Tinh thm m trong th

Trên quan điểm sáng tác, bản tính và thể chất của mỹ thuật hiện diện trong mọi yếu tố, trong mọi từng lớp của bài thơ, từ nội dung đến hình thức.. Trong nghệ thuật, việc định giá thẩm m

Tính

Thẩm

Mỹ

Trong

Thơ

Ngu Yên

Tính Thẩm Mỹ Trong Thơ

Ngu Yên

Trích trong Ý Thức Sáng Tác Thơ, Tập Một

Johann Wolfgang von Goethe cách đây hơn 200 năm đã viết, mọi người nên đọc một ít thơ mỗi ngày để có thể cảm thấy vẻ đẹp chung quanh đời sống Emily Dickinson viết: “Nếu tôi cảm thấy cụ

thể như thể đỉnh đầu tôi bay bổng, tôi biết đó là thơ.” Một trong số đặc tính kỳ lạ của thơ là chỉ sử

dụng vài chữ, một số ít chữ, có thể diễn đạt những

gì lớn lao và sâu sắc Sự kỳ diệu của ngôn ngữ chỉ

có thể hiển lộng trong thi ca

Qua tác phẩm A Theory of Poetic Aesthetics, tác giả Ben Smith nhấn mạnh hai yếu tố căn bản phải

có trong bài thơ: 1- sự nhất quán, 2- cảm giác hoặc nhạy cảm thẩm mỹ để cân nhắc, đánh giá các yếu

tố khác: bao gồm lời, nhịp, ẩn văn, chủ đề, cấu

trúc, (http://www.cosmoetica.com/B1254-BS4.htm).

Trên quan điểm sáng tác, bản tính và thể chất của

mỹ thuật hiện diện trong mọi yếu tố, trong mọi từng lớp của bài thơ, từ nội dung đến hình thức

Một bài thơ giá trị có thể khiến người đọc nhìn thấy thế giới chung quanh bằng nhãn quan mới Andria Matejka đề nghị, thi sĩ nên nghĩ đến những điều mà quần chúng không quan tâm Rồi thâm nhập sâu sắc vào nó, tạo nên những ý nghĩa và hình dung thật đẹp, phù hợp với chất giọng, khiến cho người

ta phải chú ý Phải chăng đây là một dẫn dụ điển hình để tiêu biểu sự đẹp của thơ không chỉ là nhan sắc bên ngoài hoặc lời lẽ hoa mỹ?

Nhưng ở một góc nhìn đối diện, những nhà thơ theo chủ nghĩa nghệ thuật vị nghệ thuật cho rằng, thẩm mỹ là bản sắc chính yếu của thi ca Sự đẹp của bài thơ đã đủ, vừa thỏa mãn thưởng ngoạn vừa nâng cao cảm xúc về một điều gì đó, đẹp đẽ từ bài thơ

Cho đến nay, văn học thế giới vẫn chưa có một định nghĩa thơ bao gồm mọi yếu tố để được thỏa thuận bởi đa số học giả và các nhà nghiên cứu phê bình Lý do chính yếu là không có ai có thể chứng minh thỏa đáng những điểm trừu tượng để phân biệt rõ ràng giữa văn bản thơ và văn bản không phải thơ Mỗi người mỗi ý Riêng tôi nghĩ rằng, những khác biệt nằm nơi sự thể hiện thẩm mỹ Sự đẹp giữa văn và thơ khác nhau

Thẩm Mỹ Thơ Là Gì?

Dù khác ý nhau, không ai có thể chối cãi, thơ là nghệ thuật cao quí Một nghệ thuật diễn đạt “chất

và tính đẹp” qua ngôn ngữ Như vậy, thơ cần phải đẹp Nhưng đẹp của thơ là gì? Có phải giống như nhan sắc mỹ nữ? Hoặc giống cảnh đẹp thiên nhiên? Hoặc đẹp theo một ý nghĩa nào khác?

• Vi dụ: “Thơ đẹp” và “thi mỹ”, phải chăng cụm từ “thi mỹ” làm đẹp cụm từ “thơ đẹp”? Tôi e rằng cách ráp chữ và tính mỹ từ hóa của “thi mỹ”

có khả năng làm xấu hơn làm đẹp Vì sao? Vì khi đọc “thi mỹ”, nó không gợi lên một cảm xúc cao hơn những gì đã biết về thơ đẹp Thẩm mỹ thơ, việc đầu tiên, là phải đánh thức được cảm xúc, cảm tưởng về đẹp và hay

• Tiếp theo, phân tích qua âm nhạc: Nếu tấu lên một giai điệu dương cầm nghe sướng tai, hài

lòng, thích thú, điều này chưa đủ để gọi là thẩm mỹ

âm nhạc Nếu tấu lên ca khúc Nguyệt Cầm của Cung Tiến hoặc một tấu khúc của Mozart, sự ảnh hưởng của âm nhạc vào tâm tư hoàn toàn khác hẳn Sự khác biệt không phải vì cường độ mà vì bản chất của hai thể loại khác nhau Bản chất của tấu khúc Nguyệt cầm, tấu khúc của Mozart tạo ra thẩm mỹ Phân tích này cho thấy, khi đọc một bài thơ vừa ý, hài lòng, thích thú, chưa hẳn là bài thơ

có giá trị, vì giá trị thơ đòi hỏi mức độ thẩm mỹ cao Thẩm mỹ cao có khả năng lôi cuốn, có ảnh hưởng làm say mê

• Đứng ngắm một bức tranh vẽ phong cảnh

sa mạc, ta thấy đẹp, vì họa sĩ đã truyền đạt đến tâm tư chúng ta ý tưởng hoang vắng, quạnh quẽ, yên bình, và tàng ẩn chút gì ghê rợn Sự giải thích hoặc gợi ý của hoạ sĩ đã thấm nhập vào tâm hồn tạo ra sức cộng hưởng cho người thưởng ngoạn Điều gì, cụ thể hay trừu tượng, có thẩm mỹ đều gắn liền với ý nghĩa của điều đó Không có ý nghĩa không có thẩm mỹ đặc thù Còn thẩm mỹ tổng quát

là khái niệm mông lung Thẩm mỹ tuyệt đối là khái niệm lý thuyết Vỉ vậy, thẩm mỹ không chỉ là cảm giác, cảm xúc, mà còn là ý tưởng

Những Quan Điểm Về Thẩm Mỹ

Trong tiểu luận Standard Language and Poetic

Language, Jan Mukairovsky vi ết: “Dĩ nhiên, có sự

khác biệt giữa định giá thẩm mỹ trong và ngoài nghệ thuật Trong nghệ thuật, việc định giá thẩm

mỹ cần thiết phải đứng đầu trong hệ thống phân định giá trị về tác phẩm, ngược lại ra ngoài nghệ thuật vị trí của nó chao đảo và thông thường ở cấp thứ yếu.” (trang 48.) Đặt tiêu chuẩn giá trị thẩm mỹ cao hơn hết trong việc định giá tác phẩm,

Mukairovsky thỏa thuận với quan niệm của chủ nghĩa Thấm Mỹ (Aestheticism), đã một thời làm chỉ nam cho phê bình và thưởng ngoạn trong thế kỷ

19 Nhưng quan điểm của ông về thực hành khác hơn, theo khuynh hướng các nhà nghiên cứu hiện đại, không sử dụng sở thích làm thước đo, mà sử dụng phương pháp của phái Cấu Trúc Ông viết:”Trong nghệ thuật, bao gồm cả thi ca, mỗi

thành phần [cấu tạo] được định giá liên quan đến cấu trúc Vấn đề khi đánh giá là xác định như thế nào và đến mức độ nào cho mỗi thành phần nhất định, đáp ứng các chức năng thích hợp với nó trong tổng thể cấu trúc, thước đo được đưa ra bởi văn cảnh của một cấu trúc nhất định, không thể áp dụng cho bất kỳ văn cảnh nào khác.” (Trang 49.) (Văn cảnh: cảnh toàn thể của văn bản hoặc cảnh trong một câu văn.)

• Quan điểm cấu trúc: Như xây một ngôi

nhà, bất kỳ kiểu mẫu nào, thời trang nào, muốn nhà đẹp, tất cả mọi thành phần, từ hình thức bên ngoài vào đến bên trong, nội thất, sân vườn, tường rào đều phải đẹp Mọi thành phần cấu tạo bài thơ đều phải đẹp Toàn chi tiết đẹp tạo nên tổng thể

đẹp

Nhưng nếu ngôi nhà xây theo kiểu đẹp hỗn loạn: Nửa mái kiểu Trung Quốc, nửa mái kiểu Thái Lan, vách này kiểu La Mã, vách kia kiến trúc Trung Đông Ngôi nhà này khó đạt tiêu chuẩn đẹp vì thiếu tính đẹp thống nhất Một bài thơ đạt được mức độ thẩm mỹ phải có mọi thành phần cấu tạo đạt được mỹ thuật và toàn khối đẹp một cách thống nhất

Khái niệm đẹp thống nhất đến từ đặc tính nhất quán Một khái niệm mà Ben Smith gọi là, trong ý

nghĩa cao nhất, đã kết hợp tất cả mọi thành phần trong bài thơ “Một cách nào đó, mỗi dòng, mỗi bộ

phận, mỗi thành phần đều phải thuộc vào khái niệm này, trong cách thức xây dựng vững chắc cho khái niệm Cho dù lời thơ tài tình, dí dỏm, thông minh cách mấy làm hài lòng bạn, nếu không có khái niệm thống nhất, bài thơ sẽ không phải là tác phẩm chất lượng.” (Ben Smith Trích tiểu luận A Theory of

http://www.cosmoetica.com/B1254-BS4.htm)

Một lập luận khác mang đến khái niệm thời gian của thẩm mỹ Từ khi con người biết quan sát và nhận thức nét đẹp tương đối trong đời sống thực tế

đã tạo ra hình thể đa dạng và nội dung thay đổi của thẩm mỹ Từ đó, trí tuệ duy lý đã phát minh ra

“Thẩm mỹ tuyệt đối”, một loại suy luận hữu lý đi đến siêu bản Đa số siêu bản chỉ hiện hữu trên danh từ, khái niệm, bất khả chứng minh Thẩm mỹ tương đối là ý niệm chứng nghiệm cụ thể Vì cụ thể nên bị tiêu hủy, thay đổi bởi thời gian Đẹp tương đối là đẹp bao lâu?

Ngôi nhà đẹp không thể đứng vững lâu dài nếu vật liệu xây cất thiếu phẩm chất và khả năng kiến trúc kém cỏi Bài thơ cũng như vậy Có thể đi đến một kết luận tiền đề: Bài thơ có giá trị thẩm mỹ là bài thơ kết hợp toàn thể những thành phần cấu tạo với

ba yếu tố: mỹ thuật, phẩm chất và thống nhất Những thành phần cấu tạo bài thơ không dễ liệt kê đầy đủ, nhưng tất cả tề tựu trong hai dung tích: nội dung và hình thức Nội dung cưu mang ý tưởng của ý thức và vô thức, đồng thời với nhiệt độ của cảm xúc, thể hiện qua tứ thơ Hình thức trình diện qua ngôn ngữ và thể loại bài thơ Sự phân chia chỉ mang tính lý thuyết Thực tế, tư tưởng và cảm xúc

là một như tâm trí Ngôn ngữ và thể thơ là một như thân xác Sự kết hợp giữa tâm trí và thân xác còn rất nhiều bí ẩn mà khoa học cho đến thế kỷ 21, vẫn chưa thấu triệt Bài thơ cũng vậy

Nhận xét về khái niệm thẩm mỹ trình bày bên trên: Nghệ thuật không có định nghĩa chắc nịch Bản sắc của nghệ thuật là di động và biến hóa Mỗi định nghĩa nếu gần gũi sự đúng, chỉ gần đúng trong một thời gian hoặc một thời đại

• Quan điểm thông đạt: Thẩm mỹ hiện diện

trong tri thức qua kinh nghiệm và được truyền bá bởi ngôn ngữ, ký hiệu hoặc những nghệ thuật Câu hỏi: Bài thơ đẹp là do tài năng của tác giả thẩm mỹ hóa bài thơ hoặc vì người đọc, bao gồm giới nghiên cứu phê bình, nhận thức được?

Một câu hỏi dùng để trả lời câu hỏi này do triết gia

Ludwig Wittgenstein đề xuất trong Philosophical

Investigation (Tra Cứu Triết Học, đoạn 621) “What, more than my armsrising, is there to my raising my arm?” (Điều gì nhiều hơn cánh tay tôi đang đưa lên, phải chăng để nâng cao cánh tay tôi?) Hoặc, (Điều gì nhiều hơn khi cánh tay tôi đang đưa lên, phải chăng điều này nâng cánh tay tôi lên cao?)

Câu hỏi của Wittgenstein nêu lên bản chất và đặc tính khác biệt giữa sự kiện và hành động Sự khác biệt giữa vật lý và phi vật lý xảy ra cùng một lúc Thẩm mỹ của bài thơ cũng nằm trong phạm vi lý giải này

Lập Luận Về Bài Thơ Đẹp

Sự kiện bài thơ đẹp và điều gì làm cho bài thơ đẹp xảy ra song song từ tác giả đến độc giả Những gì bài thơ đẹp sở hữu và sở hữu những gì làm cho

bài thơ đẹp, có giống nhau hay không? nếu khác nhau thì sao? Điều này được tìm hiểu qua chức năng “ý tứ thơ”, “ngôn ngữ thơ” và “những gì tượng

trưng trong thơ” [Câu hỏi này sẽ được giải thích rõ

hơn trong những chương tiếp theo về thẩm mỹ thơ.]

Đây là một quá trình từ kinh nghiệm thẩm mỹ và kinh nghiệm mô tả cùng khả năng diễn giải của tác giả đưa đến kinh nghiệm thẩm mỹ và khả năng tiếp nhận, nhận thức của độc giả Quá trình này thuộc

về nghệ thuật cộng hưởng thông đạt Sự kiện dù đẹp, tức là bài thơ đẹp, nhưng thiếu những gì làm cho đẹp, sự kiện đẹp cũng không thể hoàn tất Một trong vài điều kiện làm đẹp là khả năng thông đạt Nếu quá trình cộng hưởng mà thông đạt không thể chuyên chở hoặc không đủ khả năng diễn giải, bài thơ dù đạt được thẩm mỹ cũng không đẹp đối với độc giả

Trong quan điểm này, bài thơ đẹp là bài thơ hoàn tất việc thông đạt, bao gồm việc truyền giải tất cả

“vật lý đẹp” và “phi vật lý đẹp” từ bài thơ Như vậy, thẩm mỹ thơ chủ yếu là thông đạt thẩm mỹ

Mục đích của thông đạt thơ không nặng về giải thích, mà chủ yếu để gợi ý và điềm chỉ Tác dụng của thông đạt thơ không mạnh về thuyết phục, mà chủ yếu gây ảnh hưởng Khi điều gì thẩm mỹ thâm nhập vào tâm tư, sẽ hiệu quả hữu ích hơn là có kiến thức về điều đó

Lập luận này dẫn đến một định lý đáng quan tâm:

Đó là trình độ khả thể giữa sáng tác và thưởng ngoạn về thẩm mỹ thơ nói riêng và giá trị thơ nói chung Tác giả khi viết tác phẩm có một số ý định,

ý định chính yếu là thông diễn thuyết phục người

đọc Đọc một tác phẩm, người đọc cũng có vài ý định, ý định chính yếu là tìm hiểu tác phẩm Hai cánh tay đưa ra, có bắt được nhau hay không là do khả năng có thể chia sẻ hay không Sự việc này đòi hỏi trình độ hiểu biết và nhận thức tương đương một cách khả thể giữa người viết và người đọc Bất

kỳ một tác phẩm nào hay đẹp, có giá trị cao, nhưng xuất hiện trong môi trường, bối cảnh hoặc xã hội, không có khả năng chia sẻ, tác phẩm đó sẽ bị lãng quên Nếu một người đã không chia sẻ khái niệm giá trị của một thể loại nghệ thuật, ví dụ, không chấp nhận thơ tự do, sẽ không thể cảm nhận nét đẹp ý hay của loại thơ này và phong cách diễn đạt của nó

Vì Sao Chúng Ta Thích Bài Thơ?

Chất đẹp của bài thơ quyến rũ chúng ta Ý hay của bài thơ chinh phục chúng ta Những lý do của một người yêu thích bài thơ vừa riêng tư vừa theo đa

số Tìm hiểu chất liệu này có khả năng giúp người sáng tác nhắm đến những lý do được yêu thích bởi

đa số Cùng một lúc giúp người thưởng ngoạn bớt cực đoan hoặc thận trọng hơn khi phê phán bài thơ

vì những lý do yêu thích mang bản chất riêng tư Amy Belfi, người nghiên cứu theo học khoa Tâm Lý Học tại Đại Học New York, về môi trường văn học, ông viết: “Dĩ nhiên, người ta không đồng ý với nhau

về những gì họ thích Trong khi chuyện hiển nhiên

là sở thích cá nhân tạo vấn đề phán đoán trong thơ Chúng tôi tìm thấy mặc dù có sự bất đồng giữa các cá nhân, nhưng một số các yếu tố kiên định luôn luôn ảnh hưởng đến mức độ thưởng thức một bài thơ.” Quan điểm mới của khoa tâm lý cho biết,

những lý do mà đa số yêu thích bài thơ tập trung

vào hình ảnh và tính tượng trưng trong thơ Ví dụ,

Bài thơ Morning Song của Sylvia Plath mở đầu:

Love set you going like a fat gold watch

The midwife slapped your footsoles, and your bald cry

(Tình yêu làm cho ngươi giống chiếc đồng hồ vàng mập mạp

Bà mụ tát vào lòng chân, chiếc đầu không tóc bật khóc.)

Hình ảnh trong câu thơ đầu rất khó hiểu Sự tượng trưng không tạo ra liên tưởng rõ ràng, trở thành một kinh nghiệm rất riêng tư Dĩ nhiên thời đại sử dụng hình ảnh triết học, siêu nhiên hoặc siêu thực

đã qua Thời đương đại, hình ảnh gần gũi với sự cảm nhận của số đông Ví dụ:

Tình yêu làm cho phụ nữ thường ôm banh trước eo

Bà mụ bắt banh vào lòng

Vỗ vào mông

trái banh bật khóc

Hình ảnh và sinh hoạt tượng trưng của dãy hình ảnh mang tính thẩm mỹ, tính văn chương, có năng lực tạo ra thú vị và cảm giác hài lòng cho người đọc Chẳng phải là bước đầu tiên để tác giả đến với độc giả?

Đi sâu vào tâm lý, hình ảnh và sinh hoạt tượng trưng phải tạo ra đẹp và hay, tức là phải có thẩm

mỹ Trong đời sống hàng ngày, lời hay ý đẹp luôn luôn làm con người vui thích và ngưỡng mộ Trang phục đẹp, xe đẹp, người đẹp, trí tuệ thông minh, lời nói duyên dáng, ý nghĩ sâu sắc ảnh hưởng trực tiếp tâm trí con người Tác dụng thẩm mỹ từ thơ cũng vậy nhưng được tập trung nhất quán vào một

đề tài và được phong phú hóa, thâm thúy hóa, màu sắc hóa sự đa dạng của ý tứ

Thông thường trong lúc tái xét và sửa chữa bài thơ, tác giả có nhiều thời giờ và ý thức sáng suốt, không bị đam mê lôi kéo phủ mờ Tác giả dễ chọn lựa, thay thế, viết lại những hình ảnh và sinh hoạt cho thẩm mỹ hơn, những phải phù hợp với tình nhất quán của chủ đề Những hình ảnh có thể kỳ

lạ, thậm chí là quái đản nhưng phải dễ cảm nhận

và dễ chấp nhận Những sinh hoạt có thể khác thường, có thể hư cấu cao độ nhưng phải có thể xảy ra, hoặc hợp lý trong một khía cạnh nào đó mà đời sống hàng ngày có thể dung nạp Đó là những chọn lựa mà nhà thơ nên nhắm đến Nếu muốn vượt ra hiện thực vào một trạng thái xa vời, nên chọn tượng trưng bởi huyền thoại, cổ tích

Đọc thơ tìm giải trí và đọc thơ khám phá năng lực cảnh tỉnh tâm tư là hai việc khác nhau Làm thơ giải trí và làm thơ thắp sáng là hai nghệ thuật khác biệt Tóm lại, một bài thơ có thẩm mỹ và muốn được xem có giá trị thẩm mỹ đòi hỏi nhiều điều kiện vượt ra ngoài sự kiểm soát của tác giả, vượt

ra ngoài khả năng phê phán của giới phê bình, vượt ra ngoài khả năng nhận thức của độc giả Định giá thẩm mỹ một tác phẩm hoặc một nghệ thuật là công việc tương đối, không bao giờ toàn bích

Tìm hiểu về thơ phải luôn luôn cảnh tỉnh khả năng giới hạn của hiểu biết và kinh nghiệm, cũng như khả năng “cái tôi” có thể bốc cao đến vô hạn Vì vậy trong Danto, 1993: 207, viết: “But my theory,

being philosophical, leaves things as they are.” (Nhưng lý thuyết của tôi, thuộc triết học, cứ để mọi thứ như vậy.)