Luận văn NCKH đại học CAO ĐẲNG (11)

Thông qua việc khảo sát về nhân vật nữ trong tác phẩm Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai và Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, người viết luôn muốn có một cách nhìn đầy đủ và đa chiều về thế giới

HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

HOÀNG BẠCH DIỆP

THẾ GIỚI NHÂN VẬT NỮ TRONG

TIỂU THUYẾT GIÀN THIÊU CỦA VÕ THỊ HẢO

VÀ TỪ DỤ THÁI HẬU CỦA TRẦN THÙY MAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Huế, Khóa học 2019 - 2021

LỜI CẢM ƠN

Mượn lời của Paul Coelho, tác giả của cuốn tiểu thuyết “Nhà giả kim” đã viết: “Khi bạn khao khát đạt được điều gì, cả vũ trụ sẽ hợp lực để giúp bạn đạt được điều đó” Câu nói này đọc qua mang nghĩa phi thực tế, tuy nhiên nếu con

người sống tử tế với nhau và trao cho nhau những điều tốt đẹp nhất thì khả năng nàyhoàn toàn xảy ra

Trong quá trình hoàn thành luận văn, bản thân người viết đã gặp phải nhiềuthử thách, tuy nhiên được sự động viên của bạn bè và gia đình, đồng nghiệp, thầy

cô, người viết đã hoàn thành thành xong luận văn

Phải nói rằng khi tìm hiểu hai tác phẩm “Giàn thiêu” của Võ Thị Hảo và

“Từ Dụ thái hậu” của Trần Thùy Mai, người viết đã nhiều lần bỏ cuộc khi truy vấn, tìm lại lịch sử Hai tác phẩm, hai cuốn tiểu thuyết thuộc hàng “kinh điển” của văn

học Việt Nam nhìn mâu thuẫn, trái ngược nhau về thời đại về quan niệm nhưng vẫntồn tại song song với nhau và tạo động lực cho nhau phát triển, theo quan niệm củatriết học Mác – Lê Nin Bởi vậy, sau khi kết thúc đề tài luận văn người viết chỉmuốn gửi gắm một điều: dù bạn sống hiện đại hay truyền thống thì cuối cùng điềubạn cần giữ gìn là bản chất tốt đẹp trong con người mình, và những người trân trọngbạn, trao gửi yêu thương cho bạn dù họ cách xa bạn về mặt thời gian, địa lý

HOÀNG BẠCH DIỆP

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài: “Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết Giàn thiêu của Võ Thị Hảo và Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai” là một công trình nghiên

cứu của tôi, dưới sự hướng dẫn của cán bộ: PGS – TS Thái Phan Vàng Anh

Đề tài, nội dung báo cáo thực tập là sản phẩm mà tôi đã tìm tòi, phân tíchtrong quá trình học tập tại trường cũng như khi vừa đi học vừa đi dạy Các số liệu,kết quả trình bày trong báo cáo là hoàn toàn trung thực, tôi xin chịu hoàn toàn tráchnhiệm của bộ môn và nhà trường đề ra nếu như có vấn đề xảy ra

HOÀNG BẠCH DIỆP

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 2

LỜI CAM ĐOAN 3

MỤC LỤC 4

A PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

2.1 Tình hình nghiên cứu về tiểu thuyết Giàn thiêu của Võ Thị Hảo 3

2.2.Tình hình nghiên cứu về tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

3.1 Đối tượng nghiên cứu 10

3.2 Phạm vi nghiên cứu 10

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Đóng góp của luận văn 10

6 Cấu trúc luận văn 10

B PHẦN NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI VÀ CÁC KIỂU NHÂN VẬT NỮ TRONG GIÀN THIÊU CỦA VÕ THỊ HẢO VÀ TỪ DỤ THÁI HẬU CỦA TRẦN THÙY MAI 11

1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người 11

1.1.1 Giàn thiêu và quan niệm nghệ thuật về con người của Võ Thị Hảo 11

1.1.2 Từ Dụ thái hậu và quan niệm nghệ thuật về con người của Trần Thùy Mai 13

1.2 Quan niệm về nhân vật lịch sử trong tiểu thuyết “Giàn thiêu” của Võ Thị Hảo và “Từ Dụ thái hậu” của Trần Thùy Mai 15

1.2.1 Các kiểu nhân vật nữ trong tiểu thuyết Từ Dụ Thái hậu của Trần Thùy Mai 17 1.2.1.1.Nhân vật Phạm Thị Hằng – Người phụ nữ trí tuệ, nhân hậu 17

1.2.1.2 Nhân vật Trần Thị Đang – Người phụ nữ “thấp hèn”, quyền quý .19

1.2.1.3 Nhân vật Cam Lộ - Người phụ nữ đau khổ trong tình yêu 21

1.2.1.4 Nhân vật Ngọc Bình – Người phụ nữ của hai triều đại 23

1.2.2.5 Nhân vật Hạnh Thảo – Cung nữ tài năng, thiếu may mắn 24

1.2.2.6.Nhân vật Đẩu Nương – Kiếp “xướng ca vô loài” 25

1.2.3 Các kiểu nhân vật nữ trong tiểu thuyết Giàn thiêu của Võ Thị Hảo 27

1.2.3.1 Nhân vật Ỷ Lan - Nhân vật “giải thiêng” huyền thoại trong lịch sử 27

1.2.3.2 Nhân vật Nhuệ Anh - Người con gái dâng hiến cho tình yêu 31

1.2.3.3 Nhân vật Ngạn La - Người phụ nữ có số phận bi thương 35

1.2.3.4 Nhân vật Lê Thị Đoan - Kiểu nhân vật độc lập, mạnh mẽ 37

CHƯƠNG 2 KẾT CẤU KHÔNG GIAN, THỜI GIAN VÀ HỆ THỐNG BIỂU TRONG HAI TÁC PHẨM TỪ DỤ THÁI HẬU CỦA TRẦN THÙY MAI VÀ GIÀN THIÊU CỦA VÕ THỊ HẢO 40

2.1 Kết cấu không gian trong hai tác phẩm Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai và Giàn thiêu của Võ Thị Hảo 40

2.1.1 Không gian trong tác phẩm Giàn thiêu của Võ Thị Hảo 40

2.1.1.1 Không gian của những bất hạnh nữ giới 41

2.1.1.2 Không gian tình yêu và những khao khát giới tính 43

2.1.1.3 Dịch chuyển không gian –Thay đổi thân phận và “giải thoát” 44

2.1.2 Không gian cung đình trong tác phẩm Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai .47

2.2 Kết cấu thời gian trong hai tác phẩm Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai và Giàn thiêu của Võ Thị Hảo 50

2.2.1 Thời gian tuyến tính trong Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai 51

2.2.2 Thời gian “phân mảnh”, “lắp ghép” trong Giàn thiêu của Võ Thị Hảo 52 2.3 Hệ thống biểu tượng, huyền thoại trong tác phẩm Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai và Giàn thiêu của Võ Thị Hảo 54

2.3.1 Địa vị nữ giới nhìn từ hệ thống biểu tượng, huyền thoại trong tác phẩm Giàn thiêu của Võ Thị Hảo 56

2.3.1.1 Biểu tượng lửa và giàn thiêu 57

2.3.1.2 Biểu tượng máu 59

2.3.1.3 Biểu tượng nước 61

2.3.1.4 Biểu tượng “Chu sa đỗ tể” 65

2.3.2 Biểu tượng Quyền lực đế vương trong tác phẩm Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai 66

2.3.2.1.Biểu tượng “Ấn vàng hoàng hậu” 66

2.3.2.2 Biểu tượng “Ván bài tứ sắc” 67

2.3.2.3 Biểu tượng mang tính điềm triệu dự báo 68

CHƯƠNG 3 NỮ TÍNH VÀ TINH THẦN NỮ QUYỀN NHÌN TỪ NGHỆ

THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG “GIÀN THIÊU” CỦA VÕ THỊ HẢO VÀ “TỪ DỤ THÁI HẬU” CỦA TRẦN THÙY MAI 71

3.1 Nghệ thuật miêu tả nhân vật nữ trong “Giàn thiêu” của Võ Thị Hảo và “Từ

Dụ thái hậu” của Trần Thùy Mai 73

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình và hành động trong tác phẩm Giàn thiêu

của Võ Thị Hảo 73

3.1.2 Nghệ thuật miêu tả ngoại và hành động hình nhân vật trong tác phẩm Từ

Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai 80

3.2 Nghệ thuật miêu tả tâm lý, tính cách nhân vật trong tác phẩm Giàn thiêu của

Võ Thị Hảo và Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai 86 3.2.1 Nghệ thuật miêu tả tâm lý, tính cách nhân vật nữ trong tác phẩm Giàn

thiêu của Võ Thị Hảo 86

3.2.2 Nghệ thuật miêu tả tâm lý, tính cách nhân vật nữ trong Từ Dụ thái hậu

của Trần Thùy Mai 89

3.3 Vẻ đẹp nữ tính và tinh thần nữ quyền trong “Giàn thiêu” của Võ Thị Hảo và

“Từ Dụ thái hậu” của Trần Thùy Mai 90

3.3.1 Vẻ đẹp nữ tính và tinh thần nữ quyền trong tác phẩm “Giàn thiêu” của VõThị Hảo 90

3.3.2 Vẻ đẹp nữ tính và tinh thần nữ quyền trong tác phẩm “Từ Dụ thái hậu”

của Trần Thùy Mai 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99 PHỤ LỤC 103

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Danh ngôn có câu: “Mọi vẻ đẹp của cuộc sống được tạo nên là nhờ vào

sức mạnh tình yêu với người phụ nữ” Từ câu nói trên, chúng ta nhận ra được phụ

nữ là món quà tuyệt vời của tạo hóa, đó là món quà của trời đất ban tặng cho cuộc

đời Đó là thiên chúa tái sinh ra con người, người tạo ra “loài người” trong cuộc

chiến sinh tồn với tự nhiên, là đức phật từ bi trong mỗi gia đình, là người giữ lửatrong gia đình, người điều phối và cân bằng những áp lực, mệt mỏi trong cuộc sốngkhi người đàn ông trở về nhà, hay những đứa con thơ dại sau một hành trình làmviệc và học tập mệt mỏi, căng thẳng

Người phụ nữ dù mạnh mẽ đến đâu, dũng cảm đến đâu thì sẽ có những lúc yếumềm trước áp lực cuộc sống Trong quá trình trưởng thành, họ luôn va chạm và đốimặt với nhiều điều bất ngờ, điều này rèn luyện cho họ sự kiên cường trong cuộc đời

Phải nói rằng có những áp lực vô hình mà người phụ nữ phải chấp nhậntrong cuộc sống và không phải ai có thể nói ra, có thể giãi bày và chia sẻ bởi điều

đó khiến họ cảm thấy mệt mỏi Nhiều phụ nữ bằng nhiều cách đã khẳng định bảnthân mình nhờ tài năng vốn có

Thấu hiểu được điều đó, nhiều nhà văn đã tìm mọi cách khám phá thế giớitâm hồn của người phụ nữ trong tác phẩm, xây dựng người phụ nữ trở thành hìnhtượng nhân vật trung tâm

1.2 Trong các tác phẩm văn học Việt Nam, người phụ nữ trở thành hình

tượng quan trọng Ở một số giai đọan, đó là hình tượng nổi bật đại diện cho nhữngphẩm chất tốt đẹp của họ Ta có thể bắt gặp hình ảnh những người phụ nữ chịuthương chịu khó trong văn học trung đại: đó là những người phụ nữ tài hoa duyên

dáng, yêu kiều trong sáng tác của các nhà thơ, nhà văn như trong tác phẩm Truyện

Kiều, Bài thơ Độc Tiểu Thanh ký của Nguyễn Du, Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách, Gánh hàng hoa của Nhất Linh, Khái Hưng, Bỉ vỏ của Nguyên Hồng, Tùy vào

từng giai đoạn phụ nữ đóng một vai trò vô cũng quan trọng và đặc biệt

Theo dòng chảy đó, văn học ngày nay viết về người phụ nữ là sự tiếp nối truyềnthống văn học dân tộc, góp phần hoàn thiện hơn chân dung người phụ nữ Việt Nam, đó

cũng là cách các tác giả thể hiện sâu sắc hơn nhận thức của người phụ nữ.

Từ khi đất nước bước vào thời kì đổi mới, đời sống kinh tế - xã hội có nhiềuthay đổi Đặc biệt là nhà văn có sự thay đổi trong cách nhìn, cách quan niệm về conngười, về nghệ thuật Vì vậy, nền văn học dân tộc đã có bước chuyển mình rõ rệt vàđạt được nhiều thành tựu nổi bật, một trong những thành tựu phải kể đến là sự đónggóp trong thể loại tiểu thuyết hướng vào trọng tâm là việc các tác giả xây dựng hìnhtượng các nhân vật nữ Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nhận định sự xuất hiện ấntượng của các cây bút nữ là một hiện tượng đáng chú ý trong văn xuôi trung đại,

theo ông: “Văn học đang mang gương mặt nữ ngày càng trắc ẩn và khoan dung,

ngày càng tinh tế và đằm thắm” [61] Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn trong bài Phụ nữ và sáng tác văn chương đã nhận xét: “Hình như do sự nhạy cảm riêng của mình phụ nữ bắt mạch thời đại nhanh hơn nam giới”.

Nhiều nữ nhà văn trẻ đã có những tác phẩm được bạn đọc mến mộ như: LêMinh Khuê, Võ Thị Hảo, Y Ban, Lý Lan, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị VàngAnh, Võ Thị Xuân Hà, Thuận Một vấn đề khác trong các tác phẩm của các nhàvăn nữ là đã xây dựng nên các hình tượng nhân vật nữ nổi bật, đóng vai trò chủ đạotrong tác phẩm

Cuộc sống xã hội hiện đại với muôn vàn áp lực đã rèn luyện người phụ nữtrở nên mạnh mẽ, thông minh, kiên cường hơn và giúp họ có đủ quyết tâm học tập

để có thể tự khẳng định mình và tôi rèn mình trở thành những con người có ích biếtgiúp đỡ cộng đồng, biết tự lo lắng cho bản thân, biết trau dồi năng lực để có thể trởthành những người phụ nữ tự lập, kiên cường Bởi vậy, việc các tác giả nữ xây dựnghình tượng nhân vật nữ là một cách tôn vinh người phụ nữ, tôn vinh những giá trị vẻđẹp của truyền thống của tài năng và của hiện đại

1.3 Trong số những nhà văn tiêu biểu của văn học đương đại, Trần Thùy

Mai và Võ Thị Hảo là hai nhà văn nổi bật có những góc nhìn độc đáo về phụ nữ

Thông qua việc khảo sát về nhân vật nữ trong tác phẩm Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai và Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, người viết luôn muốn có một cách

nhìn đầy đủ và đa chiều về thế giới nhân vật nữ để có thể thấu hiểu hơn về nội tâmcủa các nhân vật nữ qua các thời đại

Thời đại phong kiến là thời đại bị ràng buộc bởi các nghi lễ, những người

phụ nữ phải sống theo lệ thường:“Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng

tử”, vì tư tưởng đó nên có rất nhiều người phụ nữ tài năng, thông minh đã bị tước

mất quyền được học hỏi, quyền được yêu thương, quyền được tôn trọng Đặc biệthơn, trong quá trình phát triển, những người phụ nữ không được tham gia vào cáclĩnh vực nghiên cứu, báo chí, giảng dạy Với tư tưởng lỗi thời, lạc hậu như trên đã

có rất nhiều người phụ nữ có tài năng nhưng bị buộc phải ở nhà, bị cấm túc Đó làmột trong những hình phạt đáng sợ nhất trong cuộc đời của người phụ nữ, đặc biệtvới nhiều người phụ nữ có mong muốn được tham gia vào các hoạt động xã hội,

công ích để đóng góp cho cộng đồng Đây là điều mà trong hai tác phẩm “Giàn

thiêu” của Võ Thị Hảo và “Từ Dụ thái hậu” của Trần Thùy Mai đã khai thác triệt

để gửi gắm đến người đọc nhiều thông điệp tích cực đến với người đọc

Hai tác phẩm được viết ra bởi hai nữ nhà văn đã khiến cho văn đàn trở nên

sôi động, phong phú chính vì vậy từ đó người viết mạnh dạn triển khai đề tài: “Thế

giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết Giàn thiêu của Võ Thị Hảo và Từ Dụ thái

hậu của Trần Thùy Mai”.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu về tiểu thuyết Giàn thiêu của Võ Thị Hảo

Võ Thị Hảo đã từng làm thơ từ rất sớm, từng nghĩ mình sẽ trở thành nhà thơ.Tuy nhiên, tác giả lại rẽ ngang sang lĩnh vực tiểu thuyết, đây là nơi để tác giả có thểthỏa sức đam mê, và tạo dựng những dự định của mình Vào những thập niên 90, ởlĩnh vực này tác giả lập tức thu hút được nhiều sự quan tâm của dư luận và dànhđược nhiều tình cảm của bạn đọc

Vì có một quá trình sáng tác dài lâu nên Võ Thị Hảo đã có một bề dàynghiên cứu khá nổi bật, ở nhiều khía cạnh và nhiều mức độ khác nhau Khi tiểu

thuyết Giàn thiêu ra đời, tác phẩm này đã đưa Võ Thị Hảo trở thành một trong

những cây bút xuất sắc và thực sự thu hút được sự chú ý của các nhà phê bình, độcgiả, và các nhà nghiên cứu Nhận định về cuốn tiểu thuyết Giàn thiêu, nhà phê bình

Phạm Xuân Nguyên đã viết: “Văn Võ Thị Hảo không chỉ là những dòng chữ, không

chỉ là những truyện ngắn hay tiểu thuyết Văn Võ Thị Hảo có nhiều tầng hình tượng

mà mỗi lần tiếp cận, người đọc lại ngạc nhiên thấy mình phát hiện ra một tầng lớp ngữ nghĩa khác ẩn mình sau những câu chữ” [63]

Giàn thiêu từ khi ra đời đã gây tiếng vang lớn đối với người đọc, đã có rất

nhiều nhận định của các tác giả về tác phẩm này: “Giàn thiêu - ấn tượng chói và

bỏng rát, ngột và xót xa đã xâm chiếm lòng người Viết, với Võ Thị Hảo là truyền lửa từ trái tim mình tới bạn đọc” (Văn nghệ, 17/4/2003) “Võ Thị Hảo chinh phục người đọc bằng ngòi bút sắc sảo, tinh tế và tài hoa” (Phụ nữ chủ nhật, 24/7/2005).

“Chị đưa những nhân vật quá khổ kiểu như người đàn bà có nhan sắc mê hoặc cả Diêm Vương, hoặc có người thánh thiện như Phật sống” (Thể thao văn hóa – số 53-

4/7/2004)

Với độ dày hơn 500 trang, tác phẩm của Võ Thị Hảo thật sự là một tháchthức đối với bạn đọc Vì vậy bạn đọc phải cố gắng đọc và giải mã những bí ẩn ẩntàng sau những con chữ, đòi hỏi người đọc đủ bản lĩnh để tìm hiểu và phát hiện ranhững tầng lớp hình tượng, lớp ngữ nghĩa khác ẩn sau những câu chữ thì mới thấyđược cái hay, cái hấp dẫn, sức lôi cuốn của tác phẩm, đồng thời giải mã được nhữngthông điệp ẩn chứa trong tác phẩm được tác giả đề cập đến

Trong tác phẩm Giàn thiêu cuả Võ Thị Hảo, nổi bật lên ba nhân vật cơ bản

đó là Nhuệ Anh, Lê Thị Đoan và Ngạn La Trong đó, đặc biệt Nhuệ Anh và Lê ThịĐoan đại diện cho lương tri, cho tình yêu cao thượng và sự khoan dung Đây đều lànhững nhân vật mà Võ Thị Hảo đã dồn tài năng và tâm huyết của mình vào đó để cóthể tạo dựng nên một cuốn tiểu thuyết đầy sức hấp dẫn, mê hoặc lòng người, khiếnđộc giả không thể nào rời mắt khỏi những trang sách mà đắm chìm vào đó bằngniềm vui và sự đam mê tìm tòi khám phá đến tận cùng sự thật

Đã có nhiều bài báo, nhiều công trình, luận văn nghiên cứu về tác phẩm của

Võ Thị Hảo từ nhiều góc nhìn khác nhau trong đó phải kể đến các công trình:

Trong bài Yếu tố liên văn bản trong tiểu thuyết Giàn thiêu, Nguyễn Văn Hùng cho rằng:

Trong tiểu thuyết Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, tác giả đã sử dụng yếu tố liên

văn bản - một trong những đặc trưng quan trọng của nghệ thuật hậu hiện đại Thôngqua sự tương tác các mã lịch sử, mã văn hóa, các văn bản thể loại,…tác phẩm của

Võ Thị Hảo đã thực sự mở ra cánh cửa để chúng ta có thể khám phá và và tìm lại sựthật trong tầng sâu của cấu trúc văn bản tự sự.

Trong luận văn Nhân vật nữ trong sáng tác của Võ Thị Hảo của Trần Thị Bích Vân, tác giả đã phân chia những nhân vật nữ trong tác phẩm gồm 2 nhân vật

kiểu mới đó là: nhân vật nữ trong văn học truyền thống và nhân vật nữ trong văn

học thời kì đổi mới Qua mỗi hình tượng nhân vật, tác giả đã so sánh các nhân vật

đó để chỉ ra nét tương đồng và điểm khác biệt

Lại Nguyên Ân trong tiểu thuyết và lịch sử đã nhận định rằng: Để viết cuốn

tiểu thuyết Giàn thiêu, Võ Thị Hảo đã nghiên cứu sử liệu của Đại Việt sử ký toàn

thư, đặc biệt là những sự kiện có trong giai đoạn từ 1088 – 1138, dưới hai triều đạiNhân Tông và Thần Tông Tác giả đã tận dụng các truyền thuyết về Từ Đạo Hạnh

trong Thiền uyển tập anh và đã dày công hư cấu và thiết kế lại quá khứ từ núi sông,

cây cối, phong cảnh vùng phía Tây thành Thăng Long đến các nước sông Gâm rồitưởng tượng đến các vùng núi cao, tuyết phủ xa xôi nơi thiên trúc, đến dinh thự cácquan lại, các cảnh hỗn chiến, đánh lộn rồi các thứ lễ và hội bánh trái, trang phục,trang sức, mỹ phẩm

Đọc Giàn thiêu của Võ Thị Hảo – Người chơi với lửa Nguyễn Quang Huy cho rằng: Trong bài viết này, tác giả đã chỉ ra những biểu tượng của lửa và nước

được Nguyễn Quang Huy xây dựng, lửa là hình ảnh vật lý, lửa là hình ảnh đại diện

cho dục vọng, cho những ham muốn tính dục của con người cho sự thiêu đốt và tái

sinh Hình ảnh tiếp theo máu là hình ảnh của những nơi đối cực, hoặc thiêng liêng

hoặc tôn quý, nhưng sẽ là ô uế và nguy hiểm

Trong Nghệ thuật tự sự trong Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Trần Thị Ngọc đã

viết : Võ Thị Hảo đã xây dựng được những nhân vật tiêu biểu trong tác phẩm thôngqua các cuộc đối thoại, qua việc miêu tả ngoại hình nhân vật, khắc họa tâm lý, tínhcách nhân vật, xây dựng nên các biểu tượng trong tác phẩm

Cảm quan Phật giáo trong tiểu thuyết Giàn thiêu của Vũ Thị Mai Lan đã

nhấn mạnh: Trong tác phẩm Giàn thiêu của Võ Thị Hảo đã chỉ ra Đức tin tôn giáo

cứu rỗi con người, Thuyết nhân quả của đạo Phật và Cảm quan tôn giáo và tinh thần giải thiêng Trong đó xuất hiện nhân vật Từ Lộ được xây dựng với mong muốn

đi tu để học đạo pháp cao cường để báo oán, chàng muốn trả thù pháp sư Đại Điên

để báo thù cho gia đình Bên cạnh đó tác giả Võ Thị Hảo đã “giải thiêng” các nhân

vật nắm giữ những vị trí quan trọng trong triều đình như vương phi Ỷ Lan, Từ ĐạoHạnh, Lê Thị Đoan…

Những công trình trên đã cố gắng khai thác triệt để những góc cạnh, nhiềuyếu tố khác nhau trong tác phẩm của Võ Thị Hảo

2.2.Tình hình nghiên cứu về tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai

Trần Thùy Mai sinh tại Hội An, quê ở Huế Là một con người đam mê vănchương mãnh liệt với vốn sống có nhiều chiều sâu và mong muốn cống hiến đam

mê của mình cho cuộc đời, cho con người Khi đến với nghiệp văn chương TrầnThùy Mai luôn tâm niệm sẽ mang đến những điều mới mẻ cho người đọc Trần

Thùy Mai từng giãi bày: “Với tôi, viết là một nghề Nó giống như mọi nghề khác ở

chỗ phải có kĩ năng và lương tâm Vì thế trong cuộc đời tôi đã có nhiều lúc buồn nản nhưng chưa bao giờ thấy chán viết, chưa bao giờ muốn bỏ bút” Đam mê và

tâm huyết với nghề như thế nên vì vậy Trần Thùy Mai đã tạo nên những nét hấp dẫntrong những trang viết của mình

Từ Dụ thái hậu là một trong những tác phẩm nổi bật thể hiện rõ tài năng và

bút lực của Trần Thùy Mai Trong tác phẩm, Trần Thùy Mai đã khắc họa hình ảnhmột Từ Dụ hiền thục, nết na chịu thương chịu khó, hơn thế nữa đây là nhân vậtcũng trải qua nhiều thăng trầm trong chốn hậu cung và biết được những mưu mô,thủ đoạn, lừa lọc của con người ở chốn này Một nhân vật nữa là nhân vật phản diệntrong tác phẩm đó là nhân vật Trần Thị Đang, đây là một con người mưu mô, xảoquyệt, gian trá luôn muốn tìm mọi cách để có thể giành giật được địa vị, quyền lựctrong hậu cung thống trị thế gian nhưng lại vấp phải sự cản trở của nhà vua và cáctriều thần

Từ Dụ thái hậu là cuốn tiểu thuyết khắc họa những nhân vật mâu thuẫn với

nhau tạo nên những góc nhìn đa chiều về hình ảnh nhân vật nữ trong cuộc sống.Không phải bất cứ ai cũng có thể tạo dựng được hình ảnh về những nhân vật nữ nhưvậy, muốn vậy thì chính bản thân nhà văn phải có đủ vốn sống và am hiểu rõ ràng

về con người và những nhân vật mà mình đang tìm hiểu và thực hành trải nghiệm

việc viết, tạo dựng những nhân vật đó trên những trang tiểu thuyết của mình.

Tác phẩm ra đời và đón nhận được nhiều sự hoan nghênh của độc giả bởi lốiviết khá giản dị, lôi cuốn, hấp dẫn về đề tài lịch sử Trong tác phẩm đã có những

công trình, bài báo xoay quanh nhân vật Từ Dụ thái hậu: Nhà văn Trần Thùy Mai

và những khám phá về Từ Dụ thái hậu (Lê Công Sơn): Tập trung xây dựng về hình

ảnh Từ Dụ thái hậu thông minh, xinh đẹp, luôn một lòng lo cho dân cho nước để có

thể trở thành hậu phương vững chắc nhất cho người chồng của mình

Từ Dụ thái hậu “thêm” cánh cửa soi vào hậu cung triều Nguyễn (Nguyễn Khắc Phê): Ở bài báo này, tác giả đã chỉ ra những bí ẩn lịch sử trong cung cấm,

trong đó có đoạn : “ Hoàng thượng một tháng dù có đến cung Tam phi cả ba mươi hôm đi nữa, đâu có nghĩa là Tam phi được yêu thương đâu? Tam phi chỉ là một tù binh đáng thương, hoàng thượng thích đến với bà ấy có lẽ chỉ để tận hưởng cái cảm giác của người chiến thắng Mồ mả của Tây Sơn chỉ có thể khai quật một lần Còn Ngọc Bình, hoàng hậu Tây Sơn, chính là một ngôi mộ sống, hết ngày này sang ngày khác liên tục bị khai quật cày xới! ” [26, tr.75]

Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai: lịch sử từ góc nhìn nữ tính của Nguyễn Thị Tịnh Thy đã khai thác các tác phẩm từ các góc nhìn tác phẩm của người viết nữ,

lịch sử nhìn từ quyền năng trí tuệ và tham vọng quyền lực của người phụ nữ và lịch

sử nhìn từ khát vọng hạnh phúc của nữ giới và hóa giải những tồn nghi lịch sử từ

trái tim của người viết nữ Tác giả đã viết: “ Lịch sử với những điều sáng rõ lẫn mơ

hồ được nhìn qua lăng kính nữ, quy chiếu từ hình tượng nữ giới bằng tất cả trí tuệ, tâm hồn, tình cảm và khát vọng của họ như một sự nghĩ khác, nhìn khác và hiểu khác

về những điều quen thuộc những điều vốn đã được mặc định Tái hiện và lý giải lịch

sử từ góc nhìn nữ tính đã khiến Từ Dụ Thái Hậu của Trần Thùy Mai mới mẻ hơn, rung cảm hơn dễ tiếp nhận hơn người đọc hôm nay”.

Từ Dụ thái hậu đoạt giải sách hay năm 2020 (Thất Sơn): Giải thưởng sách

hay là giải thưởng độc lập được độc giả và các học giả bình chọn do viện giáo dục

IRED, dự án khuyến đọc Sách hay và sáng kiến Open Edu tổ chức Tác phẩm Từ

Dụ thái hậu đã đạt được giải thưởng sách hay và được nhiều độc giả hoan nghênh,

đón đợi

Trong bài báo Lịch sử và nữ giới trong cái nhìn nghệ thuật của Trần Thùy

Mai, tác giả Trần Huyền Sâm và Trần Văn Hùng đã có những nhận định đánh giá đầy

trân trọng về những sáng tác và nữ sĩ Trần Thùy Mai Hai tác giả đã đề cập đến vấn

đề văn hóa- lịch sử triều Nguyễn: “Trần Thùy mai có lối viết nhẹ nhàng và giàu tính

triết lý, trí tuệ Ngôn ngữ mềm như nước nhưng có sức công phá mạnh mẽ đối với não trạng người tiếp nhận; giúp người đọc nhận thức sâu sắc về văn hóa, lịch sử, nhất là chủ đề về nhân vị đàn bà “hay” “Thiết nghĩ có hai nhân tố khiến tác phẩm này thành công rực rỡ Thứ nhất, tác giả- người sinh thành tiểu thuyết là một nữ sĩ sống 61 ở Huế, thâm ngấm sâu sắc văn hóa, lịch sử của chốn hoàng cung Để viết tác phẩm này, Trần Thùy Mai đã nung nấu về hình tượng Từ Dụ thái hậu rất lâu Khi còn là một sinh viên Văn khoa tại Đại học Sư phạm Huế, bà đã lang thang lần theo dấu vết của Từ Dụ ở khắp chốn kinh thành Sau này, khi là biên tập viên cho Nhà xuất bản Thuận Hóa, nữ sĩ đã có dịp nghiên cứu các công trình về triều Nguyễn, tham chiếu đối chứng ý kiến các sử gia về nhân vật Từ Dụ thái hậu Nói như vậy, Từ

Dụ đã sống đã hành trình cùng Trần Thùy Mai trong suốt gần nửa thế kỷ Thai nghén chừng đó thời gian, một phần hai thế kỷ- cho một đứa con tinh thần, quả là đáng nể” Hai nhà nghiên cứu đã có những đánh giá sâu sắc về tài năng của nhà văn

Trần Thùy Mai và khẳng định quá trình bắt đầu hình thành ý tưởng và những khơinguồn để sáng tạo ra tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu là một tiểu thuyết lịch sử đầu taymang giá trị độc đáo và những quan niệm nghệ thuật mới mẻ của nhà văn Trần ThùyMai

Nguyễn Thị Ngọc Nguyên với những trang viết về Từ Dụ Thái hậu, trong bài

“Bi kịch tình yêu trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai” đã đề cập: “Chỉ thông qua chuyện trong hậu cung, chính trường nhà Nguyễn qua ba triều vua hiện lên một cách sinh động dưới ngòi bút sắc sảo của nữ nhà văn Trần Thùy Mai Mặt khác, văn hóa phong tục được gói trong các lễ nghi giao tiếp, trong các sinh họat cung đình và dân dã được mô tả rất tinh tế rất Huế Ngọc Nguyên đã có những nhận định

về trang văn giới thiệu về tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu sâu sắc và tinh tế, tác giả đã

giới thiệu tiểu thuyết thông qua nhân vật chính đó là Từ Dụ là “Bông hoa thánh

khiết chốn hậu cung” và tài năng của Trần Thùy Mai trong sự kết hợp khéo léo, tinh

tế đã khẳng định vai trò của văn chương với lịch sử

Tác giả Minh Hiền trong bài viết nhan đề “Trần Thùy Mai và tác phẩm vượt

biên giới”, đăng trên Báo Thừa Thiên Huế ngày 27/1/2012 đã có những nhận định

xác đáng dành cho văn chương của nữ nhà văn đất Huế này: “Giữa thời đại ồn ào

náo nhiệt, vậy mà Trần Thùy Mai cũng như văn chương của chị luôn giữ được sự tĩnh lặng, trong veo, nhiều khi rất buồn Văn của chị không ồn ào nhưng lại có sức lan tỏa Không thu hút người đọc bằng những cốt truyện lạ, không chạy theo thi hiếu, không những pha rượt đuổi gay cấn, truyện của chị đầy ắp những chi tiết giản dị, cốt truyện đơn giản Chị tập trung khai thác, thể hiện thế giới nội tâm nhân vật Đề tài quen thuộc trong truyện của chị là tình yêu và lịch sử, đặc biệt là phần lịch sử gắn liền với kinh đô xứ Huế xưa Mỗi câu chuyện như một lời kể nhẹ nhàng, chậm rãi, đầy tình cảm cứ chuyên chở vào hồn người những trăn trở, nghĩ suy và day dứt Trong nghệ thuật, Trần Thùy Mai chỉ có một tôn chỉ: Sự chân thành, chị không tỏ ra mình mới hay cũ, thời thượng hay không mà chỉ muốn góp một dòng nước ngầm chảy sâu vào từng ngõ ngách của tâm hồn con người” Tác giả Minh Hiền đã có

những nhận định sâu sắc về nghệ thuật về cốt truyện, đề tài để cho người đọc có cáinhìn chân thật trong cách tiếp nhận tác phẩm văn học của nhà văn Trần Thùy Mai

Qua việc đọc hai cuốn tiểu thuyết trên của những nhà văn nổi tiếng Ngườiviết luôn muốn làm rõ và phân tích những nhân vật nữ trong tác phẩm để làm nổibật tài năng xây dựng nhân vật, khả năng tái hiện cốt truyện hấp dẫn li kì, đồng thời

đề cao nữ quyền trong tác phẩm, đó là khát vọng tự do, khát vọng được khẳng địnhbản thân trong tình yêu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết Giàn thiêu của Võ Thị Hảo và Từ

Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn sẽ làm rõ thế giới nhân vật nữ trong phạm vi: Quan niệm nghệthuật về con người, các kiểu nhân vật nữ; nữ tính và nữ quyền và nghệ thuật xây

dựng nhân vật trong hai tiểu thuyết “Giàn thiêu” của Võ Thị Hảo và “Từ Dụ thái

hậu” của Trần Thùy Mai

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, người viết sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp khảo sát – thống kê: Người viết thực hiện thống kê nhân

vật nữ trong tác phẩm của Võ Thị Hảo và Trần Thùy Mai trên nhiều phương diện

Từ đó, phân loại nhân vật, tìm hiểu thấu đáo hơn về đặc điểm nhân vật nữ cũng nhưthủ pháp thể hiện nhân vật nữ

- Phương pháp hệ thống: Tìm hiểu mối quan hệ giữa các nhân vật nữ, giọng

điệu, cốt truyện, và mối quan hệ với ngoại hình, nội tâm

- Phương pháp so sánh: So sánh các nhân vật nữ trong hai tác phẩm để chỉ

ra nét tương đồng và khác biệt

5 Đóng góp của luận văn

- Luận văn khai thác hai cuốn tiểu thuyết từ phương diện Lý thuyết Thi pháp

học, Lý thuyết nghiên cứu biểu tượng.

- Luận văn tạo nguồn tư liệu và hướng nghiên cứu cho những đề tài tiếp theo

6 Cấu trúc luận văn

Chương 1: Quan niệm nghệ thuật về con người và các kiểu nhân vật nữ

trong “Giàn thiêu” của Võ Thị Hảo và “Từ Dụ thái hậu” của Trần Thùy Mai

Chương 2: Kết cấu không gian, thời gian và hệ thống biểu tượng trong

“Giàn thiêu” của Võ Thị Hảo và “Từ Dụ thái hậu” của Trần Thùy Mai

Chương 3: Nữ tính và nữ quyền nhìn từ phương diện xây dựng nhân vật

trong “Giàn thiêu” của Võ Thị Hảo và “Từ Dụ thái hậu”

B PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI VÀ CÁC KIỂU NHÂN VẬT

NỮ TRONG GIÀN THIÊU CỦA VÕ THỊ HẢO VÀ TỪ DỤ THÁI HẬU CỦA

TRẦN THÙY MAI 1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người

Giáo sư Trần Đình Sử cho rằng: “Quan niệm nghệ thuật về con người là một

cách cắt nghĩa, lý giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình” [28; tr.45] Từ

“Quan niệm” có nghĩa là sự lý giải, cắt nghĩa, sự hiểu biết về thế giới và con người.

Từ điển thuật ngữ văn học cho rằng: “Quan niệm nghệ thuật về con người là

hình thức bên trong, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức tác phẩm Nó gắn với các phạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách của nhà văn, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật” [28; tr.34].

Quan niệm nghệ thuật về con người được xem như chiếc chìa khóa vàng, đểtác giả có thể bật mở được những bí ẩn sâu xa trong tâm hồn con người Từ đó, thểhiện thế giới quan trong quá trình sáng tạo tác phẩm văn học của tác giả, đặc biệtthể hiện qua hình tượng nhân vật Đào sâu đến tận cùng ngữ cảnh chúng ta có thểthấy rõ, quan niệm nghệ thuật ở trên nhiều bình diện, trước hết là ở bình diện thânthể bởi thân thể là nền tảng tồn tại người

Bởi vậy, có thể nói nếu không có sự miêu tả thân thể thì không có miêu tảnghệ thuật Thân thể trong văn học được miêu tả theo quan niệm thần thoại, tôngiáo, chính trị thẩm mĩ, tâm sinh lý, qua phương diện kinh tế, tiêu dùng hay y học.Tuy vậy, trong văn học trung đại là giai đoạn văn học nặng về chủ nghĩa cấm dục,thân thể bị che giấu và miêu tả theo các quy phạm

1.1.1 Giàn thiêu và quan niệm nghệ thuật về con người của Võ Thị Hảo

Trong tác phẩm Giàn thiêu, Võ Thị Hảo đã xây dựng hệ thống nhân vật nữ

với nhiều hoàn cảnh và số phận bất hạnh Trong đó, rõ ràng nhất Võ Thị Hảo thể

hiện quan niệm của mình về con người, đó là con người có ý thức cá nhân Dù ở bất

cứ vị trí nào trong xã hội, dù là viết về thời kì lịch sử nhưng những nhân vật của Võ

Thị Hảo, đặc biệt là nhân vật nữ thể hiện ý thức cá nhân rất rõ.

Tiểu thư Nhuệ Anh là một cô gái hết lòng hi sinh vì tình yêu, cô kiên quyếtlấy Từ Lộ, cho dù gia đình Từ Lộ lâm vào cảnh nguy khốn Cuộc hôn nhân củaNhuệ Anh và Từ Lộ không thành, Nhuệ Anh được mai mối để gả cho công tử LýCâu, nhưng từ sâu thẳm trong con tim mình, Nhuệ Anh chẳng bao giờ yêu hay liếcmắt đến Lý Câu Trong đêm tân hôn với Lý Câu, Nhuệ Anh đã bỏ trốn, để lại cuộchôn nhân bất thành Từ đây, chúng ta thấy, Võ Thị Hảo đã xây dựng nhân vật nữNhuệ Anh đa tình, xinh đẹp, giàu cá tính và kiên quyết trong tình yêu, nhân vật này

khiến chúng ta liên tưởng đến nhân vật Thúy Kiều với hình ảnh: “Xăm xăm băng

lối vườn khuya một mình” để đi tìm Kim Trọng.

Nhân vật Lê Thị Đoan là một nhân vật nữ hiếu học, ham học hỏi và luônmuốn đọ tài cùng với nam nhi Vì vậy, dù luật lệ triều đình phong kiến có khắt khe,

và nhiều ràng buộc Lê Thị Đoan vẫn độc lập, mạnh mẽ giả trai đi thi để mongmuốn có một vị trí xứng đáng trong triều đình Đi thi là cách để Lê Thị Đoan thểhiện bản lĩnh và tài năng của mình

Nhân vật tiếp theo là cung nữ Ngạn La, cung nữ Ngạn La là một nhân vật nữ

đặc biệt với vẻ đẹp ma mị: “Đôi môi mọng màu hoàng thổ sẫm kinh ngạc mở rộng

làm hé lộ hàm răng đen láy Mớ tóc dài nuôi nấng qua mười hai năm tràn xuống nửa lưng ôm lấy một bờ vai mảnh mai chảy xuôi màu nâu mịn mượt như lụa” [18,

tr.222] Ngạn La là một trong những cung nữ bị đưa lên giàn hỏa thiêu, nhưng sau

đó nàng thoát ra được khỏi giàn thiêu để tự cứu mạng mình Đây là nhân vật có sốphận bất hạnh, bị đày vào lãnh cung, bị hành hạ về thể xác lẫn tinh thần nhưng cuốicùng bằng ý chí và nghị lực, Ngạn La đã thoát khỏi giàn thiêu trong gang tấc

Trong Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, chúng ta được chứng kiến hình ảnh các

cung nữ chết theo vua, hình ảnh cung nữ Ngạn La được dâng cho nhà vua để vua

tiêu khiển trong chốn hậu cung: “Bốn thị nữ quấn một chiếc khăn lụa xốp màu đỏ

quanh người để thấm khô những hạt nước li ti đang chảy dài trên thân thể Ngạn La Rồi họ xức khắp người một thứ dầu thơm mùi hoàng lan, chuốt thêm một lần nữa cái làn da vốn đã óng mượt Rồi kẻ thì mặc cho nàng một chiếc áo màu hoàng yến,

kẻ đeo cho nàng một hạt châu quý giá, một đôi xuyến và ba cặp nhẫn vàng cũng đều cẩn hạt châu” [18; tr.223], như vậy nhân vật nữ trong Giàn thiêu chỉ được xem

là trò tiêu khiển, trò vui đùa của vua chúa đến mức độ nhà vua “hóa hổ” vì dục tình

quá độ

Một trong những sản phẩm của triết học thế kỉ XX là sự cảm nhận hữu thểnhư một cái gì đó thật bấp bênh, khó xác định, khó lường và con người chỉ là mộtthứ phù du tồn tại trong kiếp lưu đày Cảm giác này đã đẩy đến cực độ, trở thànhmột thứ ám ảnh theo đuổi văn học suốt dọc thế kỉ XX với Lâu đài của Kafka, ĐợiGodot của Bettket, Linh Sơn của Cao Hành Kiện… và văn học Việt Nam cũng từng

biết đến triết lí này, khởi đầu với Khách ở quê ra và Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh Châu, được tô đậm hơn trong Tướng về hưu, Không có vua, Con gái Thủy

thần, Không khóc ở California… của Nguyễn Huy Thiệp, Man nương, Thiên sứ, Chuyện thầy A.K kẻ sĩ Hà Thành của Phạm Thị Hoài… Tư tưởng của Võ Thị Hảo

có thể đặt trong mối quan hệ với tư tưởng của Đức Phật xem đời là bể khổ, là hiệnthực trầm luân để nhận ra sự giao thoa của triết học Phật giáo với triết học hiện sinh

và sự cảm thấy của con người hiện đại trong thế giới thường biến

Ngoài việc tiếp thu tư tưởng Phật giáo coi đời là cõi trầm luân của số phận, lànơi để con người tồn tại trong nhân quả và duyên nghiệp, dấu ấn của tư tưởng hiệnđại còn để lại trong cái nhìn về con người như là nạn nhân của nỗi cô đơn và lưuđày Điều đó được thể hiện rất rõ qua hình ảnh những cung nữ bước lên đảo âm hồnmột cách tự nguyện để chết theo nhà vua mà không có một chút oán hận hay sân si.Hình ảnh các cung nữ chết theo vua khiến người đọc liên tưởng đến một trongnhững thủ tục mạn rợ thời đại Tần Thủy Hoàng, đó là khi vua chết thì tất cả cáccung nữ cũng phải chết theo vua để nhà vua không buồn tẻ, cô đơn trong lăng mộ.Tương truyền, lăng mộ của Tần Thủy Hoàng chứa rất nhiều châu báu, vàng bạc, vàđược ngăn cách bởi dòng sông thủy ngân và lời nguyền Kẻ nào đánh cắp châu báutrong lăng mộ sẽ bị dính và lời nguyền và mãi mãi sẽ không ngóc đầu lên được

Người ta tin rằng bên trong lăng mộ có chứa những cỗ máy bắn tên tự động, ngoài

ra còn chứa những bẫy không khí là chất thủy ngân cực độc Đó chỉ là giả thuyết,còn sự thật thì phải được các sử gia kiểm chứng

1.1.2 Từ Dụ thái hậu và quan niệm nghệ thuật về con người của Trần Thùy Mai

Từ Dụ thái hậu là cuốn tiểu thuyết lịch sử hấp dẫn của Trần Thùy Mai Cuốn

sách đã mang đến cho bạn đọc những trải nghiệm mới mẻ về lịch sử, văn hóa các

đời vua Gia Long, Minh Mạng, Triệu Thị, Tự Đức Tác phẩm đạt giải thưởng Sách

hay của Hội nhà văn tạo nên tiếng vang lớn cho nhiều độc giả trong và ngoài nước.

Trong tiểu thuyết, Trần Thùy Mai đã thể hiện quan niệm nghệ thuật về con

người khi xây dựng hình tượng các nhân vật Các nhân vật trong Từ Dụ thái hậu được Trần Thùy Mai soi chiếu dưới góc nhìn con người đạo đức Con người được

nhìn nhận ở phương diện đạo đức, luân lý, nổi bật là tính giáo huấn

Từ Dụ thái hậu Phạm Thị Hằng được xây dựng là một người phụ nữ nhânhậu, bao dung, và biết cách giáo dục con cái Những tranh đoạt chốn hậu cung,những yêu - ghét, hận thù trong cung điện đã được hóa giải bởi lòng bao dung và từ

bi của Từ Dụ thái hậu- người phụ nữ ở trung tâm quyền lực triều Nguyễn

Tuyến nhân vật ác, xét về phương diện nữ giới có thể lấy nhân vật Trần Thị

Đang làm điển hình Đây là nhân vật có xuất thân “hèn kém”, trải qua nhiều thăng

trầm trong cuộc đời, đồng hành, sát cánh cùng nhà vua nhưng lại không được gầngũi nhà vua Vì thế không thể sinh con nối dõi, từ đó sinh ra hận thù, và từ trong sâuthẳm nhân vật này nung nấu ý định trả thù những nhân vật có ý định chống đối vàchiếm đoạt quyền lực của mình

Trong tác phẩm, Trần Thùy Mai đã xây dựng nên những tuyến nhân vật tráichiều, trái ngược với nhau theo tiêu chí thiện – ác, tạm thời có thể phân loại cácnhân vật đó như sau:

- Tuyến nhân vật thiện: Phạm Thị Hằng, Miên Tông, Trương Đăng Quế,Phạm Đăng Hưng, Hạnh Thảo, Ngọc Bình

- Tuyến nhân vật ác: Trần Thị Đang, Lê Văn Duyệt, Cam Lộ

Tái hiện lại bối cảnh lịch sử triều Nguyễn với nhiều sự kiện, tình tiết phứctạp là điều khó khăn khi phục dựng lại không gian, thời gian, nhân vật trong tácphẩm Trần Thùy Mai đã tạo được một thế giới nghệ thuật vừa có sức lôi cuốn, vừađược độc giả tin cậy về một góc nhìn chân thực và công bằng với triều Nguyễn

Tuy nhiên, trong tác phẩm Từ Dụ thái hậu, mặc dù nhấn mạnh con người đạo

đức, nhưng tác giả Trần Thùy Mai vẫn xây dựng nhân vật Cam Lộ với chủ ý đưa

nhân vật này trở thành quân cờ chính trị, qua việc xây dựng nhân vật Trần Thị Đang

bằng quyền lực và thủ đoạn của mình đã mượn tay Cam Lộ quyến rũ Miên Tông để

hạ bệ Phạm Thị Hằng Tác phẩm của Trần Thùy Mai được giới thiệu vào năm 2017,

thuộc giai đoạn văn học hậu hiện đại

1.2 Quan niệm về nhân vật lịch sử trong tiểu thuyết “Giàn thiêu” của Võ Thị Hảo và “Từ Dụ thái hậu” của Trần Thùy Mai

Đối với các nhà văn viết về lịch sử, đặc biệt là phục dựng các nhân vật lịch

sử thì điều khó nhất đó là viết sao cho không trùng lặp với các nhân vật lịch sử

trong quá khứ.“Đối với tiểu thuyết lịch sử, luôn có quy ước ngầm giữa nhà văn và

người đọc Quy ước về phía nhà văn là tôi kể sự thật về lịch sử, bởi lịch sử là không thể xuyên tạc” Viết tiểu thuyết lịch sử không đồng nhất với chép sử Chép sử là

chép lại các sự kiện lịch sử, kể và liệt kê các nhân vật lịch sử, còn viết về lịch sửnhà văn có quyền hư cấu Từ lịch sử để đánh giá quá khứ và biện giải, nhận thức

hiện tại Tuy nhiên đối với con người hiện đại“lịch sử chỉ còn là một bản tin cũ” Theo Lucass: “Các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử phải sinh động hơn các nhân

vật lịch sử, vì các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử được trao cho sự sống, còn các nhân vật lịch sử thì đã sống”

Dễ dàng nhận thấy, trên tinh thần giải huyền thoại, tiểu thuyết lịch sử hòa

trộn yếu tố thế tục, gia tăng tính dục, “giải thiêng” đưa nhân vật lịch sử từ chốn sơn

son thếp vàng lộng lẫy về chốn phàm trần thô nhám, lẫn lộn trắng đen

Nhìn lại các giai đoạn văn học, chúng ta sẽ thấy ở mỗi thời kì trong văn học

sẽ có những hình tượng nhân vật nữ có nhiều điểm đặc biệt

Trong văn học dân gian, đặc biệt trong các truyện cổ tích, nhân vật nữthường toát lên các phẩm chất dịu dàng, nết na, chịu thương, chịu khó chăm chỉ làmlụng như cô Tấm trong truyện Tấm Cám, với cái thiện cái ác được phân biệt rõràng, cụ thể và thường kết thúc có hậu Còn trong ca dao, người phụ nữ mang vẻđẹp đằm thắm dịu dàng, ý nhị, kín đáo và tinh tế, nhưng đồng thời ta cũng nhìn thấyhình ảnh người phụ nữ cam chịu, đầy bi kịch phải gồng gánh trên mình nhiều gánhnặng và chịu nhiều tai tiếng, nhiều định kiến trong xã hội bị áp bức và bất công

Trong văn học trung đại, số phận người phụ nữ cũng oan ức, đau khổ không

kém bởi những tập tục lễ giáo phong kiến Ta thấy rõ nhất là hình ảnh người phụ nữ

trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ, đây là những người phụ nữ chịu thương,

chịu khó nhưng lại bị định kiến và lễ giáo phong kiến trói chặt, bủa vây khiến bảnthân không thể ngóc đầu lên được trong một xã hội bạo tàn

Văn học Việt Nam đầu thế kỉ XX, các sáng tác của chí sĩ Phan Bội Châu đã xâydựng hình ảnh những người phụ nữ mạnh mẽ, can trường, dẫn đầu như Trưng Trắc,Trưng Nhị, nàng Liên Hoa trong Trưng Nữ Vương, hay Phạm Công Cúc Hoa

Văn học Việt Nam năm 1930-1945, nổi bật với các sáng tác của các nhà văn

trong Tự Lực văn đoàn với hình ảnh người phụ nữ mạnh mẽ, cá tính vượt thoát khỏi

những ràng buộc của lễ giáo phong kiến, với khát vọng đòi tự do yêu đương trongcuộc sống Hoặc có những nhân vật phải chịu một cuộc sống cay đắng, tủi cực trong

xã hội, bởi thân phận thấp hèn, bị quy chụp, bị vu oan, giá họa trong các sáng tác

của Nguyên Hồng qua tác phẩm Bỉ vỏ, hay tác phẩm điển hình Chí Phèo của Nam

Cao với hình ảnh Thị Nở

Giai đoạn từ năm 1945-1975 là giai đoạn đất nước có nhiều biến động, nhiềucuộc chiến tranh xảy ra liên miên khiến đất nước bị tàn phá, kiệt quệ Trong đó hìnhảnh người phụ nữ trở thành hậu phương vững chắc trong cuộc chiến Đó là Nguyệt

trong Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh Châu, chị Út tịch trong Người mẹ

cầm súng của Nguyễn Thi, chị Sứ trong Hòn đất của Anh Đức Trong giai đoạn này

người phụ nữ không còn là những người bị kìm hãm trong bốn bức tường của lễgiáo phong kiến mà tự nguyện dấn thân tham gia vào công cuộc xây dựng đất nước

để góp công sức bé nhỏ của mình, tạo dựng nên một đất nước hòa bình, yên ổn

Sau năm 1975, văn học có xu hướng trở về với cái đời thường muôn mặt, đó

là cảm hứng thế sự - đời tư Người phụ nữ hiện lên với những bộn bề, lo lắng, lotoan trong cuộc sống Người phụ nữ hiện lên với tư cách là những con người cánhân, những mảnh đời riêng lẻ Nhân vật nữ hiện lên đa dạng, phong phú để mỗinhà văn tìm thấy hướng đi riêng trong tác phẩm này Những người phụ nữ này làmột trong những thế giới bí ẩn cần được khám phá với những tâm tư, tình cảm, cảmxúc yêu đương: trong trẻo có, bộn bề lo toan có, nhọc nhằn trong cuộc sống có biếtbao bi kịch diễn ra: ngọt ngào, đắng cay, tốt xấu, thiện ác, thấp hèn, cao cả thế

giới nữ giới trở nên bí ẩn và phức tạp hơn bao giờ hết.

Văn học giai đoạn tiếp theo các nhân vật nữ dưới ngòi bút của các nhà vănđược nhìn ở lăng kính phức tạp hơn, đa dạng hơn Đối với những nhà văn viết vềlịch sử, nhân vật nữ trong tác phẩm, đặc biệt là những nhân vật nữ có vị trí, địa vị

quan trọng thường được các nhà văn “giải thiêng”, khai thác ở yếu tố đời thường,

nhân bản nhất

Nhân vật nữ trong các tác phẩm của các nhà văn nữ luôn được tạo dựng bởigiọng điệu nhẹ nhàng, đằm thắm, dịu dàng Đề tài chủ yếu xoay quanh các nhânvật nữ đó là tình yêu Trong tình yêu, người phụ nữ mong muốn được che chở, yêuthương và bao bọc bởi một bờ vai vững chắc và mạnh mẽ của người đàn ông.Trong văn học viết về đề tài lịch sử, kiểu nhân vật phụ nữ luôn phải chịu sự hà

khắc của lễ giáo phong kiến: “Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng

tử”, ít có những nhân vật phụ nữ nào dám chống lại cả hệ thống tư tưởng đã được

thiết lập, nếu phản kháng lại chắc chắn sẽ phải chịu đựng sự áp chế mạnh mẽ củacác thế lực còn lại Bởi vậy, trong văn học sử, chúng ta luôn thấy quyền lợi củangười phụ nữ luôn bị đè nén, áp bức đến cùng cực bằng nhiều cách khác nhau,khéo léo, thủ đoạn, mưu mô

Không biết trùng hợp hay ngẫu nhiên, nhưng người đọc nhận thấy nhân vật

nữ trong hai tác phẩm Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai và Giàn thiêu của Võ Thị

Hảo đều được phân chia thành nhiều tuyến khác nhau: có tuyến nhân vật thôngminh, nhân vật mưu mô, sắc sảo và tuyến nhân vật có số phận bấp bênh, gặp nhiềutrắc trở trong cuộc sống Tất cả các nhân vật được trao cho số phận riêng, lẽ sốngriêng và được nhà văn khắc họa qua các yếu tố tâm lý, ngoại hình, nghệ thuật

1.2.1 Các kiểu nhân vật nữ trong tiểu thuyết Từ Dụ Thái hậu của Trần Thùy Mai 1.2.1.1 Nhân vật Phạm Thị Hằng- Người phụ nữ trí tuệ, nhân hậu

Sử sách ghi lại Từ Dụ thái hậu tên thật là Phạm Thị Hằng sinh năm 1810, tạilàng Gò Công, huyện Tân Hòa, tỉnh Gia Định Từ Dụ thái hậu tên thật là Phạm ThịHằng con của quan tham tri Phạm Đăng Hưng, là một người con gái nổi tiếng thôngminh, học rộng, biết nhiều, hiền lành, dịu dàng nhưng lại không có được một cuộcđời bằng phẳng Số phận buộc Phạm Thị Hằng phải trở thành mẫu nghi thiên hạ

Nhân vật Từ Dụ thái hậu được Trần Thùy Mai khắc họa ở phương diện trí tuệ, đạođức, và khả năng dạy dỗ các hoàng tử.

Trong tác phẩm, đây là một nhân vật thánh thiện như ngọc bích, như “thầntượng” của các nữ nhi trong cung và được nhiều nhân tài yêu chiều, mến mộ đếnvới Từ Dụ bằng tình cảm chân thành đằm thắm Tuy nhiên nhập cung từ năm 13tuổi, Từ Dụ phải chịu ít nhiều đắng cay, không có được khoảng thời gian tốt đẹp màphải chịu nhiều mưu mô, tranh đấu trong cung cấm bởi các phi tần triều Nguyễn.Trải qua biết bao nhiêu sóng gió và thăng trầm, cuối cùng Từ Dụ vẫn trở thành mộtnhân vật cao đẹp, uy nghi, thượng đẳng như viên ngọc tỏa sáng ngời ngời trongtriều Nguyễn

Nhân vật Từ Dụ thái hậu nổi tiếng là một con người nhân đức, có lòngthương người, thông minh, thuộc làu kinh sử Ngay từ nhỏ, Từ Dụ đã bộc lộ tài

năng của mình: “Tiểu thư họ Phạm là Phạm Thị Hằng năm ấy lên mười tuổi, ngồi

ngay ngắn bên cha, nhẩm đọc Đôi bím tóc xinh xinh buông xuống hai bên đôi má phính hồng Phạm phu nhân ngồi quay tơ lách cách dưới mái hiên tranh, lên tiếng : Quan lớn ơi, con mình là con gái Cho con học chữ nhiều quá, mai sau giỏi hơn chồng là phiền lắm đó” [26, tr.7].

Từ Dụ thái hậu được xem là hình mẫu đạo đức của hoàng gia nhà Nguyễn,được vua yêu chiều hết mực, được trăm dân yêu mến vì những hành động góp íchcho đời Tuy nhiên cuộc sống của Từ Dụ thái hậu từ khi vào cung không mấy tốtđẹp và suôn sẻ bởi bản thân nhân vật bị lôi kéo, tranh đấu bởi những người phụ nữquyền lực trong triều đình Điều bà nhận được chỉ là những đau khổ và phiền muộn

Trong tác phẩm, Trần Thùy Mai có khai thác yếu tố văn hóa, tục lệ khi tuyển

nạp thứ phi vào cung vua đó là kiểm tra thân thể trước khi nhập cung: “Trước ngày

nhập cung, Hằng phải trải qua một việc khổ sở mà cô không bao giờ quên: Đó là phải trải qua cuộc kiểm tra thân thể do Ổn bà (bà mụ) và nữ quan trong cung đảm nhiệm Khi nghe nói phải cởi hết xống áo cho người ta xem xét từng chỗ trên cơ thể, Hằng cảm thấy hồn vía lên mây, ngờ đâu lấy hoàng tử lại phiền phức kinh khủng thế này?” [26, tr.303] Bên cạnh đó, khi Hằng bị vu oan giá họa trong cung,

Trần Thùy Mai đã sử dụng yếu tố kì ảo để cho nhân vật “mẹ chồng” xuất hiện cứu

mạng con dâu: “Trong điện ánh sáng âm u, ngọn nến leo lét đã sắp tàn Chợt mờ

ảo hiện ra hình ảnh một người đàn bà trẻ, vẻ mặt dịu dàng, hiền hậu Người ấy đến bên vua lay nhẹ Triệu Thị chợt tỉnh, thảng thốt: Mẹ! – Mẹ ơi! Mẹ! Ở trên ngôi báu cô đơn lắm! Khi còn nhỏ, mỗi lần cảm thấy đau khổ con còn được đến khóc trước bàn thờ mẹ Bây giờ con làm vua, đau xé ruột nhưng không được khóc! – Miên Tông, làm sao con phải khóc Ở trên Trời mẹ luôn nhìn theo con Làm vua mà phải đau buồn là vì quanh mình không có người tốt Mẹ đã giao cho con người này rồi mà? Người này là tốt nhất, thương con nhiều nhất” [26, tr.250]

Từ Dụ thái hậu Phạm Thị Hằng còn tỏ lòng thương xót với những người có

số phận không được may mắn, đó là công chúa Ngọc Ngôn, một nhân vật bị bỏ rơi,

bị điên dại, có số phận bất hạnh: “Lúc này Ngọc Ngôn đã hầu như mất gần hết trí

nhớ, chỉ còn biết nói những câu ngớ ngẩn Hằng cho dọn chỗ cho Ngọc Ngôn và cắt người trông coi cẩn thận” Cuối tác phẩm, khi đã về già, Phạm Thị Hằng cho

lập và quyên góp đồ từ thiện cho những số phận bất hạnh trong cuộc đời: “Tâu

hoàng thượng, nếu được ơn trên rộng thương như vậy, thần chỉ xin được lập một viện Giáo dưỡng để nuôi dạy những người tàn tật, côi cút trong hoàng gia” [26,

tr.204]

Có thể nói trong lịch sử dân tộc Việt Nam, Từ Dụ thái hậu luôn được mọingười ca ngợi và thán phục Hình ảnh của Từ Dụ đại diện cho những phẩm chất tốtđẹp, sáng ngời của người phụ nữ trong xã hội Việt Nam dù ở bất cứ thời kì nào vẫntoát lên vẻ đẹp ngời ngời: chịu thương, chịu khó, tâm huyết với vị trí của mình

1.2.1.2 Nhân vật Trần Thị Đang - Người phụ nữ “thấp hèn”, quyền quý

Nhị phi Trần Thị Đang là một trong những người gắn bó với vua Gia Longthuở hàn vi, lập nghiệp Bà hưởng phúc đến đời cháu Triệu Thị hoàng đế, ở ngôi vịcao quý nhất trong cung đình nhà Nguyễn, bà ở tại vị trí của mình 32 năm

Nhị phi Trần Thị Đang là một cô gái xuất thân nghèo khó, nên ngay từ nhỏ

đã rèn luyện được bản lĩnh kiên cường, đây là một người phụ nữ đa mưu, túc trí vìvậy giành được nhiều sự nể trọng từ nhiều người Tuy nhiên, Nhị phi lại khôngđược hưởng nhiều ân sủng từ hoàng thượng Bởi hoàng thượng lấy cô chỉ vì cho

thái hậu yên lòng chứ không xuất phát từ mong muốn của nhà vua: “Thêm nữa, đàn

ông với đàn bà thu hút nhau cũng vì duyên trời xui nên, mà đối với vua lúc ấy, Nhị phi không có chút hấp dẫn gì hết Vì vậy mà mười năm trời theo vua, Nhị phi vẫn không sinh nở…” [26, tr.34]

Nhị phi thông minh nhưng cũng nhiều tham vọng, và cũng là người phụ nữham mê quyền lực.Vì vậy, khi có một vị trí nhất định trong triều đình, Nhị Phi sửdụng nhiều âm mưu, mưu kế hãm hại triều thần trong triều nhằm củng cố quyền lựccho nhà vua Đây là người phụ nữ mang nhiều oán hận trong lòng Vì không nắmđược trái tim của người mình yêu thương nhất, cuộc sống hôn nhân của nhân vậtnày vô cùng tẻ nhạt, chính vì vậy, trong nhân vật sinh ra oán thù, căm ghét nhữngngười phụ nữ xung quanh đức vua

Từ đó cho thấy chế độ đa thê thời phong kiến đã gây ra nhiều hậu quảnghiêm trọng, chỉ vì muốn tranh sủng với nhà vua mà những người phụ nữ sẵn sàng

làm hại nhau, “hạ bệ” uy tín của nhau và sẵn sàng phá bỏ thai nhi trong bụng của

nhau để leo lên chiếc ghế quyền lực nhiều hấp dẫn

Trần Thị Đang vu oan giá họa cho Phạm Đăng Hưng trong vụ án kho thóc.Đây là màn kịch dựng lên khá khéo léo của những người dân trong huyện do mộttay Trần Thị Đang sắp xếp, nhằm làm ảnh hưởng uy tín, thanh danh của Phạm ĐăngHưng khiến con đường quan lộ của Phạm Thị Hằng đổ vỡ

Để đoạt được mục đích của mình, Trần Thị Đang sắp xếp Cam Lộ tiếp cậnMiên Tông nhưng không thành công Cam Lộ là cô gái được thái hậu chọn để vàocung sinh con nối dõi cho Miên Tông, xuất thân từ một gia đình dòng dõi, gia thế.Tuy nhiên, giữa Cam Lộ và Miên Tông không hề có tình yêu nên thực chất mối

quan hệ này là mối quan hệ “trao đổi” và củng cố quyền lực giữa hai dòng họ.

Chính vì vậy, dù Cam Lộ có ra sức quyến rũ Miên Tông như thế nào thì trái tim củachàng hoàng tử vẫn không thể lung lay, hay động lòng trước sắc đẹp và vẻ đẹp hìnhthể của Cam Lộ

Nhị phi Trần Thị Đang tuy mưu lược, thông minh, sắc sảo nhưng tham vọng,quyền lực đến bạo tàn Những cơn bão quét qua chốn hậu cung chủ yếu do một tayTrần Thị Đang giật dây, thổi bùng đẩy nhiều con người vào biết bao bi kịch đauđớn, tủi hờn Trần Thị Đang mang bóng dáng của nàng Võ Tắc Thiên trong lịch sửTrung Quốc, người đàn bà quyền lực nghiêng trời, lệch đất nhưng cũng như rắn độc

trong hoàng cung.

Trong tác phẩm Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai, Nhị phi Trần Thị Đang

là một nhân vật đặc biệt, đây là người phụ nữ sắc sảo, mưu mô, xảo quyệt ham mêquyền lực và đã biết bao nhiêu lần lập mưu hại Lê Văn Duyệt và Phạm Đăng Hưng.Kết cục Trần Thị Đang lại không đạt được mục đích của mình Trần Thị Đang trảiqua rất nhiều khó khăn gian khổ cùng sống cùng chết với vua nhưng lại không cóđược tình yêu của nhà vua và không có con Chính vì vậy, bản thân bà sinh ra hậnthù tìm mọi cách để hãm hại những người chen ngang đường đi nước bước của

nhân vật này Đó là phức cảm Oedipus không được đền đáp trong tình yêu, không

giành được trái tim của người mình yêu

Bi kịch của Phạm Thị Hằng là không giành được trọn vẹn tình yêu với MiênTông, bởi Miên Tông không lường trước được những âm mưu trong cung đìnhđược giăng sẵn ra để bẫy chính nhân vật này Trần Thị Đang mượn tay Cam Lộ nhưmột quân cờ để khiến Phạm Thị Hằng đau khổ và từ bỏ vị trí hiện tại Từ bao đờinay sắc, dục, tiền, của cải vật chất là những thứ khiến con người ta dễ bị cuốn theovòng xoáy của cạm bẫy của danh lợi

Nếu chỉ khai thác nhân vật ở vẻ bề ngoài với vị trí cao nhất trong cungcấm thì chúng ta chỉ thấy vẻ đẹp hào nhoáng, sự giàu có xa hoa, nhưng khi đivào sâu bên trong một con người bằng những mổ xẻ, phân tích dưới góc nhìn của

nhà văn Người đọc sẽ phát hiện thêm những góc cạnh khác nhau về một “con

người khác” đằng sau vẻ bề ngoài hào nhoáng, quyền lực được nhiều người

ngưỡng mộ, trọng vọng

Cụm từ “thấp hèn” ở đây được hiểu là sự thấp kém về nhân cách, về lối sống

khiến một người dù ở địa vị cao sang, lịch lãm thì với những hành vi xấu xí sẽkhông được tôn trọng và được người đời quý mến Trần Thị Đang rất thông minh,tài giỏi, những những gì bà để lại cho những phi tần trong chốn hậu cung là nỗi đau

và sự hận thù và sự chán ghét cuộc sống trần thế còn nhiều bất trắc, khó khăn vàđầy rẫy cạm bẫy Người biết bà, nhìn thấy bà chỉ thấy nỗi ghê sợ và mệt mỏi hơn là

sự quý mến, ngưỡng mộ

1.2.1.3 Nhân vật Cam Lộ - Người phụ nữ đau khổ trong tình yêu

Cam Lộ - tên gọi một trong những thứ phi của Miên Tông, “Cam” có nghĩa

là ngọt, “Lộ” có nghĩa là giọt sương” Cuộc đời của Cam Lộ diễn ra khá suôn sẻ,

khi được thái hậu Trần Thị Đang sắp xếp là vợ thứ hai của Miên Tông sau PhạmThị Hằng để sinh con nối dõi

Tuy xuất thân từ gia đình quyền thế, nhưng Cam Lộ phải chấp nhận làm vợthứ hai, và không có được tình yêu từ Miên Tông Tuy nhiên Trần Thị Đang bắtbuộc Cam Lộ phải tìm mọi cách để có thể lấy lòng Miên Tông, bởi vậy Cam Lộ đãphải dùng kế để có thể chiếm đoạt được Miên Tông, nhưng sự chiếm đoạt ở đây chỉ

là thể xác còn trái tim của Miên Tông thì lại do Phạm Thị Hằng nắm giữ

Trong tác phẩm, Trần Thùy Mai đã xây dựng hình ảnh của Cam Lộ qua việcđặc tả ngoại hình của nhân vật này sử dụng khổ nhục kế, dùng thể xác và thế lực để

có thể thực hiện được mưu đồ đen tối của mình: “Đúng lúc ấy, Miên Tông cũng đang

xuống gác, ra trước sân Trước hiên, Cam Lộ nằm trên chiếc võng điều dưới nắng, lắc lư, tấm thân khêu gợi nổi bật dưới làn áo lụa Thấy Miên Tông đi tới, Cam Lộ cười quyến rũ, nũng nịu kéo lấy áo Miên Tông” [26, tr.431] và trong dân gian cũng

truyền câu hát: “Ngực ưỡn đít cong/ Lưng thon vai nở/ Thân như cây liễu ngả

nghiêng trước gió/ Eo nhỏ như eo con ong/Chân dài như chân chim hạc” [26,

tr.426] để nói về tướng dâm của phụ nữ Số phận của Cam Lộ thật đau khổ! Như vậy,

qua việc miêu tả Cam Lộ, văn học đã đưa thân thể phụ nữ ra làm trò chơi chính trị.

Chính trị thật tàn khốc và bạo ngược, dù là nam hay nữ một khi đã vướngvào chính trị đều phải chịu sự giày vò, điều phối của quyền lực và đồng tiền, củatình yêu và thù hận Dù là nhân vật lịch sử với địa vị cao quý trong cung đình đềuphải chịu sự chi phối tàn khốc của quyền lợi, nếu không tranh đấu, không khẳngkhái tham gia vào những mưu kế thủ đoạn tàn bạo của các phe phái thì chắc chắnbản thân người trong cuộc sẽ phải chịu sự thiệt thòi, thua thiệt, thậm chí sẽ chẳngcòn gì bên ngoài địa vị, tiền tài, lợi lạc

Cam Lộ biết mình được mối gả cho Miên Tông, nhưng thực ra lại là người

đau khổ nhất vì không có tình yêu, buộc phải sử dụng “mưu kế” để có thể buộc

Miên Tông chấp nhận mình, hoàn thành nhiệm vụ của Trần Thị Đang giao phó, nếukhông số phận của Cam Lộ cũng khó để bảo toàn, và tồn tại Thực ra người chịunhiều đau đớn nhất là Cam Lộ bởi vì xuất thân cao quý nhưng phải chịu thứ hạngthấp hèn trong cung đình, bị mang tiếng đời đời

Nhân vật Cam Lộ khiến người đọc liên tưởng đến nhân vật Thúy Vân trongtruyện Kiều của Nguyễn Du, vì là phận em nên Thúy Vân nhận lời Thúy Kiều nối

“duyên” với Kim Trọng Đọc tác phẩm, ai cũng nghĩ Thúy Kiều bất hạnh, nhưng

thực ra người bất hạnh thực sự là Thúy Vân, vì phải giữ nghĩa với Thúy Kiều màThúy Vân nhận lời lấy Kim Trọng không tình yêu Đối với người con gái dù ở bất

cứ hoàn cảnh nào, khi phải lấy một người mình không yêu thì đó là nỗi đau, là điềungang trái trong cuộc đời

1.2.1.4 Nhân vật Ngọc Bình - Người phụ nữ của “hai triều đại”

Tam phi Lê Thị Ngọc Bình vốn là hoàng hậu của hoàng đế Quang Toản, nhàTây Sơn Quang Toản thua trận, cả nhà anh em con cháu đều bị tru diệt thê thảmtrước kinh thành Chỉ riêng hoàng hậu Ngọc Bình nhờ có nhan sắc xinh đẹp nên đãđược Gia Long miễn tội chết

Tuy nhiên, cuộc sống của tam phi Ngọc Bình không được hạnh phúc, NgọcBình cả đời ôm nỗi đau hận câm lặng của một tam phi được sủng hạnh trong khoáilạc man rợ của quân vương Tình yêu của vua Gia Long dành cho Ngọc Bình là thứtình yêu trong khoái lạc, dục vọng, tình yêu trả thù kẻ thù của mình

Gia Long yêu Ngọc Bình trong sự giày vò thân xác dã man chỉ thấy được nỗihoan lạc trên đời Tác giả lý giải Ngọc Bình như một nấm mộ nhà Tây Sơn còn hiệnhữu, đêm đêm Gia Long giày vò Ngọc Bình với niềm hưng phấn của một kẻ chiếnthắng, chà đạp lên kẻ thù đang quằn quại Bởi thế Ngọc Bình là thân phận đau khổnhất, đáng thương nhất trong tác phẩm này Ngọc Bình là người phụ nữ làm trò chơithân xác cho người đàn ông, còn gì bất hạnh hơn, đau khổ hơn khi chính Ngọc Bình

là chiếc bình phong thế mạng để thỏa mãn những cơn vui thú cuồng dại, thỏa mãn

sự trả thù cá nhân của mình trên thân xác của phụ nữ

Trong đêm Tam phi Ngọc Bình vui thú, hưởng lạc với vua Gia Long, nỗikinh hoàng, đau đớn nhất của Tam phi chính là nhìn thấy hình ảnh của Quang Toản

hiện lên, “người đầm đìa máu”.

Tam phi sinh ra công chúa Ngọc Ngôn, một cô công chúa gàn dở, ngớ ngẩn

trong cung đình: “Đã lên tám nhưng công chúa chỉ biết nói những câu ngắn cộc

lốc, thình thoảng lại ré lên cười… Công chúa Ngọc Ngôn khóc ngặt nghẽo, Hạnh Thảo phải lấy quả cầu nhỏ bày trò đánh thẻ Ngọc Ngôn quả nhiên thích, đưa hai

bàn tay nhỏ xíu chụp lấy quả cầu đùa nghịch” [26, tr.57] Sau này, khi đã trưởng

thành Ngọc Ngôn lại bộc lộ thành một cô gái ngớ ngẩn và không được lòng mọi

người, vì vậy cô không được ra mắt vua Bởi cái gì “khiếm khuyết”, thì không được

ra mắt vua Tuy nhiên, dưới sự toan tính của Trần Thị Đang, Ngọc Ngôn công chúa

lại trở thành một quân cờ tốt trong “ván bài tứ sắc” để chơi xỏ Lê Văn Duyệt Lê

Văn Duyệt không có con phải nhận con nuôi, Trần Thị Đang gả Ngọc Ngôn cho contrai của Duyệt là Lê Văn Khôi Sau khi cưới, Lê Văn Duyệt bẽ bàng khi phát hiện:

“Kỳ lắm cha má à! Trên đường và Nam con đã thấy kì, mà không dám nói cho ai hay Công chúa lớn vậy rồi mà sáng nào cũng đái dầm trong mền, sáng nào con cũng phải tự tay đem mền ra phơi kẻo sợ người khác biết được” [26, tr.405]

Nhưng không ngờ Ngọc Ngôn ngốc ngếch gây ra họa lớn khiến Lê VănDuyệt nổi điên định tuốt kiếm chém chết Ngọc Ngôn, nhưng gia đình can ngăn bởiông là công thần của triều đình nhà Nguyễn, nếu làm vậy chỉ có mang họa vào thân

1.2.2.5 Nhân vật Hạnh Thảo - Cung nữ tài năng, thiếu may mắn

Hạnh Thảo là một cung nữ trong hoàng cung Hạnh Thảo có xuất thân thấpkém trong xã hội, là người hầu thân cận trong triều đại nhà Tây Sơn, nhưng đây là

một người có tài năng trong việc nấu nướng: “Hạnh Thảo mới vào làm nô tì trong

Ngự trù được hơn nửa năm, ban đầu cũng chỉ được bác Quản Kim giao cho việc rửa rau, xách nước lặt vặt thông thường Dần dần bác phát hiện ra: không biết do trời phú hay do học của ai, người nô tỳ này có tài nấu nướng khác người, món gì quý lạ đến đâu cũng biết” [26, tr.14].

Hạnh Thảo là cô gái có số phận bất hạnh, lưu lạc khắp mọi nơi, mong tìmđược nơi cưu mang giúp đỡ, số phận run rủi cho cô được gặp Phạm Đăng Hưng, cô

đã ra sức cầu xin Phạm Đăng Hưng: “Xin quan lớn cứu mạng cho thiếp, thiếp cả

đời xin hết sức hết lòng báo đáp”, “Đăng Hưng trong lòng thực khó nghĩ, không biết tính sao” Giữ lại thì rước họa vào thân, mà xua đuổi thì không đành lòng”

[26, tr.80] Nhờ nết đẹp, nhờ tài năng nấu nướng, nhờ cách sống nhân nghĩa, thủychung, qua nhiều gập gềnh sóng gió, nhờ tấm lòng chân thành, Hạnh Thảo và PhạmĐăng Hưng trở thành vợ chồng một cách muộn màng, nhưng viên mãn, hai ngườilấy nhau vì nghĩa vì tình còn xét về tình yêu có lẽ chỉ là một phần rất nhỏ

Hạnh Thảo là một cung nữ trong cung đình, là một người con gái có tài năng

nấu nướng Những món ăn Hạnh Thảo nấu đều khiến mọi người hài lòng, nhưnggốc gác của Hạnh Thảo lại không phù hợp khi ở trong cung Vì vậy, Hạnh Thảo trở

thành nhân vật bị mọi người xa lánh: “Con thực sự là dòng dõi của triều thần Tây

Sơn Ông nội con là Trung thư Phụng chính Trần Văn Kỷ, bề tôi thân cận của vua Quang Trung hoàng đế.” [26, tr.298] Vì thế, ở trong cung Hạnh Thảo bị kì thị, sau

đó được Đăng Quế cưu mang, lấy làm vợ Số phận của Hạnh Thảo đôi khi bị đẩyđến đường cùng nhưng vẫn có người cứu vớt và bao bọc Hạnh Thảo có cuộc đờinhiều sóng gió, nguy nan, cho nên đối với những biến động xảy ra trong cung bàđều có một cái nhìn sắc sảo và nhận thức đúng, chính vì vậy, đây là nhân vật nữ khátrí tuệ mặc dù cuộc đời có nhiều bất trắc, gian nan

Khi viết về lịch sử thời kỳ phong kiến, các nhà văn cho dù sáng tác theo quan

điểm truyền thống: trọng nam khinh nữ, hay quan điểm phản tư nữ quyền thì đều tuân theo nguyên tắc mỹ học: “Trai tài gái sắc” Tuy nhiên, Trần Thùy Mai lại có

quan điểm khác, người phụ nữ trong tác phẩm của bà được xác lập vị thế của mình

bằng tài năng và trí tuệ, bằng tham vọng quyền lực, còn “sắc” chỉ là một phần nhỏ

trong con người thiếu nữ Một chút duyên dáng, xinh xắn trong con người thiếu nữ

đó Họ không khẳng định bằng vốn liếng trời cho, mà họ vươn lên bằng chính tàinăng và tham vọng, quyền lực của chính mình, tham vọng cá nhân đầy quyền lựcnhưng trần tục, phàm tục

Với trí tuệ, tài năng và tham vọng các nhân vật nữ đủ thể hiện cái “tôi”của mình, cái “tôi” của nhân vật nữ quyền lực như Nhị phi, cái “tôi” thân phận như

Nguyễn Thị Bảo, Hạnh Thảo, Đẩu Nương, cái tôi bi thương và sai lầm như TốngThị Quyên, Cam Lộ Hầu hết các nhân vật nữ trong tác phẩm của Trần Thùy Maiđều không được nhấn mạnh qua yếu tố ngoại hình và nhan sắc và thường họ đềuchứng minh qua tài năng và trí tuệ

1.2.2.6 Nhân vật Đẩu Nương - Kiếp “xướng ca vô loài”

Mối tình tài tử giai nhân đã được đề cập trong nhiều tác phẩm, đặc biệt làtrong tác phẩm Trung Quốc, trong đó đề cao tài năng của nữ giới và tài năng củanam giới

Nàng Đẩu Nương là một cô gái đánh đàn xinh đẹp, được mời vào cung phục

vụ cho các hoàng tử, tác giả đã dành một đoạn để miêu tả nhân vật Đẩu Nương như

sau: “Dù khoảng cách khá xa, nhưng vẫn thấy được hình ảnh người con gái đang

gảy đàn dưới mái đình, dáng dấp thiết tha, yểu điệu” [26, tr.210] Hồng Bảo –

hoàng tử còn nhỏ tuổi nhưng đã “say nắng” Đẩu Nương: “Thừa lúc Đẩu Nương

mê mải đàn, Hồng Bảo sán lại gần kề, thơm nhẹ vào má nàng một cái thật nhanh”.

Nhân vật nữ đa dạng trong tác phẩm Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai lại

mang những nét khác riêng biệt Những người phụ nữ nổi bật, có uy quyền và địa vịtrong xã hội là những người phụ nữ được học hành bài bản, được giáo dục và đàotạo từ nhỏ Phạm Thị Hằng là con gái của quan văn Phạm Đăng Hưng được chỉ địnhvào cung nạp thiếp cho thái tử Vì vậy, Phạm Đăng Hưng luôn lo ngại rằng con gáimình sẽ bị cuốn vào cuộc đấu đá trong triều đình không có hồi kết Nhìn chung,Phạm Thị Hằng là cô gái nết na, thùy mị, có học thức trọng tình cảm và chân thành,giàu lòng thương người, nhưng lại không thể tránh khỏi được cú sốc tình cảm khinghe tin Miên Tông lấy Cam Lộ

Trần Thị Đang là nhân vật lớn lên trong nghèo khó, và đau khổ cùng đồnghành với nhà vua, không đến với nhà vua vì tình yêu và không thể sinh con Chính

vì vậy, trong lòng người phụ nữ này sinh ra oán hận và thù hằn, cộng với tính tìnhtham quyền lực, muốn thâu tóm chính quyền trong tay cho nên nhân vật này đãkhông từ thủ đoạn nào để có thể giành lấy địa vị, uy quyền trong hoàng cung

Nhân vật nữ trong tác phẩm của Trần Thùy Mai được tác giả xây dựng từgóc nhìn trí tuệ Các nhân vật nữ của Trần Thùy Mai hiếm khi được miêu tả tỉ mỉ vềngoại hình mà chủ yếu được nhà văn chú trọng nhiều về vẻ đẹp trí tuệ Dù ở bất cứtầng lớp và địa vị nào trong xã hội, mỗi nhân vật nữ của Trần Thùy Mai đều đượckhai thác ở góc cạnh tài năng và năng lực riêng của từng cá nhân

Họ - những người phụ nữ cung đình được sinh ra và lớn lên trong cung cấmđều hiểu rằng nếu không chịu khó trau dồi bản thân mình mỗi ngày thì chắc chắn sẽ

bị chà đạp, bị xem thường và bị “lìa” đời khỏi xã hội Môi trường và không gian

cung cấm đã tạo nên cho những nhân vật nữ của Trần Thùy Mai sự cạnh tranh khốcliệt để họ bộc lộ tài năng và tính cách của mình

1.2.3 Các kiểu nhân vật nữ trong tiểu thuyết Giàn thiêu của Võ Thị Hảo

1.2.3.1 Nhân vật Ỷ Lan - Nhân vật “giải thiêng” huyền thoại trong lịch sử

Huyền thoại là sản phẩm của văn hóa nguyên thủy, gắn liền với đời sống tinhthần, đời sống tâm linh của cư dân nguyên thủy Giải huyền thoại luôn gắn liền vớicảm hứng giải thiêng Giải huyền thoại thường hướng đến các sự kiện và các nhânvật lịch sử Nếu như trong chính sử, các nhân vật lịch sử thường được khắc họa ởphương diện công lao, đóng góp to lớn đối với đất nước, hoặc trong dã sử haytruyền thuyết, nhân vật lịch sử thường được khắc họa bởi sự phi thường, bởi thái độngưỡng vọng của nhân dân Trong tiểu thuyết nhân vật lịch sử được khai thác ởphương diện trần tục, thô nhám Trong tác phẩm của Võ Thị Hảo, nguyên phi Ỷ

Lan được khai thác ở phương diện khác Đó là phương diện một con người “bình

thường” thoát khỏi sự cao quý thường ngày để bộc lộ những ham muốn và tham

bà được phát huy Không phủ nhận tài năng của Ỷ Lan bởi tài năng của bà, vươnlên từ nghèo khó, bà quá hiểu một chân lý từ ngàn đời để lại, nếu con gái khôngđược học hành đàng hoàng thì chắc chắn sẽ mãi mãi chịu kiếp nô lệ, bị khinh rẻ, bịxem thường

Từ bốn phía bà bị bao vây rất nhiều hướng nhưng bằng tài năng bà vẫn vươn

lên trở thành người đứng đầu hậu cung: “Ôi, Ỷ Lan! Âm phủ đã mười năm mà sao

ngươi vẫn còn chưa từ bỏ những tham vọng hão huyền! Một người đàn bà sắc sảo như ngươi mà lại không biết rằng thiên hạ thờ người chết, thật ra thiên hạ mượn thây người chết mà dùng cho những mục đích của họ đấy mà thôi” [18; tr.240].

Tuy nhiên, nguyên phi Ỷ Lan là một nhân vật nữ có tâm địa không tốt, nhân vật này

có dã tâm và muốn thống trị thiên hạ, nắm quyền bính trong tay Nhưng đó chỉ là

góc nhìn của tác giả theo hướng “giải thiêng” huyền thoại, muốn bóp méo lịch sử

khiến cho người đọc có những cái nhìn lệch lạc về Ỷ Lan, bởi vì xét cho đến cùngnhững cống hiến và đóng góp của Ỷ Lan dành cho triều đình, đất nước nhiều hơntội lỗi bà đã gây ra Bởi suy cho cùng phụ nữ dù mạnh mẽ và quyền lực đến đâu, thìtrái tim luôn yếu mềm trước người đàn ông yêu mình Bởi vậy từ bao đời nay nhữngcuộc chiến hậu cung đẫm máu suy cho cùng không phải vì tranh giành địa vị, quyềnlực hay tiền bạc mà là để chinh phục trái tim của người đàn ông mình yêu bằng trítuệ và tài năng của mình

Ở Ỷ Lan, người đọc nhìn thấy một người phụ nữ hiện đại, hiện đại từ bêntrong bởi tư tưởng mới mẻ, tư tưởng của triết học hiện sinh phương Tây Xuất thânbần hàn, nghèo khó nhưng tâm trí không hề nghèo khổ, luôn luôn hướng đến nhữngđiều mới mẻ, hiện đại trong cuộc sống, đặc biệt luôn đảm bảo sự công bằng, minhbạch cho nhiều người không muốn bất cứ ai phải thiệt thòi trong cuộc sống

Trong tác phẩm, Võ Thị Hảo có đề cập đến chi tiết nguyên phi Ỷ Lan vì lòngghen tuông mà ra tay bức hại thái hậu họ Dương cùng 76 cung nữ trẻ đẹp tạo nênmối hoài nghi về nhân vật lịch sử này vốn được người đời ca tụng về nhân cách vàphẩm chất đạo đức

Dưới góc nhìn của Võ Thị Hảo, tác giả đã rất công bằng khi đánh giá về

công và tội của nhân vật này Về công, Ỷ Lan là “người đàn bà tuệ mẫn, sáng láng,

lại quyền bính trong những năm chấp chính, trị nước, thay đức Thánh Tông đi đánh giặc bình định đất phương Nam” [18, tr.133] Bà từng dìu dắt Nhân Tông mới 7 tuổi lên ngôi vua cai trị đất nước, lập nhiều chiến công lẫy lừng Đồng thời cũng

là một người đàn bà tham vọng, nhỏ nhen, tàn nhẫn Để đạt được quyền lực số một thiên hạ, bà đã bất chấp mọi thủ đoạn, sẵn sàng làm bao việc ác, “kẻ nào ngáng đường dù chỉ là vô tình, kẻ đó phải chết” [18, tr.235].

Dưới thời Ỷ Lan sinh sống, đạo Phật được trọng vọng với chủ trương sốnghòa bình, từ bi, hỷ xả với mọi người Đặc biệt, với người có địa vị, quyền lực như ỶLan thì càng phải tuân thủ theo hướng từ bi hỉ xả của đạo Phật Tuy nhiên, trong tácphẩm có đoạn miêu tả sự lạnh lùng, thờ ơ cuả Ỷ Lan trước việc Từ Lộ kêu oan, vớihình ảnh dáng người tiều tụy, quần áo xộc xệch, tay cầm bức huyết thư, tiếng kêuoan khuất dội lên thống thiết và từ đôi mắt, dòng máu nhuộm đỏ khuôn mặt Tuy

nhiên, thái hậu Ỷ Lan không động chút trắc ẩn, nhân vật nói trong lạnh lùng: “Các

ngươi cứ theo phép nước mà thi hành thôi dọn kẻ này đi” [18, tr.150], sau đó, bà

“nghĩ sang việc khác, miệng bà mím chặt” Một người theo Phật giáo, sùng bái Phật

giáo lại đứng ở vị trí cao nhất của ngôi báu, nhưng lại có một thái độ thờ ơ như vậythì thật đáng buồn Và kể từ đó, Từ Lộ, một nhân vật đã từng ngây thơ, từng cả tin

và có niềm tin mãnh liệt vào công lý, nay trở về trạng thái thất vọng, sầu não: “Vẻ

thờ ơ của đức hoàng thượng và của đức Ỷ Lan thái hậu như nhát gươm xóc thẳng vào ngực chàng Những bàn tay được thần dân ngưỡng mộ như thần thánh nay đã phũ phàng ném mảnh lụa thấm đầy máu và nước mắt của mẹ con chàng xuống chân voi, vó ngựa” [18, tr.161] Từ góc nhìn của nhân vật Ngạn La, hình tượng đẹp đẽ,

cao quý của Ỷ Lan đã biến mất, thay vào đó là sự hiện diện của một Ỷ Lan: “già

nua, đầy nếp nhăn, co rúm lại vì đau đớn Những tiếng rên bật ra từ đôi môi quyền

uy của thái hậu” [18, tr.232] Dương thái hậu là nạn nhân trong cuộc chiến chốn

hậu cung với Ỷ Lan, khi đối mặt với Dương thái hậu, Ỷ Lan bộc lộ rõ bản chất conngười mình Từ chỗ một con người bị Ỷ Lan hại chết, giờ đây Dương thái hậu lạitrở thành người chất vấn và xem Ỷ Lan là tội đồ Con người của Ỷ Lan đã được

“bóc trần” không hoàn toàn cao quý và không hoàn toàn cao sang, mà đằng sau đó

vẫn có những góc khuất, những mặt trái của một trong những người phụ nữ quyềnlực nhất trong lịch sử vua Trần Nhân Tông Bằng tư duy phản tư, Võ Thị Hảo đã

làm thay đổi nhận thức của người đọc qua những tượng đài lịch sử, “giải thiêng”

nhân vật như Ỷ Lan Đưa nhân vật từ chốn uy nghiêm, cao sang quyền quý, sangchốn thế tục, trần thế

Phức cảm Ơ - đíp là thuật ngữ được Simund Freud sử dụng trong lý thuyếtphát triển tâm lý tính dục ở trẻ Thông thường lý thuyết này được hiểu là bé trai yêu

mẹ và muốn chiếm vị trí của cha Tuy nhiên vẫn có một giả thuyết khác theo Horney(1924) và Thomson (1943) thay vì các cô gái muốn có dương vật, điều họ thực sựghen tị là địa vị vượt trội xã hội của nam giới Giả thuyết này được áp dụng khá rõràng trong tác phẩm của Võ Thị Hảo, thông qua các nhân vật nữ trong tác phẩm

Cụ thể, nhân vật Ỷ Lan có xuất thân “thấp hèn” theo quan niệm thời bấy giờ trong xã hội phong kiến Đây là cô gái “hái dâu” được nhà vua yêu mến, nhà vua

yêu mến Ỷ Lan không chỉ bởi ngoại hình xinh đẹp của Ỷ Lan mà còn bởi tài trí của

cô Tuy chỉ là một cô gái hái dâu nhưng Ỷ Lan đã chứng minh được năng lực củamình trong quá trình thâu tóm triều chính trong cung, và quyền lãnh đạo hậu cung.

Trong lịch sử hoàng cung nhà Lý bấy giờ, việc thái hậu Ỷ Lan hai lần nhiếpchính có ý nghĩa rất quan trọng, điều này mang ý nghĩa xấu: Một là triều đình thấtthủ, không ai nắm quyền lực, dễ xảy ra chiến tranh Hai là bên cạnh đó, Ỷ Lan còn

được “giải thiêng” trở thành một con người bình thường, không còn trở thành con

người huyền thoại cao quý, một nhân vật có mặt tốt, mặt xấu biết ghen tuông, hờngiận, biết dùng mưu kế, thủ đoạn để có thể trừ khử những phi tần ở bên cạnh nhàvua Ba là chuẩn bị cho một cuộc hôn nhân, khẳng định, giành lấy chủ quyền về đấtđai, tránh sự thôn tính, đô hộ của ngoại bang xâm lược

Bên cạnh đó, còn có nhân vật Lê Thị Đoan, là một trong những nhân vật

cũng mang đậm chất “nam tính”, đây là nhân vật dám cả gan phá bỏ luật lệ của

triều đại phong kiến, dám giả trai đi thi chống lệnh vua, dùng cây bút của mình để

viết nên “tà thư”, nhưng thực ra là Lê Thị Đoan viết đúng sự thật, viết thẳng chứ

không viết những điều không có thực!

Nhân vật tiếp theo là Hoàng Thái Hậu họ Dương, bóng ma hiện hình về đối

chất với Ỷ Lan, đây là nhân vật không đội trời chung với Ỷ Lan: “Đây là cung

Thượng Dương ngày trước Con đang ở cái nơi mà cách đây 54 năm, ta và bẩy mươi sáu thị nữ tội nghiệp này bị Nguyên phi Ỷ Lan và Đức hoàng đế Nhân Tông lúc ấy vừa lên ngôi bức tử, buộc phải làm mồi cho đàn chuột đói” [18, tr.79] Ngạn

La rùng mình, những con mắt đỏ như than của lũ chuột lại hiện ra trước mắt nàng.Những móng chân khua ràn rạt trên sàn đá lại xiết óc nàng Cuộc đối chất giữa ỶLan và Hoàng thái hậu họ Dương thực chất là cuộc đối chất của Ỷ Lan với chínhmình, về cái ác và thủ đoạn đang tồn tại trong chính bản thân mình Đó là sự tự thú

về xuất thân từ địa vị thấp kém, sự tự ti, về địa vị trong hoàng tộc, là sự chứng tỏnăng lực bản thân muốn vươn lên từ vũng bùn lầy trong dân gian để có thể đứngvững trong xã hội, tạo tiếng vang giữa đời, như nhà thơ Nguyễn Công Trứ đã từng

thốt lên rằng: “Kiếp sau xin chớ làm người/ Làm cây thông đứng giữa trời mà reo”

để khẳng định chỗ đứng, địa vị của mình trong xã hội

Tuy nhiên, trong quá trình “giải thiêng” lịch sử cần phải có sự cẩn trọng Bởi giải thiêng lịch sử luôn có sự “phân tích, cảm nhận, luận giải, thụ hưởng lịch

sử” Nếu giải thiêng không đúng sẽ gây ra sự hiểu lầm và hỗn loạn đối với độc giả.

Những tư liệu lịch sử chỉ là cơ sở để tác giả tạo nên những nhân vật lịch sử trong tácphẩm lịch sử được viết lại dưới góc nhìn và lăng kính của tác giả phù hợp với thờiđại và con người

1.2.3.2 Nhân vật Nhuệ Anh - Người phụ nữ dâng hiến cho tình yêu

Thời đại phong kiến, người cung nữ ở trong khuê phòng chỉ biết may vá,chỉ biết ngồi yên chờ chồng về, thờ cha Bởi vậy, người con gái chủ yếu dựa vàotình yêu với người chồng để có thể sống và tồn tại.Vì thế, trong xã hội phong kiếnmới nảy sinh ra nhiều hệ lụy về tình cảm, do đó trong tình yêu người con gái làngười chịu nhiều thiệt thòi nhất Người đọc có thể bắt gặp hình ảnh Nhuệ Anh trong

tác phẩm “Giàn thiêu” của Võ Thị Hảo.

Nhuệ Anh là một tiểu thư có tài năng khiến cho những người khác phái phảisay đắm, mê mẩn Nhuệ Anh yêu Từ Lộ say đắm sẵn sàng hiến dâng cho Từ Lộ,nhưng vì gặp phải biến cố, hoàn cảnh khắc nghiệt mà cuối cùng Nhuệ anh khôngđến được với Từ Lộ bị buộc phải gả cho Lý Câu Trong đêm hợp cẩn với Lý Câu,Nhuệ Anh đã bỏ trốn

Trong tác phẩm Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, cung nữ Nhuệ Anh là một cô

gái si tình và đầy đam mê trong tình yêu, nàng yêu say đắm chàng trai Từ Lộ,nhưng tình yêu của hai người này không hề trọn vẹn Nhuệ Anh lại có một mối tình

với người đàn ông cá bơn khi bị lưu lạc:“Nhuệ Anh ở lại căn lều với người đàn ông

cá bơn Nàng nhìn trăng và mặt trời để nhớ ngày tháng Cái nhìn thiểu não và cái miệng của một con cá khô “Cô là mẹ tôi Cô là con cá đẹp nhất Tôi thờ cô!” Anh

ta nói Làn da tay của anh ta vẫn trắng bạc và lạnh như thân mình một con cá”.

[18, tr.115] Nhuệ Anh là người phụ nữ yếu đuối và sẵn sàng hi sinh vì tình yêu, tìnhyêu của Nhuệ Anh không phải là thứ tình yêu của tầng lớp tài tử – giai nhân trong

xã hội ngày xưa, mà đây là thứ tình yêu xuất phát từ trái tim chân thành Dung nhan

nàng hiện lên trong nét bút ngập tràn yêu thương của Từ Lộ: “cái thần thái của

đường mày màu khói nhạt đa đoan đến não lòng”, cũng được cảm thấu và truyền

tải trên cây đèn lồng của mỹ nhân Điều này chứng tỏ sự trân trọng của người yêu

và sự hòa quyện giữa hai tâm hồn Tuy nhiên, tình yêu của Nhuệ Anh dành cho Từ

Lộ là chân thành trọn vẹn, nhưng tình yêu này kéo dài không bao lâu Gia đình của

Từ Lộ xảy ra bi kịch buộc Từ Lộ phải chia tay Nhuệ Anh vì không muốn Nhuệ Anh

bị liên lụy Sau đó Nhuệ Anh lại rũ bỏ tất cả vàng bạc, phú quý, sự giàu sang, yên

ổn để tìm kiếm hạnh phúc của đời mình

Tác phẩm của Võ Thị Hảo viết về những nhân vật nữ thời phong kiến, thếnhưng nhân vật nữ thời phong kiến luôn muốn kiếm tìm một nơi ổn định, một giađình quyền thế để có thể nương tựa, nhưng nhân vật Nhuệ Anh lại được xây dựngkhác đây là nhân vật nữ trọng tình cảm, tình yêu hơn vật chất Một nhân vật dámyêu, dám đi tìm kiếm tình yêu của mình mà không hề e ngại hay ngần ngại khổ sở,dám bứt phá mọi lề thói phong kiến để có thể nắm lấy tình yêu mà mình mong

muốn Kiếm tìm là để dâng hiến để òa vào vòng tay người yêu mà thổn thức: “Từ

Lộ em là vợ chàng! Để thụ lãnh và biết ơn người đã mang lại cho nàng niềm khoái lạc mênh mang và nỗi đau đớn trần thế kì diệu” [18, tr211- 212].

Bản chất của sự chủ động, mạnh mẽ này là một sự thụ động đầy nữ tính, đôichân nàng để cho tình yêu cuốn đi tất cả những con đường Từ Lộ từng qua Với NhuệAnh tình yêu là có thực song hạnh phúc chỉ như một giấc mơ Khi Nhuệ Anh laomình xuống dòng thác Oán là khi nàng nhận ra tình yêu của mình quá bé nhỏ trướclòng thù hận của Từ Lộ, ta xót thương Nhuệ Anh hơn bởi lại thêm một người con gáiyêu và đổ vỡ trong thế giới vườn yêu Chỉ có điều người con gái này ngây thơ hơnngười khác nên lại dễ dàng mang một tâm hồn nhân hậu hơn và dễ tha thứ hơn

Mấy chục năm sau gặp lại, khi đối mặt với người tình bây giờ là con hổ nằmcào xé thân mình chờ chết Nhuệ Anh lặn lội đi tìm đại sư Minh Không để đem vềcho người bóp nát mình cả đời sự sống Mang lòng yêu thánh thiện, Nhuệ Anhmang cả khả năng hóa giải nỗi đau kì diệu, khả năng tái sinh và niềm vui hạnh phúcnhư một bà mẹ với thiên chức duy trì sự sống trường vĩnh cửu Nàng đã xoa dịu nỗi

đau và sự hận thù trong Từ Lộ: “Hình như cùng với niềm sướng vui, thủy triều dồn

dập, trút vào thân thể hòa vào da thịt nàng, bao nhiêu căm uất hận thù chất chứa trong lồng ngực, bóp nghẹt trái tim chàng chừng ấy ngày đêm, cũng theo đó mà tan

ra mất dạng” [18, tr.15] Nhuệ Anh là người con gái sinh ra trong thời đại phong

kiến, khi nhiều định kiến, tập tục ràng buộc trói buộc bản thân nàng Tuy nhiên,Nhuệ Anh không phải là người con gái của mực thước, uy nghi mà là người con gáidám chấp nhận thử thách để đón lấy tình yêu của mình Nhân vật này cũng xuất

hiện với tất cả các mặt tốt – xấu, thấp hèn- cao cả, với tư cách một người trần thếnói những điều mình muốn, mình nghĩ, vì vậy trong tác phẩm, Võ Thị Hảo đã đưavào đó yếu tố tính dục như một cách để nhân vật nữ giải tỏa những ẩn ức dồn nén

bấy lâu nay, bởi: “Sự trỗi dậy của tình dục như một cách giải tỏa những ẩn ức đè

nén bấy lâu nay” Ở khát vọng tình yêu trần thế, sự chủ động trong tình yêu, trong

hạnh phúc cá nhân, đó chính là sự biểu hiện ý thức sâu sắc về nữ quyền trước vấn

đề tình dục Họ, những người phụ nữ luôn khát khao yêu thương, căng đầy sức sốngphồn thực, sẵn sàng quẫy đạp để vượt thoát ra khỏi những khuôn khổ chật chội,nhưng định kiến xã hội hay những tập tục hay mô thức của đạo đức phong kiến

Nhuệ Anh có một tâm hồn trong sáng, tươi đẹp, vừa gặp Nhuệ Anh trong lốt

sư bà, Thần Tông đã nhận đây là một nhân vật đóng vai trò là “quân sư” cho vua

Thần Tông trong quá trình tìm hiểu Phật pháp Ngoại hình của sư bà được khắc họa

như sau: “ Người đàn bà lạ lẫm vừa rơi xuống từ một đỉnh núi phủ đầy sương tuyết,

trên mắt, trên môi, trên đôi vai mỏng còn nồng mặn mùi rễ cây ngải hương và gió thổi quấn quyện từ địa ngục” [18, tr.277], một con người đã trải qua nhiều thăng

trầm và gió bụi theo thời gian Sư bà là nhân vật làm đức vua xao xuyến, nảy sinhham muốn dục vọng, hơn ai hết đây là người đàn bà trải đời, hiểu biết về Phật pháp

và con người: “Vậy bệ hạ nghĩ sao về những kẻ đã được ân sủng của Ngài mà trở

lại làm điều thất đức? Bởi vì hạt thiện mà gieo không đúng chỗ ắt sẽ mọc lên mầm ác” [18, tr.285] Trong tác phẩm, có đề cập đến văn hóa cung đình đó là việc vua

chọn phi tần để vào hầu hạ thông qua thẻ bài: “Vua liếc nhìn qua, trong đám phi

hậu cung tần, Vua thích ai thì cầm tấm thẻ có tên người đó lật úp xuống Được lệnh truyền, các Thái giám nội thi cứ theo thẻ được chọn đó mà sửa sang, chuẩn bị đưa người vào nội thất hầu hạ đức vua” [18, tr.287].

Bên cạnh đó còn có nhân vật sư bà là người am hiểu về Phật pháp, đượcvua mời vào cung để có thể dạy dỗ các cung nữ về những thói quen thờ phụng nơicửa Phật, nhân vật này đã rút ra được những triết lý vô cùng sâu sắc dựa theo phép

“biết đủ” của đức Phật đó là: “Cái phép biết đủ tức là cái chỗ vui vẻ, yên ổn Con người biết đủ dẫu nằm trên đất lạnh vẫn yên vui” [18, tr.291] Thần Tông hóa hổ vì

dục vọng quá đà, thì nước mắt của Nhuệ Anh đã hóa giải nỗi đau thể xác trong con

người của Thần Tông: “Những giọt nước mắt của bà tưới lên đức vua Vua run rẩy.

Và kì lạ, nước mắt chảy đến đâu, những đám lông vằn vện tuột ra từng đám, rồi lột hết, lộ ra thân xác của đức vua, với nước da trắng xanh, thư sinh nho nhã” [18,

tr.463] Nhuệ Anh là nhân vật có tấm lòng vô ngã, vị tha, sức mạnh của Nhuệ Anhđược xuất phát từ tâm hồn đẹp, có khả năng cuốn hút người khác, xoa dịu, chữa trịhết những nỗi đau cho con người, đặc biệt là vua Thần Tông

Nhuệ Anh là một nhân vật đặc biệt, là tiểu thư con nhà quyền quý, sáng từphẩm chất cho đến tài năng vì vậy có nhiều chàng trai theo đuổi, người đầu tiên đó

là Từ Lộ, một chàng trai công tử nho nhã, thư sinh, hiền lành, thông minh, nhưng

phải chịu án oan Nhuệ Anh – Từ Lộ là cặp đôi tài tử - giai nhân nhưng do thời

cuộc nên cả hai đều phải chia lìa, gia đình Từ Lộ chịu án oan, mẹ mất sớm Chính vìvậy, Từ Lộ phải gánh vác nhiệm vụ báo oán cho cái chết của cha bằng cách trả thùnhững kẻ đã hại gia đình mình mà kẻ thù lớn nhất là Diên Thành Hầu, kẻ dã dùngquyền lực, tiền bạc bức hại con gái nhà lành, tranh giành đất đai của người dân, mua

chuộc sư sãi, âm mưu thâu tóm hoàng cung Người tiếp theo là công tử Lý Câu –

một tài tử ăn chơi nổi tiếng khắp kinh thành, một lãng tử phong lưu, say mê NhuệAnh tha thiết, và muốn tước đoạt Nhuệ Anh khỏi tay Từ Lộ Ước muốn thành hiệnthực, tuy nhiên trong đêm động phòng với Nhuệ Anh và công tử Lý Câu, Nhuệ Anh

vì không nén nổi lòng mình, vẫn chưa quên người tình cũ nên đã trốn khỏi đêm hợp

cẩn Tình yêu giữa Nhuệ Anh và công tử Lý Câu là tình yêu ép buộc, gượng ép cơ

hội vì Từ Lộ người yêu cũ của Nhuệ Anh vướng phải án oan thảm khốc Người cuối

cùng là Chàng cá bơn – một chàng trai tình cảm, có hoàn cảnh éo le trong cuộcsống, nhưng lại có tình yêu sâu đậm dành cho Nhuệ Anh, tình yêu giản dị, cháybỏng khao khát được yêu thương vô bờ

Từ nhân vật Nhuệ Anh, chúng ta có thể thấy rằng những người phụ nữ ở bất

cứ thời đại nào, dẫu có nhân phẩm tốt và chịu khó học hành, ham hiểu biết cũng đềuđược nhiều người đàn ông yêu thương, gắn bó Nhân vật Nhuệ Anh là hình ảnh của

người phụ nữ phong kiến nhưng mang hơi hướng của “hiện đại” được giáo dục, có

trí tuệ, có quyền lựa chọn cuộc sống mình mong muốn, thoát khỏi sự sắp đặt ràngbuộc của cha mẹ, tự do tìm tình yêu của riêng mình

1.2.3.3 Nhân vật Ngạn La - Người phụ nữ có số phận bi thương

Số phận đau thương của người phụ nữ được đề cập nhiều trong văn học trung