Giảng viên lý luận chính trị - được hiểu là bộ phận không thể tách rời của đội ngũ trí thức đang trực tiếp tham gia giảng dạy và nghiên cứu khoa học lý luận chính trị tại các trường đại
Trang 1LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ VÀ VẤN ĐỀ NÂNG CAO
CHẤT LƯỢNG ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN
LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC,
CAO ĐẲNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
Thái Thị Thu Hương*
1 Khái quát đặc điểm của lý luận chính trị
Để cải tạo thế giới có hiệu quả, con người phải nhận thức thế giới thông qua hoạt động thực tiễn để sáng tạo ra tri thức lý luận Vì vậy, lý luận là hệ thống tri thức được khái quát từ thực tiễn, phản ánh những quy luật phát triển của thế giới (thế giới tự nhiên, đời sống xã hội và con người) Nói các khác, “Lý luận là sự tổng kết những kinh nghiệm của loài người, là tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội tích trữ lại trong quá trình lịch sử.”1
Lý luận có nhiều cấp độ khác nhau tùy thuộc vào phạm vi phản ánh thế giới và vai trò thế giới quan, phương pháp luận của chúng
Lý luận triết học là hệ thống tri thức chung nhất về thế giới và con người, là thế giới quan và phương pháp luận chung cho hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người, loài người Lý luận các ngành khoa học là hệ thống tri thức, phản ánh từng lĩnh vực của thế giới,
có chức năng phương pháp luận trực tiếp cho hoạt động nghiên cứu của từng ngành khoa học
Nếu lý luận khoa học tự nhiên là hệ thống tri thức về giới tự nhiên, có chức năng phương pháp luận cho hoạt động của khoa học
* Tiến sĩ, Phó Giám đốc Trung tâm Lý luận chính trị, ĐHQG-HCM
1 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 8, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1966, tr.497
Trang 2tự nhiên; lý luận khoa học xã hội và nhân văn là hệ thống tri thức về
xã hội và con người, có chức năng phương pháp luận cho hoạt động của khoa học xã hội và nhân văn; thì lý luận chính trị là hệ thống tri thức về lĩnh vực chính trị, xã hội, có chức năng phương pháp luận cho nghiên cứu của khoa học chính trị và hoạt động chính trị – xã hội
Lý luận chính trị ở nước ta hiện nay có những đặc trưng quan trọng: (1) Lý luận chính trị gắn liền với hệ tư tưởng của giai cấp công nhân (chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh); (2) Lý luận chính trị gắn liền với cương lĩnh, đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam; (3) Lý luận chính trị định hướng xã hội
đi đến mục tiêu xã hội chủ nghĩa “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” Do đó, lý luận khoa học chính trị có các thành phần cơ bản: Chủ nghĩa Mác-Lênin (Triết học Mác-Lênin, kinh tế chính trị Mác-Lênin và Chủ nghĩa xã hội khoa học), Tư tưởng Hồ Chí Minh và Đưởng lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam Những đặc điểm trên của lý luận chính trị cùng với yêu cầu của sự nghiệp đổi mới quy định một cách tất yếu những phẩm chất (cần có) của đội ngũ giảng viên lý luận chính trị
2 Những phẩm chất cần có của đội ngũ giảng viên lý luận chính trị
Giảng viên lý luận chính trị - được hiểu là bộ phận không thể tách rời của đội ngũ trí thức đang trực tiếp tham gia giảng dạy và nghiên cứu khoa học lý luận chính trị tại các trường đại học và cao đẳng Để đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đổi mới và hội nhập quốc
tế, đưa nước ta đến trình độ “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”, đội ngũ giảng viên lý luận chính trị cần có ( và nhất định phải có) những phẩm chất cơ bản dưới đây:
Trước hết, đội ngũ giảng viên lý luận chính trị phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, đứng vững trên lập trường của giai cấp công nhân cách mạng, trung thành với chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Cương lĩnh, đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam và trung thành với lợi ích của nhân dân và dân tộc Việt Nam Trên cơ sở đó mà không ngừng học tập, rèn luyện, phục vụ sự nghiệp giáo dục – đào tạo và xây dựng, bảo vệ tổ quốc
Trang 3Thứ hai, đội ngũ giảng viên lý luận chính trị phải có đạo đức cách mạng, trước hết là “cần kiệm liêm chính, chí công vô tư”, đặt lợi ích của tập thể, của người học, của sự nghiệp giáo dục-đào tạo lên trên hết và trước hết “Việc gì có lợi cho người học và sự nghiệp giáo dục phải hết sức làm” và “Việc gì có hại cho người học và sự nghiệp giáo dục ta phải hết sức tránh” Trên cơ sở đó mà tận tâm, tận lực “dạy người”, “dạy chữ” ,“ dạy kỹ năng sống” cho lớp trẻ Thứ ba, đội ngũ giảng viên lý luận chính trị phải có trình độ lý luận chính trị giỏi, nắm vững phẩm chất khoa học, cách mạng, nhân văn của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; Hiểu thấu đáo cương lĩnh, đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam gắn với thực tiễn cách mạng qua từng thời kỳ lịch sử Đồng thời phải hiểu rõ lịch sử phát triển nhân loại và dân tộc; lịch sử phát triển của triết học, kinh tế chính trị học và tư tưởng xã hội chủ nghĩa; nắm bắt được giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam và tinh hoa văn hóa nhân loại Trong điều kiện hiện nay, đội ngũ giảng viên lý luận chính trị cần được cập nhật tri thức hiện đại về toàn cầu hóa, cách mạng khoa học - công nghệ, kinh tế tri thức; về những mâu thuẫn và những đặc điểm mới của thời đại và những vấn đề toàn cầu; Về chủ nghĩa tư bản hiện đại và về những học thuyết (triết học, kinh tế chính trị, tư tưởng xã hội…) ngoài mácxít Đặc biệt là phải bám sát thực tiễn, thường xuyên tổng kết thực tiễn đổi mới để nắm bắt những bài học kinh nghiệm (cả thành công và thất bại) trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc
Thứ tư, đội ngũ giảng viên lý luận chính trị ở các trường đại học, cao đẳng vừa phải là nhà khoa học, vừa là nhà giáo dục, lại vừa là nhà chính trị (tuyên truyền) Vì vậy, họ phải thường xuyên trau dồi đạo đức cách mạng, thường xuyên học tập nâng cao trình độ chuyên môn và tầm hiểu biết sâu rộng về xã hội, về con người, văn hóa Đồng thời, phải trang bị, củng cố, phát huy thế giới quan duy vật khoa học và nhân sinh quan cách mạng, cùng với hệ thống phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu, giảng dạy lý luận chính trị cùng phương pháp tư tưởng…Tóm lại, đội ngũ giảng viên lý luận
Trang 4chính trị phải kết hợp trong mình 3 phẩm chất: nhà khoa học, nhà chính trị và nhà giáo dục Đó là điều khác biệt về chất so với các đội ngũ trí thức khác Chính điều khác biệt này quy định và yêu cầu đội ngũ giảng viên lý luận chính trị phải luôn đặt mình trong trạng thái
“học ăn học nói học gói học mở”; và trước khi viết hoặc nói về vấn
đề nào đó, cần phải tự đặt ra và trả lời được các câu hỏi: Viết (nói)
về cái gì? Viết (nói) để làm gì? Viết (nói) cho ai? Viết (nói) như thế nào? Hồ Chí Minh viết: “Tục ngữ nói “gẩy đờn tai trâu” là có ý chê người nghe không hiểu Song những người tuyên truyền mà viết và nói khó hiểu thì chính người đó là “trâu” vậy 2
Thứ năm, đội ngũ giảng viên lý luận chính trị không chỉ nghiên cứu và giảng dạy lý luận chính trị, mà còn có nhiệm vụ đấu tranh, phê phán và phản bác chủ nghĩa xét lại, chủ nghĩa cơ hội, chủ nghĩa quan liêu, chủ nghĩa kinh nghiệm, chủ nghĩa giáo điều và tất cả những luận điểm trái với lý luận chính trị Mácxít, góp phần bảo vệ
và phát huy những giá trị đích thực của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối chính sách của Đảng, góp phần bảo vệ Đảng, bảo vệ chế độ chính trị xã hội chủ nghĩa
Nhiệm vụ nói trên yêu cầu đội ngũ giảng viên lý luận chính trị phải rèn luyện để trở thành “con người viết hoa” - có bản lĩnh chính trị vững vàng, giàu lòng yêu nước và yêu nghề, trung thành với Đảng, với Tổ quốc và nhân dân, trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao
và hiểu biết sâu sắc về xã hội, tận tụy với người học và có trách nhiệm cao với đồng nghiệp, với xã hội
3 Những giải pháp nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên
lý luận chính trị
Chất lượng đội ngũ giảng viên lý luận chính trị được bắt nguồn
và được quy định trực tiếp từ những phẩm chất của nó Vì vậy, nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên lý luận chính trị là phát triển và ngày càng hoàn thiện những phẩm chất của quá trình tạo dựng người giảng viên Trong điều kiện hiện nay, để tạo dựng, phát triển
2 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập VIII, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1966, trg 497
Trang 5và hoàn thiện những phẩm chất của đội ngũ giảng viên lý luận chính trị, cần thiết phải thực hiện các giải pháp chủ yếu sau:
Thứ nhất, ở cấp độ vĩ mô, nhà nước cần có chiến lược xây dựng, phát triển đội ngũ giảng viên lý luận chính trị (chiến lược dài hạn, trung hạn và ngắn hạn) Dựa trên chiến lược quốc gia này, các trường đại học, cao đẳng có thể hình thành chương trình, đề án xây dựng, phát triển đội ngũ giảng viên lý luận chính trị của đơn vị mình Thiếu chiến lược, nhiều lắm chúng ta cũng chỉ đưa ra được những nhiệm vụ và giải pháp mang tính chất “tình thế” mà thôi Thứ hai, tuyển sinh cao học và nghiên cứu sinh để đào tạo bổ sung cho đội ngũ giảng viên lý luận chính trị Cần lưu ý rằng, giảng viên lý luận chính trị là một nghề chuyên nghiệp, phải có những phẩm chất nhất định (đã nêu ở phần trên), trong đó phải có năng lực
sư phạm và năng lực nghiên cứu… Vì vậy, việc tuyển sinh phải mang tính “cạnh tranh” và chọn lọc để tìm ra những học viên (ngoài tiêu chuẩn chung theo quy định) có kiến thức chuyên ngành vững và
có khả năng “thiên hướng” làm nghề nghiên cứu và giảng dạy lý luận chính trị Trong những năm qua, chúng ta chưa chú ý đúng mức khía cạnh này, nên nhiều học viên cao học và nghiên cứu sinh không có bằng đại học chuyên ngành (do chính sách chuyển đổi…)
và cũng không có khả năng nghiên cứu giảng dạy Vì vậy, đào tạo xong, họ có bằng thạc sĩ, tiến sĩ nhưng không nghiên cứu và giảng dạy được, buộc phải chuyển sang làm việc khác (khá lãng phí trong đào tạo)
Thứ ba, khâu đào tạo giảng viên có ý nghĩa quyết định việc hình thành, phát triển những phẩm chất của giảng viên Đào tạo giảng viên lý luận chính trị cần trang bị 5 khối kiến thức: (1) khối kiến thức chuyên ngành, chuyên sâu; (2) khối kiến thức chuyên ngành,
mở rộng; (3) khối kiến thức hiện đại, cập nhật; (4) khối kiến thức thực tiễn; (5) khối kiến thức về phương pháp và kỹ năng sư phạm Chẳng hạn, đối với học viên cao học Triết học, cần trang bị 5 khối kiến thức tương ứng sau: (1) khối kiến thức chuyên ngành, chuyên sâu (bao gồm: lịch sử Triết học, Triết học Mác-Lênin, Triết học hiện đại…); (2) khối kiến thức chuyên ngành, mở rộng (bao gồm: tư tưởng Hồ Chí Minh, kinh tế chính trị Mác-Lênin, chủ nghĩa
Trang 6xã hội khoa học, đường lối của Đảng cộng sản Việt Nam, Chính trị học…) ; (3) khối kiến thức hiện đại, cập nhật (bao gồm: chủ nghĩa
tư bản, chủ nghĩa xã hội hiện đại, toàn cầu hóa, cách mạng khoa học
- công nghệ, kinh tế tri thức, phát triển bền vững, tiến bộ xã hội, những vấn đề toàn cầu…) ; (4) khối kiến thức thực tiễn là những tri thức và kinh nghiệm thực tiễn đúc kết từ công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế của đất nước thông qua những cuộc khảo sát, nghiên cứu, đánh giá của các nhà khoa học và của chính các học viên cao học; (5) khối kiến thức về phương pháp và kỹ năng sư phạm
Như vậy, ngoài những giờ lên lớp, những buổi thảo luận và những giờ tự học, trong mỗi một môn học, học viên cao học cần trải nghiệm thực tiễn bằng các cuộc nghiên cứu, khảo sát tại “hiện trường” dưới sự hướng dẫn của giảng viên và các chuyên gia Trong các cuộc nghiên cứu, khảo sát này, học viên cần phải phân tích, so sánh tri thức với thực tiễn để đánh giá rút ra những kinh nghiệm và tri thức mới, khái quát bổ sung cho lý luận
Trong quá trình học tập, học viên cao học cần phải tham gia (bắt buộc) sinh hoạt khoa học: tổ bộ môn chuyên ngành và tham gia nghiên cứu và hội thảo, tọa đàm khoa học Trong những năm qua, các cơ sở đào tạo sau đại học của ta thường ít chú ý đến những vấn
đề này; còn các tổ bộ môn chuyên ngành thường “thả lỏng” cho học viên “tự bơi”, nên rất hạn chế đến kết quả học tập
Thứ tư, sử dụng, bồi dưỡng, đãi ngộ và tôn vinh đội ngũ giảng viên lý luận chính trị Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước đã quan tâm đến đội ngũ giảng viên lý luận chính trị (cho hưởng phụ cấp ưu đãi giảng dạy, cho kinh phí tập huấn hàng năm,…) nhưng chưa đầy đủ Trên thực tế, lương của đội ngũ này chỉ đáp ứng được 60% mức sống tối thiểu của xã hội Để đội ngũ này phát triển và phục vụ lâu dài trong ngành, cần thiết phải xây dựng và thực hiện hệ thống chính sách đồng bộ về sử dụng, bồi dưỡng, đãi ngộ và tôn vinh trí thức khoa học lý luận chính trị Trong đó cần chú ý: (1) sử dụng đúng ngành nghề, đúng người đúng việc; (2) có chế độ bồi dưỡng định kỳ về chuyên môn, nghiệp vụ; (3) bảo đảm cơ sở vật chất, các phương tiện tài liệu sách báo và kinh phí cho nghiên cứu sinh và giảng dạy; (4) bảo đảm lương đủ sống (ít nhất ở mức sống trung bình của xã hội); (5) cần có những hình thức tôn vinh “đặc
Trang 7thù” cho đội ngũ làm công tác lý luận chính trị Ví dụ, chúng ta đã
có kỷ niệm chương về sự nghiệp khoa học - công nghệ, kỷ nghiệp chương về sự nghiệp khoa học xã hội và nhân văn, tại sao lại chưa
có kỷ niệm chương về sự nghiệp khoa học lý luận chính trị
Thứ năm, khoa học lý luận chính trị gắn liền với hệ tư tưởng chính trị, với cương lĩnh và đường lối, chính sách của Đảng và luật pháp của Nhà nước Vì vậy, trong hoạt động khoa học lý luận (cả trong nghiên cứu, giảng dạy và tuyên truyền) thường nảy sinh và
“đụng chạm” đến những vấn đề “nhạy cảm” Do đó, Nhà nước cần
có “khung pháp lý” cho hoạt động lý luận chính trị Trước hết, cần xây dựng “quy chế dân chủ trong hoạt động lý luận chính trị” để các nhà khoa học và giảng viên lý luận chính trị có thể “tự do” phát huy tính sáng tạo khoa học trong “khung pháp lý” ấy, mà không sợ bị
“quy chụp” về lập trường tư tưởng, …
Các trường đại học và cao đẳng cần tạo điều kiện tối đa (cơ chế chính sách, điều kiện vật chất và tinh thần) để các nhà khoa học, các giảng viên lý luận chính trị yên tâm sáng tạo và cống hiến Ở đây, môi trường giáo dục lành mạnh, công khai và minh bạch, là điều kiện tốt nhất để phát huy tính tích cực của chính trị
Tóm lại, trong công tác lý luận nói chung và giảng dạy lý luận chính trị nói riêng, đội ngũ giảng viên lý luận chính trị ở vị trí trung tâm và giữ vai trò quyết định Tục ngữ có nói: “Không thầy đố mày làm nên”, do đó “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư” trước đây đã đúng, hiện nay vẫn đúng và sau này càng đúng Vì vậy, để nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên lý luận chính trị ở các trường đại học, cao đẳng, một mặt, Đảng và Nhà nước phải đầu tư kinh phí và cơ chế, chính sách cho đúng và đủ; Lãnh đạo các trường đại học và cao đẳng cần tạo điều kiện thuận lợi tối đa (về kinh phí, phương tiện, cơ chế, tinh thần) cho hoạt động lý luận chính trị, trong đó đặc biệt chú trọng đến giảng dạy lý luận chính trị và đội ngũ giảng viên Mặt khác, đội ngũ giảng viên lý luận chính trị phải chủ động, phát huy tính tích cực công dân, tính tích cực của nhà giáo, nhà chính trị và nhà khoa học để tự học tập, rèn luyện, trở thành những “kỹ sư tâm hồn” đang cống hiến trong “nghề cao quý nhất” của xã hội