông

Hồ và cuộc sống người bình dân là đối tượng được thể hiện, được đưa vào tranh bằng chính đôi bàn tay của người bình dân Nhờ đó mà tranh dân gian nói chung và tranh Đông Hồ nói riêng mang một dấu ấn rất đậm chất “dân gian” từ những đôi bàn tay khéo léo và miệt mài của những con người bình dân mộc mạc

2/ Cơ sở thực tiễn :

Về mặt thực tiễn, tranh dân gian Đông Hồ là một dòng tranh dân gian phổ biến và từng có một thời vàng son rực rỡ Nhắc đến tranh dân gian Đông Hồ chúng ta thường nhớ đến những câu ca dao muôn thuở sau :

“ Hỡi cô thắt lưng bao xanh

Có về làng Mái với anh thì về Làng Mái có lịch có lề

Có sông tắm mát có nghề làm tranh.”

Làng Đông Hồ nay thuộc địa phận xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh Làng nghề này đã nổi tiếng với nghề làm tranh từ rất lâu Nằm gần con sông Đuống thơ mộng, cách Hà Nội không quá xa, làng Đông

Hồ là nơi hiện nay còn lưu giữ nghề làm tranh Tranh của làng Hồ từng một thời được ưa chuộng nhất là trong dịp lễ, tết xưa, không nhà nào là không có tranh Đông Hồ để treo Thời vàng son ấy cũng dần đi vào dĩ vãng viết biết bao thăng trầm lịch sử gắn với cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm, bảo vệ đất nước Tranh Đông Hồ ngày nay còn rất ít người biết đến và nhớ đến Từng có một giai đoạn nào đó, trên các phương tiện thông tin đại chúng xuất hiện những bài viết nhắc nhở mọi người rằng tranh Đông Hồ đang dần

bị mai một và tương lai có nguy cơ biến mất nếu không được lưu giữ Chính

từ điều này mà việc nghiên cứu tranh Đông Hồ càng trở nên cần thiết vì đó

là một giá trị nghệ thuật của dân tộc, phản ánh được cuộc sống của người bình dân nhưng trước sự thay đổi của thời đại, sự giao lưu, hội nhập văn hóa thì đến người bình dân ngày nay cũng chẳng còn nhớ đến tranh Đông Hồ Cũng vào năm 2017, tôi đã có một chuyến ghé thăm làng tranh Đông Hồ Ngôi làng vẫn còn một chút gì đó nét xưa cũ và tôi nhận ra là hầu như mọi người đã chuyển sang nghề khác kiếm sống, chỉ còn lác đác vài hộ còn giữ nghề làm tranh, trong đó có nhà của nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế cũng đã lớn tuổi nhưng ông vẫn miệt mài với nghề làm tranh, ông muốn tiếp nối nghiệp của dòng họ gia tộc để lại từ ngàn xưa

để giữ lại không chỉ nghề mà còn giữ cả cái hồn của nghệ thuật phản ánh cuộc sống người bình dân từ chính những bức tranh dân gian Đông Hồ

Chương II : Khái quát về tranh dân gian Việt Nam

1/ Nguồn gốc, lịch sử ra đời :

Không ai biết tranh dân gian đã có tự bao giờ ? Chỉ biết rằng tranh dân gian đã có lịch sử từ rất lâu đời Tranh dân gian có lẽ sẽ là một đề tài mà những nhà nghiên cứu sẽ phải đau đầu để giải mã về nguồn gốc và thời gian

ra đời của nó Đã có nhiều tư liệu và nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu về nguồn gốc ra đời của tranh dân gian để có câu trả lời cho việc giải đáp nhưng dường như chưa có ai có câu trả lời thỏa đáng và thuyết phục nhất Theo Mô–ri–xơ Đuy–răng viết trong cuốn Tranh Dân Gian Việt Nam ( Imagerie populaire vietnamienne ) xuất bản ở Paris năm 1960 nhận định

dứt khoát rằng “ Nếu chúng ta hãnh diện với truyền thống của một số làng

in tranh, thì kĩ thuật của nó đã du nhập vào Việt Nam ở đầu thế kỷ XV bởi một nhà nho nổi tiếng là Lương Nhữ Hộc, …”

Theo tác giả Bùi Quang Nam viết trên tạp chí Văn Nghệ số 33 nêu ý

kiến : “Một số nhà cổ học và nghiên cứu nghệ thuật cho rằng ít ra tranh

dân gian có nguồn gốc từ đời Hồ, … ” Trên báo ảnh Việt Nam số 40 vào

năm 1961, tác giả Nguyễn Văn Tỵ nhận định dè dặt : “Tranh dân gian Việt

Nam có từ lâu đời, có lẽ vào thời Lê mạt lúc thi ca bình dân và các ngành

mỹ nghệ phát triển mạnh mẽ ở nước ta”

Cũng vào cuối năm 1962, Nhà Xuất bản Mỹ thuật cho ra cuốn Tranh, tượng dân gian Việt Nam, ở trang 7 có nhắc đến ý kiến phỏng đoán của một

số người rằng một số nhà cổ học và nghiên cứu nghệ thuật cho rằng những tranh và tượng dân gian Việt Nam xuất hiện từ thời nhà Lý hoặc đời nhà

Hồ, được duy trì và phát triển mạnh mẽ dưới thời Lê song song với việc làm tiền giấy Bên cạnh đó cũng có ý kiến nói rằng tranh dân gian ra đời sớm hơn cả những thời điểm trên

Trở lại với câu hỏi “Tranh dân gian ra đời từ bao giờ ?” có lẽ những nhà nghiên cứu sẽ có cách tiếp cận và đi theo những con đường khác nhau song cũng chưa ai có thể đưa ra những bằng chứng thuyết phục nhất cho nhận định của mình Tôi cũng ghi nhận những ý kiến của những người đi trước và tiếp thu thêm ý kiến của những người đi sau để từ đó định cho mình một quan điểm về nguồn gốc tranh dân gian Tranh dân gian là loại

tranh phổ biến trong dân gian nên sẽ có rất nhiều loại tranh từ tranh Tết, tranh thờ, tranh truyện, tranh lịch sử, … do vậy chỉ khi nào xác định đủ các loại tranh trong dân gian thì có lẽ câu hỏi trên mới được giải quyết một phần Những gì thuộc về dân gian thường khó mà định rõ chính xác được thời gian ra đời cũng như người đầu tiên đã làm ra nó

2/ Sự phát triển của tranh dân gian đến tranh Đông Hồ

Tranh dân gian từng trải qua một giai đoạn phát triển rực rỡ Tranh dân gian có nguồn gốc từ rất xa xưa và ngày nay vẫn còn được giữ gìn, bảo tồn

và phát triển qua các giai đoạn lịch sử của đất nước Tranh dân gian không những là tài sản riêng của các làng tranh mà còn là tài sản chung của cả dân tộc, là một nét truyền thống trong nghệ thuật dân gian nói riêng và nghệ thuật Việt Nam nói chung Trong giao lưu văn hoá, tranh dân gian Việt Nam vừa phát triển những giá trị tốt đẹp trước đây, vừa tiếp nhận những tinh hoa của các dòng tranh khác từ bên ngoài để thay đổi và làm phong phú hơn bản sắc, giá trị của mình

Về cơ bản có hai loại tranh chính là tranh Tết và tranh thờ Sở dĩ chúng xuất hiện rất sớm là bởi vì nó với hai loại chính là tranh tết và tranh thờ xuất hiện gần như cùng lúc với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt và việc thần thánh hóa các hiện tượng tự nhiên Và cũng do ra đời để đáp ứng nhu cầu văn hóa tinh thần của người dân, gắn bó chặt chẽ với đời sống thường nhật của người dân nơi thôn dã cho nên đề tài của tranh hết sức phong phú Tranh phản ánh từ những gì gần gũi, thân thiết nhất với người dân cho đến những điều thiêng liêng cao quý trong các tranh thờ

Lịch sử của tranh dân gian có được hiểu từ thời nhà Lý (thế kỷ 12) đã bắt đầu xuất hiện những gia đình hay thậm chí là cả một làng chuyên làm khắc ván, làm tranh Đến cuối đời Trần nhiều nơi đã in được tiền giấy (là một cách thể hiện của tranh dân gian) và sang đời nhà Hồ thì được phát triển mạnh Tới thời kỳ nhà Lê thì việc in khắc tranh đã được tiếp thu thêm kỹ thuật khắc ván in từ Trung Quốc và sau khi vào Việt Nam đã được cải tiến thêm cho phù hợp Cùng với đó là sự phân hoá của tranh dân gian xuất hiện ngày càng rõ nét Đến đời nhà Mạc có một thay đổi đặc biệt đã xảy ra, tranh dân gian không còn là sản phẩm riêng của những người nông dân nghèo khó nữa, tầng lớp quý tộc ở kinh thành Thăng Long cũng rất ưa thích, thường sử

dụng vào dịp Tết Nguyên Đán Đến khoảng thế kỷ 18 – 19 tranh dân gian Việt Nam đã ổn định và phát triển cao Địa bàn làm tranh dàn trải trong cả nước Dựa theo phong cách nghệ thuật, kỹ thuật in vẽ và nguyên vật liệu làm tranh, có thể quy về một số dòng tranh gọi theo tên những địa danh sản xuất như tranh Đông Hồ ở Bắc Ninh, tranh Hàng Trống ở Hà Nội, tranh làng Sình

ở Huế, tranh Kim Hoàng ở Hà Nội Ngày nay, tranh dân gian đã bị tranh hiện đại lấn át, hầu hết đã thất truyền, chỉ còn lại vài làng tranh còn tiếp tục giữ nghề nhưng không còn huyên náo như trước đây Có một làng tranh dân gian nổi tiếng của cả nước ngày nay vẫn còn tương đối vững vàng trước bao thay đổi và thách thức của thời gian, đó là làng tranh Đông Hồ, một ngôi làng nhỏ nằm ven bờ nam sông Đuống thuộc Kinh Bắc xưa nay là tỉnh Bắc Ninh Tranh Đông Hồ có lẽ là dòng tranh nổi bật nhất và nổi tiếng nhất trong tất cả các dòng tranh dân gian Việt Nam bởi những nét mới, nét độc đáo khó lẫn vào đâu được cũng như từ nghệ thuật phản ánh cuộc sống của người bình dân trong mỗi bức tranh Tranh dân gian Đông Hồ cũng là dòng tranh được nhiều người thích thú và tỉm hiểu

Chương III : Tranh dân gian Đông Hồ - Nghệ thuật tái hiện cuộc sống của người bình dân

1/ Quá trình hình thành và phát triển của tranh dân gian Đông Hồ

Theo sử sách, người Việt đã biết làm một thứ giấy gọi là mật hương chỉ vào thế kỷ thứ III Nghề khắc ván theo tương truyền ở làng Đông Hồ cũng có từ thế kỷ XI, XII Theo sách Thiền uyển tập anh nói là tổ tiên nhà

sư Tín Học, cuối thế kỷ XII đã làm nghề khắc ván Từ đó có lẽ nghề làm tranh khắc ván (gỗ) cũng ra đời nhưng phải rất lâu sau thì khái niệm tranh khắc ván (gỗ) mới dần được đề cập Trong các dòng tranh khắc gỗ dân gian Việt Nam thì tranh Đông Hồ (ở làng Đông Hồ, Bắc Ninh) là được nhắc đến nhiều hơn cả Theo như tương truyền thì tranh Đông Hồ ra đời vào khoảng thế kỉ XVI thời nhà Lê, các nghệ nhân thời đó cũng đã tạo nên những bức tranh dân gian độc đáo, tái hiện cuộc sống, ước vọng của con người và dần dần phổ biến, được lưu truyền và bước vào một thời kì huy hoàng, vàng son rực rỡ

Theo như sử sách, giai đoạn từ nửa cuối thế kỷ XVIII đến khoảng trước Cách mạng tháng Tám được xem là thời cực thịnh của tranh Đông

Hồ, với 17 dòng họ đều tham gia làm tranh Làng Đông Hồ vào dịp tháng Chạp có các phiên chợ nhộp nhịp, tấp nập Trong mỗi phiên chợ có hàng nghìn bức tranh các loại được mang ra bán cho lái buôn, hoặc bán lẻ cho các gia đình mua về làm tranh treoTết để mang phú quý, vinh hoa cho nhà mình Có thể nói còn gì vui hơn khi ai cũng nao nức đến Tết để được mua tranh về treo hay tặng cho nhau như một lời chúc tốt đẹp gửi đến gia đình, bạn bè Chính vì vậy, người ta còn gọi nó bằng cái tên nôm na, thân mật hơn, đó là tranh Tết

Rồi trong chiến tranh, làng tranh Đông Hồ cũng bị chiến tranh tàn phá Người dân mải lo chạy giặc Hàng vạn bản khắc gỗ làm tranh bị thiêu rụi Làng tranh Đông Hồ cũng trải qua một giai đoạn thăng trầm với các cuộc chiến tranh giữ nước, tranh không còn được sản xuất nhiều khiến cho làng tranh dần lụi tàn trong suốt những năm tháng chiến chinh Làng tranh mai một đi thấy rõ khi chiến tranh là một phần nguyên nhân đã chấm dứt đi thời vàng son của tranh Đông Hồ Năm 1967, nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam

và 50 thợ cả trong làng thành lập “Hợp tác xã sản xuất tranh” Ông mong muốn tranh Đông Hồ được khôi phục Tranh Đông Hồ sau đó được phục hồi dần và có một số bức tranh được xuất khẩu ra nước ngoài Tranh Đông

Hồ vẫn còn phổ biến trong đời sống nhân dân Tuy nhiên đến cuối thập niên 90 của thế kỷ XX, làng tranh lại có dấu hiệu suy tàn Tranh làm ra nhưng không bán được nên người dân không còn mặn mà, không còn tâm huyết với nghề làm tranh nữa, họ đã hoặc đang chuyển sang làm hàng mã hoặc nghề khác để kiếm sống

Đến nay làng Đông Hồ vẫn còn nhưng chỉ còn hai hộ giữ nghề làm tranh, làng tranh ngày nay được xây dựng vừa để lưu giữ vừa phục vụ khách tham quan du lịch Từ năm 2014, tỉnh Bắc Ninh đã phê duyệt đề án

“Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa tranh dân gian Đông Hồ giai đoạn 2014 - 2020, định hướng đến năm 2030” để bảo tồn loại hình nghệ thuật này

2/ Những đặc trưng trong chất liệu vẽ nên tranh dân gian Đông Hồ

Dường như tranh Đông Hồ có những đặc trưng rất nổi bật mà khó có

dòng tranh nào có được, người ta có khi chỉ cần nhìn là biết đó là tranh của

làng Đông Hồ Một trong những thứ tạo nên nét đặc sắc cho tranh đó là ở

những dụng cụ dùng để vẽ tranh Muốn làm tranh thì phải có giấy Do đó,

giấy in tranh là một thứ không thể thiếu cho việc làm tranh.Giấy in tranh

Đông Hồ được gọi là giấy điệp Để làm ra giấy điệp, người ta sẽ nghiền nát

vỏ của con sò điệp, sau đó trộn cùng với hồ dán (loại hồ được nấu từ bột

gạo tẻ hoặc gạo nếp, có khi nấu bằng bột sắn) rồi kế đến là dùng chổi

lá thông quét lên mặt giấy dó Chổi lá thông tạo nên những đường gân chạy

theo vết quét và vỏ điệp tự nhiên cho màu trắng với ánh lấp lánh những

mảnh điệp nhỏ dưới ánh sáng, có thể pha thêm màu khác vào hồ trong quá

trình làm giấy điệp Nói về giấy dó thì đây là một trong những loại giấy

phổ biến được dùng trong mỹ thuật dân gian Việt Nam, là loại giấy được

sản xuất từ vỏ của cây dó (dó giấy, dó liệt, …) theo quy trình thủ

công được truyền lại qua nhiều thế hệ ở một số làng nghề ở nước ta Sở dĩ

mà giấy dó được sử dụng trong việc làm nên những bức tranh Đông Hồ là

do nhờ vào nhiều ưu điểm, nổi bật nhất là độ bền theo thời gian, khi vẽ làm

bừng sáng màu sắc, chống chịu tốt với tác động của thời tiết Nếu bạn từng

nghe câu thơ “ Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp” của nhà thơ Hoàng

Cầm thì bạn sẽ thấy thêm tự hào về loại giấy đặc biệt này Chính từ giấy in

tranh mà một phần hồn phách của tranh dân gian Đông Hồ đã làm mê hoặc

con người nhất là những ai yêu thích những chất liệu màu sắc khai thác làm

từ tự nhiên

Màu sắc trong tranh dân gian Đông Hồ cũng là một nét tinh tế và độc

đáo mà những nghệ nhân làm tranh mang lại cho người cảm nhận Một bức

tranh nếu không có màu sắc thì cái hồn phách của nó sẽ bị ngăn đóng dù

cho giấy có bền đến đâu và người nghệ nhân điêu khắc đẹp đến đâu đi

chăng nữa Màu sắc dùng trong tranh có sự đặc biệt là màu sắc đều được

lấy từ thiên nhiên, không hề dùng màu vẽ được pha hay làm từ các hóa

chất Các màu tự nhiên gồm màu đen (lấy từ than xoan hay than lá tre),

màu xanh (lấy từ gỉ đồng, lá chàm), màu vàng (lấy từ hoa hòe), màu đỏ (lấy

từ sỏi son, gỗ vang)… Tranh Đông Hồ chỉ dùng tới 4 màu trên, không có

sự pha trộn với nhau hay với các màu khác Điều này đã làm bật cho ta

thấy sự độc đáo và sức sáng tạo của dân gian, lối sống hài hòa và tận dụng

mọi thứ từ thiên nhiên để phục vụ cho cuộc sống của mình và đặc biệt là

dùng cho mỹ thuật

Hình 1 : Nghệ nhân đang tạo ra màu đỏ từ gỗ vang Nguồn : https://bacninhland.com.vn/tranh-dong-ho-tet-2018/

Hình 2 : Một số vật liệu giúp tạo màu cho tranh dân gian Đông Hồ

gồm hoa hòe, than tre, gỗ vang, vỏ sò điệp

Nguồn : Vn Express

Vì tranh Đông Hồ là tranh in nên cũng không thể không nhắc đến bản khắc gỗ (ván in) Ván in tùy vào kích cỡ giấy in mà sẽ có kích cỡ tương ứng Ván in thường có hình chữ nhật, được làm bằng gỗ như gỗ thị, gỗ mực, … được nghệ nhân dùng đôi bàn tay khéo léo của mình khắc lên tỉ mỉ từng đường nét Khi chúng ta xem tranh, chúng ta thấy những hình ảnh rất sinh động và nhìn có vẻ đơn giản nhưng mấy ai biết được rằng vì là tranh

in nên nghệ nhân phải khắc ngược chiều với chiều của tờ tranh mẫu sau khi

in lên ván Từ ván in khi hoàn thành thì nghệ nhân mới in tranh lên giấy điệp Công việc này đòi hỏi sự cẩn trọng rất cao vì nếu khắc sai một nét trên ván thì có nguy cơ làm hỏng cả ván và làm hỏng cả tranh khi in vì sẽ hình ảnh sẽ bị ngược lại với tờ mẫu đã vẽ Ván in còn được khắc lên những

chữ Hán hoặc chữ Nôm như là ý nghĩa hay thông điệp mà người làm tranh muốn gửi đến người xem tranh Những chữ Hán hoặc chữ Nôm này thường được khắc với màu đen và được tạo nên với những đường nét mềm mại, uyển chuyển

Hình 3 : Một vài bản khắc gỗ tranh Đông Hồ Nguồn : http://thegioidisan.vn/vi/tranh-dan-gian-dong-ho.html

3/ Cách thức làm nên một bức tranh dân gian Đông Hồ

Để làm ra một bức tranh Đông Hồ thì không dễ, nó rất nhiều công đoạn và đòi hỏi sự công phu, khéo léo của người làm tranh Công đoạn đầu tiên của việc làm nên một bức tranh dân gian Đông Hồ là làm ra mẫu của bức tranh Nhưng cần phải nhấn mạnh là những người làm tranh Đông Hồ đều cùng được gọi là Nghệ nhân, nhưng nghệ nhân sáng tác thì khác hẳn nghệ nhân cắt ván và lại càng xa hơn nghệ nhân chỉ biết in tranh (cũng có những nghệ nhân làm được tất cả các việc) Các nghệ nhân sáng tác thường

là những nhà nho có học, am hiểu văn hoá, lịch sử, xã hội, có tài quan sát,

có khiếu thẩm mỹ Những bố cục, ý tưởng, nhân vật trong tranh được họ vận dụng bằng cả trí tuệ và óc thẩm mỹ để đưa vào tranh không những làm cho tranh sinh động mà qua đó ẩn vào những triết lý sâu sắc, những bài học quý giá nhưng đơn giản là châm biếm, phê phán một hiện tượng tiêu cực trong xã hội Những nét vẽ sẽ được nghệ nhân vẽ mẫu lên tờ giấy dó dày, sau đó sẽ chỉnh sửa, thêm bớt rồi can lên một tờ giấy dó loại rất mỏng Có một số tranh thì nghệ nhân phải lật mặt sau lên, tô lại, vẽ thêm chữ hay câu đối Những nét vẽ này thường đơn giản, không quá cầu kì nhưng rất rõ ràng trong việc tạo hình nhân vật và chi tiết trong tranh

Một công đoạn tiếp theo cũng rất quan trọng đối với người làm tranh Đông Hồ là khắc ván Đầu thế kỷ XX có các nghệ nhân khắc ván giỏi còn