Vũ Bích Phượng Học phần: Phương pháp luận & phương pháp nghiên cứu trong Tâm lý học – 2018 VB2 -K06 - Nhóm 11 Vương Bảo Ngọc Văn Thị Hồng Phượng Hồ Thị Trâm Nguyễn Công Tú Bài tập
Trang 1PHIẾU BÀI TẬP
Khoa Tâm lý học
Giảng viên: ThS Vũ Bích Phượng
Học phần: Phương pháp luận & phương pháp nghiên cứu trong Tâm lý học – 2018
VB2 -K06 - Nhóm 11
Vương Bảo Ngọc
Văn Thị Hồng Phượng
Hồ Thị Trâm
Nguyễn Công Tú
Bài tập 1: LÀM NGHIÊN CỨU TRONG TÂM LÝ HỌC
Mục đích
Mục đích của bài tập này là để giới thiệu những kiến thức cơ bản trong nghiên cứu tâm lý, bao gồm việc xác định các câu hỏi nghiên cứu thích hợp, lựa chọn phương pháp và xem xét vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
Mục tiêu
Sau bài tập này, bạn sẽ có thể:
● Xác định những câu hỏi thích hợp trong nghiên cứu tâm lý
● Nhận biết một số loại nghiên cứu khác nhau trong tâm lý học
● Nhận thức về các cân nhắc đạo đức trong nghiên cứu tâm lý
Giới thiệu
Trong nghiên cứu tâm lý học, ta cố gắng trả lời các câu hỏi về hành vi và những trải nghiệm của con người Quá trình nghiên cứu bao gồm (1) xây dựng một câu hỏi nghiên cứu phù hợp, (2) lựa chọn phương pháp thích hợp nhất để trả lời câu hỏi đó, (3) thu thập dữ liệu và (4) phân tích và xử lý dữ liệu theo những cách có ý nghĩa
BÀI TẬP THẢO LUẬN NHÓM
Câu 1: Các câu hỏi nghiên cứu
Nghiên cứu trong tâm lý học là một nỗ lực có hệ thống để trả lời các câu hỏi nghiên cứu Tuy nhiên, một số câu hỏi nghiên cứu có thể có vấn đề và sẽ cần phải được sửa lại Trong bài tập này, nhiệm
vụ của bạn là quyết định xem các phương pháp khoa học có thể trả lời các câu hỏi dưới đây không, bằng cách ghi ‘Có’ hoặc ‘Không’. Sau đó giải thích ngắn gọn lý do tại sao từng câu này có thể hoặc không thể được trả lời bằng các phương pháp khoa học Ngoài ra, nếu bạn trả lời
‘Không’, hãy sửa lại câu hỏi để làm nó rõ hơn để có thể được nghiên cứu
Câu hỏi nghiên cứu Có/Không Giải thích
1
Chạy bộ có giúp làm cho tinh
thần trở nên tích cực hơn Có Chúng ta có thể nghiên cứu bằng thực nghiệm
Quan sát tinh thần các mẫu có và không chạy bộ
Trang 2không? và đưa ra các đánh giá về mối tương quan giữa
chạy bộ và sự tích cực
2
Cha mẹ đối mặt với việc con
của họ được chẩn đoán mắc
chứng tự kỷ như thế nào?
Có
Chúng ta có thể nghiên cứu bằng câu hỏi khảo sát
Và đồng thời quan sát thực tế (hoặc cả nghiên cứu ca) để đưa ra các quan sát khách quan
3
Con người vào năm 2030 có
đạo đức hơn là con người
vào thời điểm bây giờ không?
Không
Đạo đức là một phạm trù rộng và chung chung Ở mỗi thời điểm và bối cảnh xã hội khách nhau, những chuẩn mực về đạo đức đều được phân định lại Nên đây là một câu hỏi không thể trả lời bằng các phương pháp định lượng
è Hướng câu hỏi khác để nghiên cứu: Con người vào năm 2030 định nghĩa đạo đức khác con người vào thời điểm bây giờ như thế nào?
4
Thu nhập của các bác sĩ có
liên quan đến điểm số của họ
khi học trường y không?
Có
Đây là một câu hỏi khá trúc trắc Dù ta có thể thử làm các thực nghiệm bằng cách quan sát lâu dài hoặc khảo sát, vẫn rất khó để có thể giảm nhiễu cho biến
Vì thu nhập sau khi ra trường của các bác sĩ phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác (nơi họ chọn làm việc/ tính chất công việc của họ/những sự kiện diễn ra trong quá trình từ khi tốt nghiệp đến lúc làm nghiên cứu/etc)
5
Sau khi ăn, mọi người có nói
chuyện nhiều hơn là khi họ
đói không?
Có
Ta có thể thực nghiệm phòng lab hoặc thực nghiệm hiện trường cho câu hỏi nghiên cứu này Quan sát mẫu trước và sau khi họ no, để đưa ra định luận về sự tương tác (nói chuyện) của họ
6 Cảm xúc nào mạnh mẽ hơn: yêu hay giận? Không
Đây là một câu hỏi chung chung, và không thể trả lời thông qua các phương pháp định lượng (Dù mức độ từng cảm xúc có thể được đo lường bằng các bài test sinh lý, nhưng không có một thang đo chung để đo lường giữa các cảm xúc)
Hướng câu hỏi khác để nghiên cứu: Cùng một hình ảnh/đoạn nhạc, có thể gây ra những cảm xúc khác nhau như thế nào?
7
Trẻ bú sữa mẹ có nhanh nhạy
hơn trẻ uống sữa công thức
không?
Có
Ta có thể thực nghiệm phòng lab hoặc thực nghiệm hiện trường cho câu hỏi nghiên cứu này Quan sát giữa 2 mẫu uống sữa mẹ và sữa công thức, và thực hiện các bài test sinh lý, EQ và IQ,
để đưa ra các giả định
8 Cách phương tiện truyền thông miêu tả về tính dục của phụ
nữ sẽ làm giảm quyền lợi của
Có Ta có thể nghiên cứu bằng câu hỏi khảo sát trên
diện rộng
Trang 3họ như thế nào?
Câu 2: Cách tiếp cận nghiên cứu
Có ba cách tiếp cận được chấp nhận rộng rãi trong nghiên cứu tâm lý: 1) định lượng; 2) định tính; và 3) phương pháp hỗn hợp Tuy nhiên, trong từng trường hợp cụ thể, một số phương pháp nghiên cứu sẽ thích hợp hơn những PPNC khác Do đó, việc lựa chọn phương pháp tiếp cận phù hợp là rất quan trọng Sử dụng các câu hỏi nghiên cứu (đã được chỉnh sửa) từ Bài tập 1, hãy xác định phương pháp nghiên cứu nào là phù hợp nhất để trả lời từng câu hỏi và sau đó giải thích ngắn gọn lý do tại sao
Câu hỏi nghiên cứu (đã chỉnh sửa) ĐT/ĐL/HH Giải thích
1 Chạy bộ có giúp làm cho tinh thần trở nên
Ta có thể lượng hóa hoạt động chạy bộ (số lần/mức độ) và độ tích cực (suy nghĩ/ cảm xúc vui tươi)
2 Cha mẹ đối mặt với việc con của họ được chẩn đoán mắc chứng tự kỷ như thế nào? ĐT
Ta không lượng hoá dữ liệu mà tìm kiếm những hiểu biết sâu và chủ quan về vấn đề nghiên cứu
3
Con người vào năm 2030 định nghĩa đạo
đức khác con người vào thời điểm bây giờ
như thế nào?
ĐT
Ta không lượng hoá dữ liệu mà tìm kiếm những ý kiến khác nhau về vấn đề nghiên cứu
4 Thu nhập của các bác sĩ có liên quan đến
điểm số của họ khi học trường y không? ĐL
Ta có thể lượng hoá thu nhập (mức độ) và điểm số (mức độ)
5 Sau khi ăn, mọi người có nói chuyện nhiều
hơn là khi họ đói không? ĐL
Ta có thể lượng hóa sự tương tác/ trò chuyện (mức độ)
6 Cùng một hình ảnh/đoạn nhạc, có thể gây ra
những cảm xúc khác nhau như thế nào?
ĐT
Ta không lượng hoá dữ liệu mà tìm kiếm những ý kiến đa chiều về vấn đề nghiên cứu
7 Trẻ bú sữa mẹ có nhanh nhạy hơn trẻ uống sữa công thức không? ĐL
Ta có thể lượng hoá sự nhanh nhạy (mức độ nhạy bén/ số lần phản xạ/ etc)
8
Cách phương tiện truyền thông miêu tả về
tính dục của phụ nữ sẽ làm giảm quyền lợi
của họ như thế nào?
ĐT/ĐL
Ta có thể lượng hoá sự biến đổi về quyền lợi (mức độ giảm)
Đồng thời, ta có thể hỏi cụ thể về cách/trường hợp mà họ cảm thấy
bị giảm quyền lợi
Câu 3: Các phương pháp nghiên cứu (phần 1)
Trang 4Phương pháp nghiên cứu có thể được xem như các công cụ có thể được sử dụng để trả lời các câu hỏi nghiên cứu Dưới đây là một số phương pháp nghiên cứu chính trong tâm lý học Nhiệm vụ của
sách/Internet
1
Thực nghiệm trong phòng lab
(laboratory experiment)
Thực nghiệm diễn ra trong môi trường được điều khiển Người thực hiện thao túng hoàn toàn biến độc lập và đo lường biến phụ thuộc hoàn toàn trong phòng lab
2 Nghiên cứu tương quan
(correlational studies) Nghiên cứu tìm mối tương quan
3 Nghiên cứu dài hạn (longitudinal
studies)
Nghiên cứu được tiến hành theo một chu kỳ dài hạn, thường để kiểm chứng một giả thiết hoặc quan sát một hiện tượng xảy ra với một tốc độ rất chậm, khó quan sát trong thời gian ngắn Các thí nghiệm này được lặp đi lặp lại theo hàng năm (hoặc hàng kỳ) trong vòng nhiều năm
4 Khảo sát (survey)
Phương pháp dùng câu hỏi/ bài toán nhất loạt đặt ra trên một nhóm đối tượng nhằm thu thập ý kiến của họ về một vấn đề nào đó, thu thập những đặc điểm về định tính và định lượng của nhóm đối tượng đó
5 Nghiên cứu ca (case studies)
Nghiên cứu chuyên sâu về một (nhóm) đối tượng hoặc trường hợp cụ thể để từ đó đưa ra kết luận cho một nhóm rộng hơn
6 Quan sát trong phòng lab
(laboratory observation)
Người thực hiện nghiên cứu quan sát các mẫu trong môi trường phòng lab (có thể sử dụng máy móc đo lường) để đưa ra các kết luận Điều khiển hoàn toàn môi trường và giảm thiểu biến nhiễu, nhưng mẫu nghiên cứu có thể thay đổi hành vi khi nhận thức được mình đang bị quan sát
7 Quan sát thực tế (naturalistic observation)
Người thực hiện nghiên cứu quan sát các mẫu trong môi trường sinh hoạt tự nhiên và đưa ra các kết luận Mẫu nghiên cứu thể hiện tự nhiên và thoải mái hơn, nhưng khó kiểm soát biến nhiễu
8 Lượng giá tâm lý (psychometric
testing)
Kỹ thuật kiểm tra những kỹ năng tâm thần/ trí tuệ và cách thức hành vi của mẫu thí nghiệm Phương pháp này thường được sử dụng để đánh giá liệu một người có những kĩ năng thích hợp với công việc hoặc vai trò được giao hay không
9 Nghiên cứu phân tích chủ đề
(thematic analysis studies)
Phương pháp xác định, phân tích và trình bày các chủ đề của dữ kiện Sắp xếp lại các dữ kiện theo cách tối giản nhất và mô tả các chi tiết theo cách dồi dào nhất Diễn giải nhiều khía cạnh khác nhau của chủ đề nghiên cưú
Trang 510 Nghiên cứu đàm luận (discursive
studies)
A.k.a Phân tích diễn ngôn là việc nghiên cứu mối quan hệ giữa ngôn ngữ và bối cảnh của ngôn ngữ, bao gồm 2 cách phân tích chính:
1 Phân tích đoạn hội thoại: phân tích chính bản thân hành động nói chuyện, chú tâm vào hành động/nhân trắc lúc nói
2 Phân tích diễn ngôn Facauldian: phân tích tầm quan trọng của ngôn ngữ trong xã hội Thường dùng trong nghiên cứu
về ngôn luận báo chí/chính trị
11 Nghiên cứu hành động (action
research)
Nghiên cứu hành động là một phương pháp kiểm chứng và tìm kiếm câu trả lời cho vấn đề thực tế, thường liên quan đến người dân Người ta theo dõi lần lượt những thay đổi kết quả, đánh giá và sửa đổi cho phù hợp Nó áp dụng trong thực tế nhiều hơn là trong tình huống lý thuyết
12 Tổng quan nghiên cứu có hệ thống
(systematic review)
Phương pháp tổng hợp bằng chứng dựa trên câu hỏi thiết
kế rõ ràng, sử dụng phương pháp hệ thống để xác định, lựa chọn và đánh giá các nghiên cứu liên quan, trích dẫn
và phân tích số liệu từ các nghiên cứu đưa vào tổng hợp
Câu 4: Các phương pháp nghiên cứu (phần 2)
Sử dụng danh sách 12 phương pháp nghiên cứu trong bài tập 3, nhiệm vụ tiếp theo của bạn là chọn phương pháp nghiên cứu đúng với 8 miêu tả trường hợp nghiên cứu dưới đây bằng cách ghi số vào ô trống.
Giáo sư Sally muốn tìm hiểu mối quan hệ giữa trọng lượng não bộ của chuột và tốc độ của
chúng trong việc học cách bò qua một mê cung phức tạp Mỗi buổi chiều, cô ấy cho 50 con
chuột của mình thử chạy trong mê cung và đếm số lần rẽ sai của mỗi chú chuột trên
đường đi qua mê cung
7
Mario là một nhà tâm lý học sức khỏe nghiên cứu về cách phụ nữ đối phó với bệnh ung thư
vú Anh ấy tổ chức một phiên thảo luận nhóm được ghi âm lại, khi sáu phụ nữ được chẩn
đoán bị ung thư vú được mời đến và thảo luận về các vấn đề họ gặp phải và cách họ đối
phó với chúng Sau phiên thảo luận, anh chuyển dịch các file ghi âm rồi đọc lại Sau đó,
anh tìm và ghi chú lại những điểm chung trong các kiểu trải nghiệm và chiến lược đối phó
từ đoạn thảo luận của những người tham gia
9
Ben đang tham vấn cho Jack tại nơi làm việc trong 1 bệnh viện thần kinh Ben là một nghiên
cứu sinh tâm lý học lâm sàng và Jack là thân chủ của anh ấy Jack được nhập viện khi anh
đến khám và có dấu hiệu nghe thấy tiếng la hét với những lời tục tĩu trong đầu anh Sau
mỗi phiên làm việc với Jack, Ben viết một bản báo cáo mô tả các hành vi ngôn ngữ và phi
ngôn ngữ của Jack, cũng như một vài cách diễn giải của Ben về những hành vi này
10,11
Lucy là một nghiên cứu sinh có kế hoạch trở thành một nhà tâm lý lượng học Cô ấy, cũng
như Ben, đang làm việc tại 1 bệnh viện thần kinh Công việc của cô là thực hiện lượng giá
cho những bệnh nhân mới Cô ấy sẽ gửi kết quả kiểm tra, cùng với bản tóm tắt và lời diễn
giải thích của cô, cho nhà tâm lý học lâm sàng hoặc bác sĩ tâm thần lâm sàng của bệnh
nhân đó
8
Trang 6Janet đang kiệm định 1 giả thuyết rằng sở thích về màu sắc có thể bị ảnh hưởng bởi việc
kết hợp một màu nào đó với một trải nghiệm thú vị, như ăn uống Chiều nay, cô sẽ tiến
hành các bình sữa có màu đỏ, vàng, xanh dương, xanh lá cây và trắng cho các bà mẹ mới
sinh, những người đã đồng ý cho em bé của họ tham gia nghiên cứu của cô
1
Bob là một giảng viên sẽ dạy tâm lý đại cương lần đầu tiên trong học kỳ tới Anh đã chọn
một số bộ phim để chiếu trong lớp học cho hơn 200 sinh viên, và hiện đang chuẩn bị một
bảng hỏi để cho sinh viên trả lời sau mỗi bộ phim Anh nghĩ rằng việc thu nhận những
phản ứng của sinh viên đối với các bộ phim sẽ rất hữu ích cho lần giảng dạy tiếp theo của
anh
4
Kate là một sinh viên tâm lý học Cô đang nghiên cứu về những khán giả của các sản phẩm
khiêu dâm cho luận án của mình Chiều nay, cô ngồi trong xe của mình trên đường phố đối
diện với một hiệu sách khiêu dâm Cô ghi chép thông tin nhân khẩu về giới tính, ước tính
độ tuổi và sắc tộc của những người mua hàng, khi họ vào và rời khỏi cửa hàng
7
Ahmad là một trợ lý nghiên cứu làm việc trong một tổ chức từ thiện giúp những người có
khuyết tật học tập trở nên độc lập hơn Anh ta tham gia vào một dự án nghiên cứu về
những rào cản cá nhân và xã hội khiến cho họ không thể tìm việc làm Anh phỏng vấn các
bên liên quan khác nhau, bao gồm những người có khuyết tật học tập, người chăm sóc
họ, thành viên gia đình và người sử dụng lao động Sau khi thu thập và phân tích dữ liệu,
các kết quả nghiên cứu được công bố rộng rãi và được sử dụng để góp ý cho các chính
sách và can thiệp cộng đồng
12
Câu 5: Cân nhắc đạo đức trong nghiên cứu tâm lý
a) Đọc qua các trường hợp ví dụ bên dưới Hãy thảo luận theo nhóm các vấn đề đạo đức liên quan đến từng trường hợp và đánh giá mức độ đạo đức của mỗi ví dụ, từ ‘rất phi đạo đức’ đến ‘rất đạo đức’. Ngoài ra, viết 1 đoạn giải thích ngắn về lựa chọn của bạn (ví dụ: theo bạn điều gì tốt và điều gì là xấu về nghiên cứu này)
b) Hãy nhớ rằng nhiệm vụ của nghiên cứu là cân bằng giữa nhu cầu thu thập dữ liệu với quyền lợi của người tham gia Sự chấp thuận tham gia nghiên cứu sau khi được giải thích rõ của nghiệm thể là một phần quan trọng, được đòi hỏi trong bất kỳ quy trình nào, để đảm bảo rằng những người tham gia nghiên cứu khoa học được đối xử đúng đắn về mặt đạo đức Hãy thảo luận về các vấn đề trong việc chấp thuận tham gia nghiên cứu sau khi đã được giải thích rõ trong từng ví dụ
1 Thái độ với sự đồng tính
Các nghiệm thể nam được tuyển để tham gia vào một thực nghiệm về thái độ tình dục, mặc dù họ không được cho biết rằng đây thực ra là một nghiên cứu về thái độ đối với sự đồng tính luyến ái Những người tham gia được cho biết rằng trong thực nghiệm này, một loại ‘điện kế tâm lý’ có khả năng phát hiện ra các kích thích tình dục trong cơ thể được sử dụng Họ cũng được cho biết rằng nếu điện kế này cho thấy có sự kích thích khi một cá nhân nhìn vào hình ảnh các người đàn ông khỏa thân, cá nhân đó có thể là một người đồng tính ngầm Điện kế này được cài đặt sẵn để làm cho mọi nghiệm thể tin rằng họ là người đồng tính ngầm Sau cuộc thực nghiệm, nhà nghiên cứu thông báo cho nghiệm thể rằng điện kế đó chỉ là giả và được cài đặt sẵn để đánh lừa Nhà nghiên cứu cũng cung cấp thông tin chi tiết và mục đích thực sự của bài nghiên cứu này sau đó
Giải thích: Việc giải thích rõ ràng Trước và Ngay Sau (debrief) thực nghiệm trong nghiên cứu này
được thực hiện đầy đủ Tuy nhiên, trong giai đoạn thực nghiệm việc hiểu lầm có thể gây nên tác
Trang 7động tâm lý tiêu cực cho Nghiệm Thể Nam, và có thể gây ra những hệ quả lâu dài cho bản thân Nghiệm Thể mặc dù được giải thích sau đó
2 Gian lận trong sinh viên
Một giáo sư sử dụng một lớp học của mình cho một nghiên cứu về hành vi gian lận mà không thông
báo trước cho sinh viên biết Các sinh viên được cho làm bài kiểm tra dạng câu hỏi Đúng/Sai 1 số lần
trong 1 học kỳ Sau mỗi lần kiểm tra, các tờ giấy thi được thu lại, photo bản sao và sau đó trả lại cho sinh viên SInh viên được yêu cầu tự chấm điểm các bài kiểm tra của mình Việc so sánh các bài kiểm tra của sinh viên với các bản sao chưa được chấm sẽ tiết lộ một số trường hợp sinh viên gian lận bằng cách thay đổi các câu trả lời của họ
Giải thích:
Trong các dữ liệu đưa ra của trường hợp này, Vị Giáo Sư(GS) là nhà nghiên cứu nhưng không thông báo hay giải thích cho Nghiệm Thể cả trước và sau khi nghiên cứu Việc này vi phạm Đạo đức Nghiên cứu khoa học Tuy nhiên, Mặt tích cực của nó cũng giúp cho GS có thể tìm hiểu thêm
về nguyên nhân một số sinh viên của mình Gian Lận, cũng như sẽ có phương cách tốt hơn để tránh gian lận, cộng với việc nghiên cứu này không gây ra hậu quả lên tâm lý hay sức khoẻ của nghiệm thể, nên thực nghiệm này không phải là quá phi đạo đức
3 Thay đổi thái độ chủng tộc
Mục đích của thực nghiệm này là so sánh sự hiệu quả của các phương pháp khác nhau trong việc giảm định kiến chủng tộc Các sinh viên có thành kiến mạnh mẽ với các chủng tộc được tuyển nhưng không được cho biết mục đích thực sự của nghiên cứu này Thay vào đó, họ tin rằng cuộc thực nghiệm tập trung vào một chủ đề không liên quan gì đến định kiến Sau khi hoàn thành thực nghiệm, người tham gia được thông báo về mục đích thật của bài nghiên cứu và được thảo luận chi tiết với nhà nghiên cứu
Giải thích:
Thực nghiệm tuân thủ các quy tắc Đạo Đức nghiên cứu
Mặt tích cực của nghiên cứu:
+ Giúp các nhà nghiên cứu tiếp theo kế thừa và sử dụng phương pháp nghiên cứu hiệu quả và chính xác hơn
+ Sau thực nghiệm có sự giải thích và thảo luận với các nghiệm thể Việc này cho thấy sự quan tâm và tôn trọng nghiệm thể, và cũng giúp nhà nghiên cứu hiểu sâu hơn về việc Giảm Định Kiến
chủng tộc
4 Ảnh hưởng của căng thẳng trong chiến đấu
1 vài người lính ít kinh nghiệm không biết rằng họ đang thực sự tham gia vào một nghiên cứu về tác động của sự căng thẳng trong chiến đấu Họ bị làm cho mất phương hướng, cô lập, nhận những chỉ đạo giả và dẫn đến tin rằng họ đã làm cho pháo binh bắn vào chính quân đội của họ trong quá trình tập luyện giai đoạn cuối Vì đạn thật thường được sử dụng trong các cuộc diễn tập này, những người lính này tin rằng thương vong thực sự đã xảy ra và họ phải chịu trách nhiệm
Trang 8Khi những người lính trở lại căn cứ hoạt động của họ, họ được cho biết rằng sự việc trên chỉ là 1 phần của một nghiên cứu về căng thẳng trong chiến đấu Tầm quan trọng của bài nghiên cứu và các chi tiết được giải thích rõ cho họ sau đó
Giải thích:
Nghiệm thể không biết rằng họ tham gia vào bất kì một nghiên cứu nào
- Mặt tích cực của nghiên cứu nhằm Quân đội tìm ra phương cách để giảm căng thẳng cho các quân nhân trong quá trình tham chiến và giảm sai sót do lỗi tâm lý gây ra cho quân nhân
Tuy Nhiên,
- Mặt tiêu cực của thực nghiệm dường như sẽ gây nên những sang chấn tâm lý cho Nghiệm thể vì trong thời gian thực nghiệm họ đã thực sự nghĩ rằng mình đã gây tổn hại cho chính đồng đội của mình, và cho dù được giải thích sau thực nghiệm nhưng nó gây ra các tác dộng tiêu cực đếm tâm lý nghiệm thể trong thời gian sau đó về sự nghi hoặc trong chiến đấu vì mình có thể là đối tượng nghiên cứu bất kì lúc nào