Phân tích các phương pháp xác định tội phạm ẩn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, đánh giá tình hình tội phạm xảy ra, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đưa ra các giải pháp ngăn ngừa tội phạm có thể xảy ra trong tương lại một cách hiệu quả quả nhất. Đối với tình hình tội phạm, việc xác định tội phạm rõ, tội phạm ẩn có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Bởi vì để có cái nhìn khách quan và tương đối về thực trạng tình hình tội phạm, trước hết cần phải đồng thời dựa vào số liệu về tội phạm rõ và số liệu về tội phạm ẩn. Sở dĩ phải có sự kết hợp này vì không phải mọi tội phạm xảy ra trên thực tế đều bị phát hiện và xử lý hình sự, Có khá nhiều tội phạm xảy ra trên thực tế nhưng do nhiều nguyên nhân nên không bị phát hiện và do vậy không bị xử lý hình sự

VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TỐI CAO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIỂM SÁT HÀ NỘI

- -Phân tích các phương pháp xác định tội phạm ẩn

MỤC LỤC

TỘI PHẠM HỌC 1

A MỞ ĐẦU 1

B NỘI DUNG 2

I TỘI PHẠM “ẨN” 2

II CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TỘI PHẠM ẨN 2

1 Phương pháp điều tra xã hội học 2

1.1 Phương pháp điều tra về tội phạm tự tường thuật (offender self – report surveys) 2

1.2 Phương pháp điều tra về nạn nhân của tội phạm (the victimization survery)[4] 4

2 Các phương pháp khác 5

III GIẢI PHÁP HẠN CHẾ TÌNH HÌNH TỘI PHẠM ẨN: 7

C KẾT LUẬN 7

A MỞ ĐẦU

Hiện nay, với sự phát triển nhanh chóng của xã hội, sự tiến bộ của khoa học nghiên cứu, đặc biệt trong nghiên cứu tội phạm học cho ta cách nhìn toàn diện hơn về tội phạm, nạn nhân của tội phạm, dự báo tình hình tội phạm, xu thế phát triển của tội phạm,…Tình hình tội phạm là một trong những nội dung nghiên cứu đầu tiên và quan trọng trong nghiên cứu Tội phạm học Dựa trên kết quả nghiên cứu, đánh giá tình hình tội phạm xảy ra, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đưa ra các giải pháp ngăn ngừa tội phạm có thể xảy ra trong tương lại một cách hiệu quả quả nhất Đối với tình hình tội phạm, việc xác định tội phạm rõ, tội phạm ẩn có ý nghĩa vô cùng quan trọng Bởi vì để có cái nhìn khách quan và tương đối về thực trạng tình hình tội phạm, trước hết cần phải đồng thời dựa vào số liệu về tội phạm rõ và

số liệu về tội phạm ẩn Sở dĩ phải có sự kết hợp này vì không phải mọi tội phạm xảy ra trên thực tế đều bị phát hiện và xử lý hình sự, Có khá nhiều tội phạm xảy ra trên thực tế nhưng

do nhiều nguyên nhân nên không bị phát hiện và do vậy không bị xử lý hình sự Vấn đề cần đặt ra hiện tại là cần phải nghiên cứu tội phạm “ẩn” bằng cách nào để có được những thông tin cũng như số liệu chính xác nhằm đánh giá toàn cảnh tình hình tội phạm hiện nay Vì lý

do trên, em chọn đề tài “phân tích các phương pháp xác định tội phạm ẩn trong nghiên cứu

tội phạm học”.

Do kiến thức còn hạn chế nên bài làm còn thiếu sót, mong thầy/cô xem xét và góp ý để e có thể rút kinh nghiệm cho bài sau Em xin chân thành cảm ơn!

B NỘI DUNG

I TỘI PHẠM “ẨN”.

Thuật ngữ “tội phạm ẩn” do Adolphe Quetelet – nhà toán học, xã hội học cẩu Bỉ đưa

ra lần đầu tiên vào năm 1830 Chính ông là đầu tiên đưa ra thuật ngữ “dark figure of crime”

Và ngay sau đó đã có rất nhiều định nghĩa khác nhiều góc độ khác nhau trong nghiên cứu về tội phạm ẩn[1] Nhưng nhìn chung tội phạm ẩn đều có đặc tính chung là: chưa được tường thuật và không có trong thống kê hình sự chính thức

Như vậy, có thể định nghĩa tội phạm “ẩn” như sau: “số liệu tội phạm chưa bị phát

hiện là số lượng tội phạm đã xảy ra trong một đơn vị không gian, thời gian nhất định, ngành (lĩnh vực) nhất định chưa bị phát hiện, chưa bị xử lý hình sự theo quy định của pháp luật và chưa đưa vào thống kê hình sự.”[2].

Tùy vào tiêu chí mà có nhiều cách phân loại tội phạm ẩn khác nhau, tuy nhiêm về cơ bản tội phạm ẩn gồm các loại sau đây: tội phạm ẩn tự nhiên tội phạm ẩn nhân tạo và tội phạm ẩn thống kê.[2] Theo đó, mỗi loại tội phạm ẩn đều có cách tiếp cận và nghiên cứu khác nhau, nhưng điểm chung nhất đều dựa vào các phương pháp sau để thực hiện việc xác định tội phạm “ẩn”

II CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TỘI PHẠM ẨN

1 Phương pháp điều tra xã hội học.

1.1 Phương pháp điều tra về tội phạm tự tường thuật (offender self – report surveys)

Đây là phương pháp được thực hiện dưới dạng tự tường thuật của tội phạm, thực hiện bằng việc yêu cầu mọi người thực hiện trả lời vào bảng câu hỏi hoặc phỏng vấn trực tiếp vào một cá nhân Trên thế giới, Điều tra về tội phạm tự tường thuật bắt đầu xuất hiện vào đầu thập niên 40 của thế kỉ 20 Từ đó đến nay, nó thường xuyên được các nhà nghiên cứu sử dụng để điều tra về tình hình tội phạm nói chung cũng như một nhóm tội hoặc một tội cụ thể nói riêng

1.1.1 Đặc Điểm Phương pháp điều tra về tội phạm tự tường thuật.

Đối tượng nghiên cứu: nhà điều tra hướng tới thường là những người trẻ tuổi, đặc

biệt sẽ tập trung vào trẻ vị thành niên, nhất là đối với học sinh phổ thông, sinh viên các trường đại học, cao đẳng Vì đây là nhóm có nguy cơ phạm tội cao Kết quả thu được từ điều tra về tội phạm tự tường thuật cho thấy số tội phạm xảy ra trên thực tế cao hơn rất nhiều so với số tội phạm có trong thống kê chính thức

2

Cách thực hiện Phương pháp “điều tra về tội phạm tự tường thuật”, Các cuộc

điều tra tự báo cáo thường sử dụng bảng câu hỏi Người trả lời điền vào thường bằng cách chọn hộp hoặc điền thông tin Theo đó, người nghiên cứu sẽ sử dụng bảng câu hỏi bao gồm một loạt các mục mô tả các hành vi phạm pháp Lưu ý, Các danh mục vi phạm pháp luật (ví dụ: trộm cắp, cướp giật,…) không được sử dụng Vì trong trường hợp người được hỏi biết cấu thành của một tội phạm thì họ thường trốn tránh hoặc cố tình trả lời sai cho hành vi phạm tội mà họ từng thực hiện Vì vậy, hành vi phạm tội được câu hỏi hóa theo dạng mô tả hành vi Ví dụ: khi muốn biết một người có thực hiện hành vi phá hoại tài sản hay không, thì người điều tra sẽ hỏi "Bạn có làm vỡ hoặc làm hư hỏng tài sản không thuộc về mình không?" [3]

Các câu hỏi về nghiên cứu tự tường thuật có tính thời gian cụ thể, trong đó họ yêu cầu người trả lời báo cáo về các hành vi / tội phạm đã được thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định (một năm, sáu tháng, v.v.) Điều này để giúp chính xác hơn bởi lẽ trí nhớ sinh học sẽ quên dần trong sau một khoảng thời gian dài, việc đặt câu hỏi về sự liên quan đến tội phạm trong khoảng thời gian hơn một năm sẽ dẫn đến thông tin không đáng tin cậy

Về bảo mật, Khi thực hiện phương pháp điều tra về tội phạm tự tường thuật cần bảo

đảm an toàn, đồng thời phải cam kết bảo vệ bí mật danh tính của người tham gia tự tường thuật về tội phạm mà họ đã thực hiện, đảm bảo để họ không phải lo lắng về sự tiết lộ thông tin với người tiến hành điều tra cũng như không sợ hãi sẽ bị bắt giữ và bị xử lí về hình sự do

đã thực hiện tội phạm Đây là một điểm thuận lợi khi sử dụng phương pháp “điều tra về tội

phạm tự tường thuật”

1.1.2 Hạn chế của Phương pháp tội phạm tự tường thuật.

Tính hợp lý của kết quả điều tra: Những người đã phạm tội thường có tâm lý né

tránh, những câu hỏi liên quan đến hành vi phạm tội của mình, hoặc cố tình trả lời sai bởi vì không một ai muốn hành vi phạm tội của mình bị phát hiện Điều đó dẫn đến việc tổng hợp, phân tích những câu trả lời sẽ không đạt được hiệu quả cao so với mục đích đặt ra từ ban đầu, việc thống kê sẽ làm sai lệch sự thật, tình hình tội phạm ẩn chỉ dừng ở mức “nghiêm trọng”.[3]

Các vấn đề liên quan đến trí nhớ khi chúng ta tham gia vào vụ việc phạm tội xảy

ra một cách tức thời và nhanh chóng (ví dụ: cướp tài sản), thì người thực hiện tội phạm vẫn

có khả năng quên đi theo thời gian Việc khảo sát thực hiện đối với những người đã quên đi việc phạm tội của họ sẽ đem lại kết quả không cao [3]

Đối tượng nghiên cứu chỉ giới hạn đối với giới trẻ, chưa khái quát hết được các đối

tượng khác trong xã hội như vậy sẽ để lọt một lượng tội phạm “ẩn” khác chưa điều tra đến Như vậy, nếu chỉ đơn thuần dùng phương pháp điều tra tội phạm tự tường thuật không toàn diện, và việc điều tra chỉ đem lại kết quả cho một bộ phận giới trẻ thực hiện việc điều tra

1.2 Phương pháp điều tra về nạn nhân của tội phạm (the victimization survery)[4]

Ở phương pháp này, tương tự như phương pháp tội phạm tự tường thuật, nhưng điểm khác biệt là thay vì hỏi trên số lượng lớn mọi người việc họ đã phạm tội gì, thì phương pháp này sẽ trả lời cho câu hỏi “họ từng là nạn nhân của tội gì?”

1.2.1 Đặc điểm Phương pháp điều tra về nạn nhân của tội phạm

Điều cần chú ý là việc thiết kế mẫu điều tra về nạn nhân của tội phạm phải khác với mẫu điều tra về tội phạm tự tường thuật vì đây là những đối tượng nghiên cứu khác nhau Kết quả điều tra về nạn nhân của tội phạm cho thấy số nạn nhân tường thuật tội phạm với cảnh sát trên thực tế chỉ chiếm tỉ lệ nhỏ Một cuộc điều tra về nạn nhân của tội phạm ở Mĩ cho thấy chỉ 38% nạn nhân của tất cả tội phạm, 48% nạn nhân của tội phạm bạo lực, 29% nạn nhân của tội trộm cắp tài sản cá nhân đã tường thuật về tội phạm với cảnh sát Bên cạnh

đó, các nhà nghiên cứu còn biết rất nhiều lí do giải thích tại sao nhiều nạn nhân của tội phạm không tường thuật về vụ phạm tội với cảnh sát [5]

Người thực hiện điều tra: là những người có kiến thức sâu rộng và vấn đề nghiên

cứu và có kinh nghiệm xử lý các câu trả lời trong khi phỏng vấn

Phương pháp phỏng vấn: Các cuộc điều tra nạn nhân của tội phạm sử dụng phỏng

vấn cá nhân, trực tiếp hoặc qua điện thoại

Đối tượng: Là những người từ 12 tuổi trở lên Việc khảo sát được lựa chọn ngẫu

nhiên Người trả lời khảo sát sẽ trả lời về những gì đã xảy ra với cá nhân họ Các loại tội phạm cá nhân bao gồm các sự cố tình dục (bao gồm cả các sự cố ít nghiêm trọng hơn như cưỡng hiếp và tấn công tình dục khác), đe dọa và hành hung (bao gồm cả tấn công bằng vũ lực), cướp và trộm cắp tài sản cá nhân (bao gồm cả móc túi)

Thời gian thực hiện khảo sát: Những người từ 12 tuổi trở lên được chọn ngẫu nhiên

sẽ được khảo sát trong ba năm, với các cuộc phỏng vấn được thực hiện sáu tháng một lần

4

Vì họ cho rằng, việc hỏi trong khoảng thời gian 6 tháng thì sự trải qua của nạn nhân sẽ được

rõ ràng, trí nhớ của họ về việc họ là nạn nhân của tội phạm sẽ cụ thể hơn, và chính xác hơn

là so với việc hỏi một người là nạn nhân của hành vi tội phạm hai năm về trước

Vấn đề bảo mật người được hỏi trong các cuộc khảo sát được đảm bảo câu trả lời

của họ sẽ được bảo mật bởi vì sự tiết lộ danh tính của họ trong nhiều trường hợp có thể gây bất lợi cho nạn nhân (nhất là đối với nạn nhân của nhóm tội xâm phạm tình dục, tội phạm bạo lực gia đình) Mặt khác, một số người được hỏi vẫn từ chối phỏng vấn về việc họ đã trở thành nạn nhân của tội phạm Bởi lẽ việc trở thành nạn nhân của tội phạm là một điều đáng xấu hổ, bất kể họ là nạn nhân của tội phạm nào.[6]

1.2.2 Hạn chế của phương pháp điều tra về nạn nhân của tội phạm.

Tính hợp lệ của khảo sát: cũng giống như tội phạm tự tường thuật vấn đề về việc

nhớ lại có chọn lọc các sự kiện trong quá khứ một trong những nguyên nhân gây khó khăn trong việc khảo sát Ví dụ đối với một tội phạm đã xảy ra 2 năm về trước thì việc nhớ sự kiện đã xảy như thế nào đã rất khó

Việc xuất hiện “tội phạm hiếm gặp” sẽ mất rất nhiều thời gian và công sức để điều

tra Ví dụ, khi khảo sát về tội phạm hiếp dâm thường phải thực hiện khảo sát rất nhiều

người mới tìm thấy một nạn nhân của loại tội phạm này, bởi lẽ người được hỏi có thể không trả lời hoặc thừa nhận việc trở thành nạn nhân của tội phạm này điều xấu hổ, có thể coi đây

là một dạng “tội phạm hiếm gặp” Đây là lý do tại sao các bản báo cáo thường có xu hướng không hỏi về những tội phạm này vì cơ hội tìm thấy nạn nhân là rất hiếm.[4]

Phạm vi nghiên cứu của phương pháp này không bao gồm nạn nhân của những

người từ 11 tuổi trở xuống, do vậy kết quả nghiên cứu theo phương pháp này cũng chỉ có tính chính xác tương đối Bên cạnh đó, còn một số loại tội phạm không có nạn nhân, do vậy, trường hợp này không thể tiến hành phương pháp Điều tra về nạn nhân của tội phạm

2 Các phương pháp khác.

Ngoài 2 phương pháp trên, để xác định tội phạm ẩn còn có thể dựa vào một số nguồn khác như: số liệu từ bệnh viện, trạm y tế để xác định tội phạm ẩn đối với một số tội như tội phạm giao thông, tội cố ý gây thương tích Số liệu từ các trung tâm tư vấn, trợ giúp pháp lí, trung tâm hỗ trợ nạn nhân, nhà tạm lánh để xác định tội phạm ẩn đối với một số tội như

nhóm tội phạm tình dục, tội phạm bạo lực gia đình[1] Có thể kể đến phương pháp điển hình

phục vụ nghiên cứu tội phạm “ẩn” là phỏng vấn chuyên gia và so sánh số liệu

- Phương pháp phỏng vấn chuyên gia: là phương pháp sẽ đưa ra những dự đoán về tương

lai của một vấn đề, hiện tượng nào đó, dựa trên việc xử lý có hệ thống các đánh giá của chuyên gia Bản tổng hợp ý kiến của các chuyên gia được mời sẽ là cơ sở để xây dựng các giải quyết cho vấn đề nghiên cứu Ưu điểm là được tiến hành đơn giản, không tốn kém Nhược điểm, chuyên gia sẽ có những quan điểm, đánh giá khác nhau thậm chí là trái ngược nhau về một vấn đề Nhưng cũng không thể phủ nhận những điểm mạnh của phương pháp này trong nghiên cứu tội phạm “ẩn”

- So sánh số liệu: là phương pháp dựa trên số liệu đã có về một đối tượng được quan tâm để

đưa ra suy đoán hoặc dự báo về hành vi của đối tượng đó trong tương lai [5] Ưu điểm là phương pháp tương đối đơn giản, ít tốn kém, do vậy được sử dụng khá phổ biến trong dự báo kinh tế - xã hội, trong đó có dự báo tội phạm “ẩn” Nhược điểm là chỉ lưu ý đến các hiện tượng xảy ra trong quá khứ mà bỏ qua tác động mới xuất hiện trong hiện tại và có thể xuất hiện trong tương lai

Như vậy, qua những phân tích về các phương pháp trên, theo em Phương pháp điều tra về

nạn nhân của tội phạm (the victimization survery) giúp xác định chính xác nhất tội phạm

“ẩn” Vì:

Phương pháp trên được thực hiện trên đối tượng là đối với người từ 12 tuổi trở lên là nạn nhân của tội phạm, đây là các đối tượng đặc biệt, họ bị tổn thất về sức khỏe, tinh thần

và vật chất do hành vi phạm tội gây ra Việc cung cấp thông tin trả lời câu hỏi phần nào sẽ tâm lý của nạn nhân ổn định hơn, không bị ám ảnh bởi việc bản thân đã trở thành nạn nhân của tội phạm, giúp họ nhanh chóng trở lại cuộc sống bình thường trước kia của họ

Bên cạnh đó, Đối với mỗi nạn nhân việc cung cấp thông tin, các nhà điều tra sẽ thông

kê được số liệu và đưa ra các cơ sở lý thuyết xảy ra tội phạm ẩn như lý do trở thành nạn nhân của tội phạm; thời gian và địa điểm xảy ra tội phạm; số lượng nạn nhân, người chứng kiến và người phạm tội; nhân thân nạn nhân; mối quan hệ nạn nhân - người phạm tội; nhân thân người phạm tội; người phạm tội là phạm tội có tổ chức; hung khí được dùng để thực hiện hành vi; Đồng thời có cách nhìn về chế độ chăm sóc y tế nhận được; lý do không liên

hệ với cảnh sát Phuong pháp điều tra về nạn nhân của tội phạm đã giúp các nhà tội phạm

6

học đánh giá chính xác hơn về tội phạm ẩn cũng như nhận diện rõ hơn bức tranh hiện thực

về tội phạm

Cuộc điều tra nạn nhân đầu tiên được thực hiện vào cuối những năm 1960, tức tính đến nay đã trải qua hơn 60 năm với nhiều cuộc điều tra lớn nhỏ khác nhau, như vậy phương pháp này đã có một phương pháp luận ổn định Điều này giúp phân tích xu hướng phát triển

và cho phép người ta tổng hợp dữ liệu trong nỗ lực nghiên cứu các tội phạm “hiếm”

III GIẢI PHÁP HẠN CHẾ TÌNH HÌNH TỘI PHẠM ẨN:

Thứ nhất, Tăng cường công tác giáo dục pháp luật, nhất là pháp luật hình sự Cần tăng sự

hiểu biết của nhân dân hiểu rõ hơn về pháp luật, đồng thời nâng cao ý thức cảnh giác của nhân dân đối với biểu hiện khác lạ như: xuất hiện thường xuyên xuất hiện tại khu dân cư

Thứ hai Cần xây dựng luật bảo vệ nhân chứng và thiết lập cơ quan bảo vệ nhân chứng độc

lập Cần nâng cao ý thức tố giác tội phạm trong nhân dân để giảm tính “ẩn” của tội phạm Muốn như vậy, chúng ta cần phải pháp điển hóa các chế định đảm bảo sự an toàn cho người

tố giác tội phạm

Thứ ba, tăng cường hiệu quả hoạt động của các cơ quan bảo vệ pháp luật Nâng cao trình độ

nghiệp vụ của đội ngũ Điều tra Viên, Kiểm sát Viên, thẩm phán và các chức danh tư pháp khác Đồng thời, cần xử lý nghiêm minh các cá nhân phạm các tội xâm phạm hoạt động tư pháp, bởi hành vi phạm này ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan bảo vệ pháp luật, tạo điều kiện cho số lượng lớn tội phạm trốn tránh được sự trừng trị của pháp luật

C KẾT LUẬN.

Như vậy, qua những phân tích về tội phạm “ẩn” cho thấy được tầm quan trọng trong việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu tội phạm ẩn nói riêng và công cuộc phòng chống tội phạm nói chung Với mục đích nghiên cứu về thực trạng của tình hình tội phạm đưa ra

số liệu chính xác phục vụ vào việc đánh giá về tội phạm ẩn giúp ta có cái nhìn khách quan hơn về tình hình tội phạm ẩn hiện nay Thêm vào đó, nghiên cứu tội phạm ẩn cho cơ quan

có thẩm quyền nhận thức được tội phạm ẩn có cách nhìn tương đối toàn diện về tội phạm, trên cơ sở đó xây dựng được biện pháp phòng ngừa so với thực tế , xây dựng các chính sách, hoàn thiện những điểm khiếm khuyết trong pháp luật hiện hành, đặc biệt là ở Bộ Luật Hình sự Việc phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan hành pháp và sự tham gia của đông đảo nhân dân sẽ góp phần làm giảm tối đa số lượng tội phạm ẩn Là sinh viên đang ngồi trên ghế nhà trường, em cần thực hiện tốt việc nâng cao kĩ năng nghiệp vụ, tăng cường học hỏi, rèn luyện

các kĩ năng đã có, bổ sung các kĩ năng còn thiếu và tham gia vào các cuộc nghiên cứu để đóng góp vào công cuộc phòng chống tội phạm hiện nay

8