luận văn đại học sư phạm Tính minh triết trong tranh dân gian Đông Hồ Việt Nam

Mét trong những dòng tranh dân gian Êy, tranh Đông Hồ có sức sống lâubền và có sù cuốn hót đặc biệt với nhiều thế hệ người Việt Nam cũng như dukhách nước ngoài cũng bởi những đề tài tran

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Sắc màu mùa xuân thường gợi cho những người nghệ sĩ những cảm hứng bấttận Còng nh những người nghệ sĩ, những người hoạ sĩ cũng vậy Từ xưa các nghệnhân dân gian đã biết làm đẹp cuộc sống bằng những bức tranh xuân mang đầynhững lời chúc tốt đẹp, phản ánh cuộc sống một cách chân thực, cụ thể

Mét trong những dòng tranh dân gian Êy, tranh Đông Hồ có sức sống lâubền và có sù cuốn hót đặc biệt với nhiều thế hệ người Việt Nam cũng như dukhách nước ngoài cũng bởi những đề tài tranh phản ánh đậm chất cuộc sống mécmạc, giản dị, gần gũi gắn liền với văn hoá phương Đông Một vài tờ tranh bênmâm ngò quả ngày tết, đó là thãi quen, là tâm linh, tín ngưỡng gắn kết trong tưduy người Việt Nam

Tuy nhiên điều đáng buồn giê đây đÕn với chợ tranh Đông Hồ bây giê,người ta không còn được thấy cảnh tấp nập bán mua, cũng không còn cảnhngười người, nhà nhà ưa chuộng tranh Đông Hồ như xưa nữa Các thế hệ saucòng Ýt muốn học và theo nghề tranh truyền thống của cha ông vì quá vất mà Ýtlợi nhuận Nhưng Tranh dân gian Đông hồ đã trở thành nét đẹp văn hoá truyềnthống để người đời lưu giữ lại và giá trị nghệ thuật của nó vẫn còn sống mãitrong lòng người dân Việt Nam bởi giá trị “ minh triết” qua từng tác phẩm

Mỗi một tác phẩm tranh dân gian Đông Hồ là sự kết hợp thành công các yếu tố

tạo hình, không gian và đường nét chính vì thế tôi đã chọn “Tính minh triết trong tranh dân gian Đông Hồ Việt Nam” làm đề tài tiểu luận của mình Với

đề tài này, tôi muốn đóng góp một phần nhỏ bé của mình để giữ gìn, phát huy,làm giàu thêm cho nền văn hoá đậm đà bản sắc dân téc Việt Nam

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

2.1.Mục đích

Nhằm làm nổi bật tính minh triết trong tranh Dân gian Đông Hồ Việt

Nam

Nhằm trang bị những kiến thức phục vô cho công tác giảng dạy sau nàycủa tôi.

2.2 Nhiệm vụ

Tìm hiểu tranh dân gian Đông Hồ

Tìm hiểu tính minh triÕt trong tranh dân gian Đông Hồ

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu ở đây chính là dòng tranh Đông Hồ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuổn khổ một bài tiểu luận chỉ giới hạn đề cập tới “Tính minhtriết trong tranh dân gian Đông Hồ” Tuy nhiên trong bài tiểu luận của mình, tôikhông thể đi sâu tìm hiểu kỹ càng ở nhiều phương diện, nhiều khía cạnh nghệthuật mà chỉ đi vào một mảng đề tài nhỏ đó là tính minh triết trong tranh Đông

Hồ Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Phương pháp đối chứng so sánh

Phương pháp tổng hợp, hệ thống phân tích

5 Đóng góp của tiểu luận

Tiểu luận này nghiên cứu về tính minh triết trong tranh dân gian Đông Hồ

để sinh viên và đặc biệt là sinh viên sư phạm mỹ thuật thấy được giá trị nghệthuật to lớn của một dòng tranh dân gian Từ đó khẳng định lại chỗ đứng chotranh Đông Hồ

Bài tiểu luận của tôi mong muốn góp phần thêm nguồn tư liệu cho mọingười hiểu thêm về giá trị một dòng tranh dân gian

B NỘI DUNG

CHƯƠNG I

VÀI NÉT KHÁI QUÁT VỀ TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ

1.1 Lịch sử phát triển của tranh Đông Hồ

Theo sử sách người Việt Nam đã biết làm một thứ giấy gọi là mật hươngchỉ vào thế kỉ thứ III Nghề khắc ván ở đây cũng có từ thế kỉ thứ XI, XII Sáchthuyền uyển tập anh nói là tổ tiên nhà sư Tín Học, cuối thể kỉ XII đã làm nghềkhắc ván Năm 1299 nhà Trần đã cho in 2 bộ khắc ván để ban bè

Vào thế kỉ VXI tranh Đông Hồ xuất hiện nhưng không ai thống kê hết cóbao nhiêu mẫu tranh

Trước kia tranh được bán chủ yếu phục vụ cho dịp Tết nguyên đán, ngườinông thôn mua tranh về dán trên tường, hết năm lại lột bỏ, dùng tranh mới.Tranh Đông Hồ xuất xứ từ làng Đông Hồ (xã Song Hồ, huyện Thuận Thành,Tỉnh Bắc Ninh) Theo mét số thư tịch cũ làng Đông Hồ xưa nằm trong vùng đất

cổ luy lâu, rất nghèo và rất Ýt người hồi đó Cả làng có chõng 15 hộ với khoảng

50 xuất đinh, tất cả đều nhà tranh vách đất Các bô lão trong làng gọi tên là làngMái, là ý mong có được sự sinh sôi, hưng vượng Vậy nhưng, còng theo lịch sử

cũ, sang thế kỉ XIV, dân các xứ Thanh Ho¸, Ninh Bình, Nam Hà, Hải Hưng đếnlàng Mái, thấy đất bãi rộng, đã chọn đây làm nơi ngụ cư Làng đông dần lên, vìthế các cụ ghép chữ đông vào tên làng, vậy mà thành làng Đông Mái bởi làngnghề tranh dùng đến hồ, là thứ keo màu, đồng thời là chất định màu sắc, nên các

cụ một lần nữa đổi tên làng thành Đông Hồ

Từ thể kỉ XIX đến 1944 là thời kì cực thịnh của dòng tranh Đông Hồ Lóc

Êy trong có 17 dòng họ thì tất cả đều làm tranh Đến hẹn lại lên cứ khoảng tháng

7, tháng 8 hàng năm là cả làng lại tất bật chuẩn bị cho mùa tranh tết Khắp làngrực rỡ sắc màu của giấy điệp, không một mảnh đất trống nào không được ngườidân làng Hồ tận dụng để phơi giấy: Từ sân nhà, sân đình, ven các ngõ xóm,

đường làng, dọc theo triền đê, trên các nóc nhà, nóc bếp không khí trong làngrộn rạo từ sáng đến tối suốt mấy tháng liền như thế Mỗi năm chợ tranh chỉnhén nhịp tấp nập vào mấy tháng chạp, họp 5 phiên vào các ngày 6,11,16,21 và

26 Bà con du khách thập phương đổ về mua tranh vui, tấp nập Hàng nghìnhàng triệu bức tranh các loại được mang ra xếp gọn lại bán cho các lái buônhoặc bán lẻ cho các gia đình mang về làm tranh treo Tết để mang vinh hoa, phóquý cho nhà mình Sau phiên chợ tranh cuối cùng (26/12 âm lịch) những giađình nào còn lại tranh bọc kín lại đem cất đi chờ đến mùa tranh năm sau lạimang ra chợ tranh bán Đến chợ tranh làng Hồ không chỉ có khách buôn vàkhách mua tranh mà có cả những người hâm mộ nghệ thuật dân gian thích thămthó, xem tranh và đi trẩy hội mùa xuân

Chú bé ôm cóc (ván khắc nét) tranh Đông Hồ

Tranh Đông Hồ có được sức sống lâu bền và có sức cuốn hót đặc biệt vớinhiều thế hệ con người Việt Nam cũng như du khách nước ngoài cũng bởinhững đề tài tranh phản ánh đậm chất cuộc sống méc mạc, giản dị, gần gũi gắnliền với văn hoá người Việt Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế đã giải thích ý nghĩacủa việc dùng màu sắc sao cho phù hợp với mỗi đề tài khác nhau: nền màu đỏcho tranh đánh ghen để lột tả được cái nóng giận ngột ngạt của không khí lúc

đó, nền màu vàng cho cảnh vui tươi tràn ngập sắc xuân trên các bức tranh ngàytết, nền màu vàng nhạt cho tranh làng quê thanh bình.

Đôi khi những bức tranh Đông Hồ còn được các nghệ nhân trang trí kèmnhững từ chỉ dẫn hay những thứ thơ tình lãng mạn

Trải qua nhiều thăng trầm, lệ mua tranh Đông Hồ treo ngày tết đã mai một,làng tranh còng thay đổi nhiều: trong những năm kháng chiến chống Pháp, khi

cả nước điêu linh, Đông Hồ cũng rơi vào cảnh đạn bom lay lắt, làng tranh bịgiặc đốt phá tan hoang, người dân trong làng lo chạy loạn khắp nơi, các bảnkhắc tranh cũng bị thiêu cháy rụi Nghề tranh từ đó cũng bị gián đoạn Hoà bìnhlặp lại năm (1954) làng tranh được khội phục Nhiều tổ hợp tác tranh Đông Hồđược thành lập Đây cũng là thời điểm tranh Đông Hồ được xuất khẩu sang cácnước xã hội chủ nghĩa đạt kết quả cao

Năm 1985 đến 1990 do tác động của nền kinh tế thị trường, nhu cầu thẩm

mỹ của người dân thay đổi, việc xuất khẩu tranh gặp nhiều khó khăn Người dânlàng tranh chuyển dần sang làm hàng mã Nghề tranh tồn tại yếu ớt chỉ còn lẻ tẻmột vài gia đình bám trụ lấy nghề tranh như: gia đình ông Nguyễn Đăng Chế,gia đình ông Nguyễn Hữu Sam… Đến nay nhờ công gìn giữ của các nghệ nhân

Êy mà tranh dân gian này được khôi phục lại Cùng với nhiều sáng tạo mới mẻtranh dân gian Đông Hồ lại chiếm đựơc tình cảm của nhiều du khách trong vàngoài nước mỗi khi đặt chân lên mảnh đất vạn vật hữu tình này

Tuy nhiên điều đáng buồn là giê đây tranh Đông Hồ không còn mang tính

“thuần Việt” nh thời xưa mà đang dần bị thương mại hoá Theo đánh giá củamột số hoạ sĩ tranh Đông Hồ in ở thời điểm hiện tại thường không có màu sắcthắm như tranh cổ, nguyên nhân là người ta trộn màu trắng và điệp, quét giấy đểbớt lượng điệp khiến giấy bớt độ óng ánh và trở nên “thường”, mầu sắc sử dụngcũng chuyển sang dùng mầu công nghiệp Các bản khác mới có bản không đượctinh tế nh bản cổ

Một điểm đáng lưu ý nữa là các bản khắc đã đục bỏ phần chữ Hán (hoặcchữ Nôm) bên cạnh phần hình của tranh, khiến tranh Ýt nhiều què cụt về ýnghĩa Dự đoán nguyên nhân dẫn tới tình trạng này là: Có một thời chữ Hán và

chữ Nôm bị coi là phong kiến lạc hậu liệt vào danh mục bài xích nên thợ in đục

bỏ đi Cũng do không đọc và hiểu được nên các ván khắc truyền laị “Tam saothất bản”, đến mức còn lại các kí tự nhưng không đọc được ra chữ gì

Đến với chợ Đông Hồ bây giê người ta không còn được thấy cảnh tấp nậpmua bán, cũng không còn cảnh người người nhà nhà ưa chuộng tranh Đông Hồ

nh ngày xưa nữa Các thế hệ sau còng Ýt học và không muốn theo nghề truyềnthống của cha ông vì quá vất vả mà lại Ýt lợi nhuận Du khách đến làng tranhbây giê vẫn thấy cảnh phơi giấy nhưng đó lại là giấy để lầm hàng mã chứ khôngphải giấy Dã để in trannh

Đường vào làng tranh Đông HồMặc dù gần đây có nhiều dự án khôi phục lại làng nghề, phát triển du lịchlàng nghề truyền thống song làng tranh Đông Hồ vẫn chỉ tồn tại ở mức độ phảngphất chưa thực sự quan tâm đầu tư phát triển

1.2 Nét độc đáo trong tranh Đông Hồ

Cùng với tranh Hàng Trống tranh Kim Hoàng, tranh Huế, Tranh Đông Hồđược xem là một trong những sáng tác độc đáo của nghệ thuật dân gian ViệtNam

Không phải tự nhiên mà tranh Đông Hồ được nhà thơ Hoàng Cầm nhắc đếnđầy tự hào và kiêu hãnh trong bài thơ “Bên kia Sông đuống” như một đặc sảnnghệ thuật của vùng quê Kinh Bắc Cái làm nên nét riêng, độc đáo của tranh

thiên nhiên, tính chất méc mạc dân gian lên đến mức độ cao nhất Kĩ thuật tranhĐông Hồ bắt đầu với những tê giấy được chế tạo công phu,là một loại giấy đượcsản xuất từ vỏ cây dó có đặc tính xốp nhẹ, bền dai, không nhoè khi viết vẽ, Ýt bịmối mọt, hoặc giòn gẫy, Èm nát Với đặc tính chống Èm, giấy dã giúp cho cáctác phẩm nghệ thuật không bị Èm mốc và cã tuổi thọ tương đối cao Giấy dãđược nghệ nhân Đông Hồ sáng tạo thành giấy của riêng mình bằng cách nghiềnnát vỏ điệp, một loại sò sống ở biển và tráng bột này lên mặt giấy có hiệu ứng xagần do được quét nhiều líp chồng lên nhau Người ta dùng lá thông làm chổiquét bột điệp lên, những khe hở của lá tạo các đường rãnh li ti khiến cho mặtgiấy có những đường gân lồi lõm nên khi sờ lên có cảm giác thô ráp như sê trênmặt vải thổ cẩm Hiệu ứng nói đến là cấu tạo thô ráp, tranh Đông Hồ gần gũi vớinét dân dã do đó lét tả được chủ đề mà dòng tranh này cần khai thác.

Màu sắc trong tranh cũng là một khai phá độc đáo của dòng tranh Đông Hồ:

Màu đen: màu đen trong tranh được làm từ than của rơm nếp, lá tre, lá trúc

đốt vừa độ, nghiền nhỏ, lúc in lấy ra đun sôi kĩ với hồ nếp sẽ tạo được màu đenmượt mà

Màu vàng: màu vàng được làm từ hoa Hoè hay hạt Dành Dành Hoa Hoè

hay hạt Dành Dành rang lên sau đó cho vào cối giã nhá, cho vào nồi nấu kĩ chotới khi nước trong bã hoa Hoè lắng xuống đáy thì đổ ra và lọc bằng dây lượt haydây ra, lúc dùng pha với hồ nếp quấy kĩ

Màu đỏ: màu đỏ có hai loại màu đỏ, đó là son và đỏ vang, đỏ son được làm

từ đất sỏi lấy ở vùng đất đồi Hà Bắc, đem về giã nhỏ tán mịn, ngâm rồi lọc lấymàu mượt và mịn nhất, còn đỏ vang lấy từ cây gỗ vang, gỗ vang được chẻ chođun sôi cho tới khi màu của gỗ thôi ra và sau đó đem cô đặc thành một màu đỏsẫm

Màu xanh: Màu xanh có màu xanh chàm và xanh lá cây, màu xanh chàm

lấy ở lá chàm tươi đem về ngâm nước vôi cho vữa nát sau đó đánh tơi cho nổibọt gạn cho hết nước rồi cô đọng lại thành màu

Màu xanh lá cây ở thành phèn (phèn xanh) hay gỉ đồng

Màu trắng: Màu trắng được làm từ vỏ con Điệp một loại sinh vật giống

loài Trai sống ở biển, Điệp đem về đổ ra sân phơi mưa nắng cho vỏ Điệp mềm

ra sau đó cho vào cối đá giã nhỏ, giã đến khi nào Điệp vụn thành những hạt nhỏnhư hạt vừng là được, khi đó điệp sẽ trở thành màu trắng óng ánh trông rất đẹp

Ván khắc màu tranh Đông HồTrên cơ sở những màu sắc cơ bản đó người dân đã tạo thêm nhiều màukhác nhau, từ việc trộn lẫn các màu Để hoàn thành một sản phẩm, không kểkhâu khắc tranh trên bản gỗ, có sẵn giấy và có màu, người làm tranh phải rấtcông phu, cẩn thận trong từng giai đoạn: sơn hồ lên giấy, phơi giấy cho khô hồ,quết điệp rồi lại phơi giấy cho khô líp điệp, khi in tranh phải in tông màu lầnlượt, nếu có năm màu thì năm lần in, mỗi lần in là một lần phơi… Cứ thế dướiánh nắng mặt trời lấp lánh từng hình ảnh, đường nét của cảnh sắc thiên nhiên,nếp sinh hoạt của người dân, những hình ảnh của cuộc sống thường ngày… như

“bừng” sáng trên giấy Dã Mọi giai đoạn thật công phu nên đòi hỏi người làmtranh luôn cẩn trọng, cầu kì, chú ý đến từng chi tiết nhỏ để có được một bứctranh đẹp

1.3 Các thể loại tranh Đông Hồ

Tranh Đông Hồ bán ra chủ yếu phục vụ người dân nông thôn vào dịp TÕtNguyªn Đán Xuất hiện nhưng không ai thống kê được bao nhiêu mẫu tranh màchỉ biết gồm có 5 loại là:

1.3.1 Tranh thê

Bộ ngò sự, tranh Voi, chim công, cá chép trông trăng, tiến tài, tiến léc…

Vinh hoa Phó quý

Gà Đại Cát

1.3.4 Tranh sinh hoạt

Nội dung phản ánh cuộc sống sinh hoạt của người dân Việt Nam Ví Dô:Đánh ghen, Chăn trâu thổi sáo, Nhà nông, Đám cưới chuột, Hứng dừa với cáctranh có phần chữ Hán đi kèm thì ý nghĩa sáng tỏ hơn bao giê hết

Chọi cá

Chọi chim

Thuý Kiều thanh minh Thạch Sanh

Thánh Gióng

CHƯƠNG 2 TÍNH MINH TRIÕT TRONG TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ

2.1 Khái niệm cơ bản

Xét về chiết tự thì Minh có nghĩa là trong sáng, trí tuệ, sáng sủa minhbạch: Triết có nghĩa là triết lý, trí đức, người hiền trí

Vậy “ Minh triết” ban đầu có nghĩa là người hiền trí

_ Từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh nhà xuất bản KHXH 2004 còng giải thích

nh thế _

Theo ý kiến của tôi Minh triết đã chuyển nghĩa thành những triết lý mangtính chất trí tuệ được biểu hiện một cách khoa học và nghệ thuật_ đó là sự cụ thểhoá một đối tượng, mét vấn đề cụ thể, rõ ràng, minh bạch dùa trên một lô gíckhoa học

2.2 Tính kế thừa trong quan điểm sáng tác của dòng tranh dân gian Đông Hồ.

Việt Nam là đất nước chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi hai nền văn hóa lớn củaphương Đông đó là văn hóa Trung Quốc và văn hóa Ấn Độ Khi hai nền văn hóanày du nhập vào Việt Nam họ bắt người Việt phải tuân theo những phong tụctập quán đó Song những giá trị văn hóa của họ mang theo không thể thay thếđược văn hóa bản địa mà chỉ có thể làm giàu thêm cho nền văn hóa bản địa.Tranh Đông Hồ là một minh chứng cho điều đó!

Theo tác giả Toan- Anh thì tranh Đông Hồ xuất xứ từ Trung Quốc, vàoViệt Nam từ thế kỷ XV được nghệ nhân làng Hồ tiếp thu những quan điểm nghệthuật bằng cách truyền khẩu và học tập mỹ thuật qua trực giác, quan điểm tạohình phương Đông đã ăn sâu vào trí não họ là quan điểm nghệ thuật của phươngĐông đã được Việt Nam hóa, vì vậy nó có cái riêng mang truyền thống dân téc.Tranh Đông Hồ có nhiều đề tài, lối bố cục, hình tượng giống như tranhTrung Quốc, nhưng không phải như vậy, tranh Đông Hồ "bắt trước một cáchvông về tranh Trung Hoa" theo nhận định của một số Ýt nhà nghiên cứu đã nhậnđịnh, mà nghệ nhân Đông Hồ có những quan điểm sáng tác riêng- quan điểmcủa người nghệ sĩ chân chính

Những quan điểm đó có nhiều nét độc đáo, mang tính dân téc bới lối tư duyhình tượng cũng như tư duy sáng tạo xuất phát từ hiện thực lao động của quầnchúng nhân dân qua bàn tay của các nghệ nhân làng Hồ thì tranh lại được thểhiện hồn nhiên, giản dị và đượm tính dân téc chứ không trau chuốt như tranhTàu ở tranh Đông Hồ nét vẽ thường thô sơ, giản dị, được in hàng loạt từ nhữngbản khắc gỗ theo lối thủ công, màu sắc tươi sáng, lòe loẹt, nguyên thủy gồm đủxanh, đỏ, vàng, đen, tím không pha trộn cầu kì.

Trong tranh Đông Hồ ta thấy rõ quan điểm sáng tác thông qua đời sống laođộng cho nên hình tượng của các nghệ nhân rất gần gũi với nhân dân, đó là cáccon gà, con trâu, con lợn còng sinh hoạt cũng là đề tài quên thuộc: như đấuvật, hứng dừa, đánh ghen làm cho tranh Đông Hồ mang tính hiện thực cao, chonên các hình tượng dược diễn tả rất sinh động và điển hình

Trong tranh Đông Hồ ta thấy rõ những quan điểm sáng tác của nghệ nhân

đó là dùng "hình" cái vỏ bề ngoài hữu hạn để phản ánh cái hồn khả biến và vôhạn Muốn thể hiện "cái thần" thì cái hồn phải được mô tả đối chiếu Và cuốicùng là cả "thần" lẫn "hình" đều được thể hiện một cách đầy đủ, toàn diện vàtoàn mỹ

Quan điểm sáng tác của các nghệ nhân còn thể hiện một cách rõ ràng trongtạo hình đó là những yếu tố mang tính "tượng trưng" trong tranh vì vậy hìnhtượng cần đơn giản, điển hình, cách điệu hoá cao

Sự tiếp thu kế thừa trong tranh Đông Hồ với tranh Trung quốc ta thấy trongtranh Rước trống người nào trong tranh cũng bó tói củ hành? Điều này làm tanghĩ đến một quan điểm xưa, người Việt Nam giống người Trung Hoa là thânthể do cha mẹ sinh ra rất quý, không nên cắt bỏ, dù chỉ sợi tóc Tại đây cũng cóquan niệm cũ ta và Tàu khác nhau: Trung Hoa thì kết tóc đuôi sam còn ngườiViệt thì không làm nh vậy mà lại búi gọn lên nh mét củ hành ở sau gáy

2.3 Quan điểm dân téc trên tranh Đông Hồ

"Phương Đông" vẫn là một khái niệm chiến thật chuẩn xác về thời gian và

không gian Phương Đông là gì? ở đâu? Theo nh TS NguyÔn Nhã (Báo tuổi trẻ)

thì có thể nói "Phương Đông là một vùng không gian chịu ảnh hưởng của mấynền triết học lớn thời cổ ở Châu á: Nho giáo, Lão giáo và Phật giáo".

Chính những quan niệm "Phương Đông" đặt cá nhân con người trong mốiquan hệ dung hòa với thiên nhiên Các triết lý của nền văn minh Phương Đông

cổ đại đặc trưng là Trung Hoa như không giáo luôn đưa khái niệm về Thiên Địa- Nhân trong đó đặt con người trong mối tương giao giữa thiên nhiên vớimôi trường Hoặc các triết lý Ên Độ giáo cổ đại nh Bà La Môn giáo, các trườngphái Yoga luôn nhằm vào việc tu dưỡng thân- tâm con người nhằm mục đíchtạo ra sự hòa nhập cá nhân vào với vũ trụ, thế giới Nhất là ở đạo phật thì coiviệc tiêu diệt bản ngã ở trong cá nhân con người để tiêu diệt mọi dục vọng, dẫnđến giải thoát Với triết lý như vậy đã làm nên một nền văn minh đặc trưng-Văn minh phương Đông

-Vậy tính dân téc trong tranh dân gian Đông Hồ nghiên cứu ở giá trị nộidung đã được các nghệ nhân thể hiện khá rõ gắn lên với đời sống sinh hoạt cũngnhư quan niệm xã hội và những mơ ước của người nông dân trong xã hộiphương Đông nói chung hay người Việt nói riêng

Với sự xâm nhập của đạo giáo, nho giáo và phật giáo nên quan niệm củangười Việt thời xưa gắn liền với quan niệm phương Đông cổ: không đặt mụctiêu phát triển đời sống vật chất như là mục đích tối thượng và duy nhất mà chútrọng đời sống tinh thần của con người Qua tranh dân gian Đông Hồ các nghệnhân đã diễn tả con người với cuộc sống sinh hoạt làm ăn, vui chơi, tình cảm Ngoài ra tranh dân gian còn thỏa mãn nhu cầu tôn giáo tín ngưỡng của dân técViệt Nam Nội dung tranh còn là lời nhắc nhở mọi người về cách sống lànhmạnh, trong sáng; gợi nhớ về công ơn, về những trang sử hào hùng, nhữngngười anh hùng trong đấu tranh dựng nước và giữ nước tiêu biểu như tranh "BàTrưng", "Bà Triệu Xem tranh dân gian ta thấy bộc lé rõ tinh thần lạc quan, yêucuộc sống mặc dù cuộc sống Êy còn bộn bề, gian khó, vất vả Qua đó ta thấyyêu con người hơn, tự hào hơn và thấy cuộc sống tươi đẹp hơn

Bà Triệu

Cứ bóc tách từng líp nang văn hóa hiện trên mỗi bức tranh Đông Hồ cũng

đủ cho chóng ta thấy vốn liếng văn hóa Việt thuần khiết và trong sáng, đa dạng

và vô cùng độc đáo

Tranh Đông Hồ sinh ra từ Kinh Bắc một vùng văn hóa tiêu biểu của đồngbằng Bạc bộ, lễ hội gần nh quanh năm Một trong những sinh hoạt văn hóamang tính cộng đồng cao ở các làng quê xưa là lễ hội Chúng ta rung cảm trướccảnh "Đánh đu', "Đấu vật", múa rồng", "Rước trống" bởi ta nùn thấy ở đâyhình ảnh các chàng trai khỏe mạnh, lạc quan, không khí vui tươi với các trò chơitruyền thống Tất cả đều được thể hiện trên tranh dân gian Đông Hồ rực rỡ, tươitắn, mang đậm một cái nhìn lạc quan, trìu mến tha thiết với cuộc sống

Xem tranh rước trống ta thấy đoàn rước mỗi người chỉ bận cái khố đơngiản, giống nh cái khố mawashi của các võ sỹ đô vật Nhật- Bản Nhưng có điềuđáng nói là ngắm tranh ta tuyệt nhiên không thấy thô tục Mà tại sao chẳng để họmặc quần nhỉ? Phải chăng mục đích muốn biểu dương sự cường tráng, khỏemạnh tự nhiên trong lành Và cũng vì công quỹ làng hồi xưa lấy đâu tiền màmay đồng phục cho mọi người, còn bắt mọi người tự túc thì nhiều thành viênkhông lo nổi Một bộ đồng phục để mặc vài lần trong năm là phí phạm chẳng thểxảy ra cho vùng quê nước ta hồi bấy giê.

Bây giê nhìn bức tranh thấy cái lọng che trống, Có người nói giữa trống vẽdấu hiệu âm dương, mà âm dương là một triết lý, đạo nguyên thủy, " nhất âmnhất dương chi vi đạo" nên phải có lọng che cho uy nghi, trịnh trọng Ngườikhác lại nói trống cần có lọng che đản dị là để tránh mưa nắng, bảo vệ cho tangtrống khỏi hư hao lúc nắng lúc mưa, vi tiếng trống giữa đám đông là rất cầnthiết Tế lễ, ra trận, múa sư tử chỗ nào cũng cần có trống, nếu để tang trống ướt

vì mưa, rách hoặc thủng thì hiệu lệnh của trống ban ra không còn trung thực,hào hứng và ý nghĩa nữa

Ngoài những hình ảnh về lễ hội nhắc đến dòng tranh Đông Hồ chúng ta cần

đề cập đến phong tục chơi tranh tết cửa người Việt Nam Năm hết tết đến người

ta mua tranh về treo trong nhà Dưới mái nhà tranh vách đất đơn sơ, những tờtranh tết nh rực rỡ hơn, làm Êm áp và bõng sáng căn nhà của họ

Ngoài chức năng để trang trí nhà, mỗi bức tranh còn là niềm tin, nỗi ướcmong và sự che chở cho mọi người Người xưa đã dùa vào quy luật phát triển vũtrụ và đặc điểm sinh học của các loài vật và thuyết âm dương ngò hành để tínhchu kì 12 tháng và 12 năm Mỗi năm sẽ ứng với 12 con vật Trong đòng tranhĐông Hồ có khá nhiều các con vật đó là đối tượng phản ánh Đó là tranh Đámcưới chuột, Chăn trâu thổi sáo, Ngò hổ, Rước rồng Những con vật này khôngchỉ gắn với đời sống của người nông dân mà còn là ước vọng về sự sinh sôi nảy

nở, sự phồn vinh của cuộc sống Gà trống là con vật tương ứng với tháng giêng

và mồng một đầu tháng, do đó ngày tết đầu năm người dân dán tranh gà trướccửa vừa để cấm quỷ, vừa có ý cầu may

Gà Đại Cát

Bức tranh gà Đại cát không chỉ thành công trong việc diễn tả một con gàoai vệ, hùng dũng mà nó còn thể hiện năm đức tính tết mà người đàn ông cầncó- một tinh thần mang tính phổ quát trong triết học Trung Hoa: nhân, nghĩa, trí,tín

“Từ xưa tới nay tiếng gà gáy sớm đối với người nông dân không chỉ là sựbáo hiệu một ngày mới đến, nó còn Èn chứa sắc thái tín ngưỡng, tiếng gà xua đibóng đêm và đón nhận ánh sáng mặt trời"

Cũng vẽ về tranh gà nhưng bức tranh gà Thư hùng lại mang ý nghĩa chúcnhau về hạnh phóc, vợ chồng con cái sum họp, đoàn tụ, Êm no, con cháu đầynhà

Mơ ước của người phương Đông trước hết phải chăng là sự no đủ, con cái

và sức khoẻ cùng với tâm lý nhiều con nhiều léc nên mọi gia đình đều có mongmuốn có con tàn cháu đống Trong xã hội truyền thống Việt Nam trước đây métgia đình điển hình sống chung với nhau gồm ba thế hệ: ông, bà, cha mẹ Đôi khi

có những đại gia đình chung sống gồm năm thế hệ Do đó tình nghĩa vô cùng

chăm sóc từ Êu thơ đến khi trưởng thành cho ăn học thành tài, còn lo dựng vợ

gả chồng, gây dựng sự nghiệp cho con cái nên người có vị thế trong xã hội Đốilại, con cái phải có bổn phận, không những phụng dưỡng cha mẹ lúc về già màcòn phải để cha mẹ được vinh hiển về ào việc mình làm đối với xã hội Chính vìvậy mà ở mảng trị chúc tụng tiêu biểu là tranh "Vinh hoa" các nghệ nhân đã gửivào đó lời chúc cho các gia đình có con trai đẹp đẽ, bụ bẫm, là người lớn lên sẽmang vinh hoa cho bố mẹ, gia đình

Vinh hoa Phó quý

Đề thể hiện sự "Vinh hoa" các nghệ nhân vẽ một bé trai ôm gà trống cùnghoa cúc Đi với Vinh hoa là Phú quý Đề đối lại với bé trai ôm gà trống, Phú quýlại là bé gái ôm vịt bên hoa sen tượng tặng cho sự hiền dịu, trong trắng, thanhcao Vinh hoa- Phó quý là điều thượng tầng cao xa, gần gũi hơn là trong nhà cónhững bé trai, bé gái bụ bẫm kháu hình, những con gà, con vịt và hoa sen, hoacúc đẹp đẽ Trong "Phóc, Léc, Thọ, Khang, Ninh" thì phóc- nhiều con được coitrọng hơn cả Điều đó chẳng phải là khát khao muôn đời của người dân ViệtNam sao? Và người nông dân cũng mong cuộc sống thanh bình, yên ổn, theo tôn

ti trật tự Có lẽ, người nông dân Việt Nam trước dây chưa bao giê phủ nhận vàmuốn lật đổ bề trên (trời đất, thần linh và vua quan) mà chỉ mong muốn trên cho

ra trên, dưới cho ra dưới và mơ ước được vươn lên nhập vào tầng líp trên bằngcon đường chính đáng nhất: học hành thi đỗ để có ngày "võng anh đi trước,võng nàng theo sau' Vì vậy, mèo- "miêu thần"- ở đây choáng một phần không