Bài giảng môn kinh tế chính trị 2021

2 NỘI DUNG MÔN HỌC Chương 1: Đối tượng, phương pháp nghiên cứu và chức năng của Kinh tế chính trị Mác – Lênin Chương 2: Hàng hoá, thị trường và vai trò của các chủ thể tham gia thị trư

2

NỘI DUNG MÔN HỌC Chương 1: Đối tượng, phương pháp nghiên cứu

và chức năng của Kinh tế chính trị Mác – Lênin

Chương 2: Hàng hoá, thị trường và vai trò của

các chủ thể tham gia thị trường

Chương 3: Giá trị thặng dư trong nền kinh tế thị

2 Tài liệu tham khảo:

• [1] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Giáo trình Những

Nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác-Lênin,

Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2014.

• [2] Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia các bộ môn khoa học Mác –

Lênin, Giáo trình Kinh tế chính trị Mác-Lênin,

Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010

Tiểu luận (5%)

Thi cuối kỳ (70%)

Số tiết giảng: 2

Tự học: 4

ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN

CỨU VÀ CHỨC NĂNG CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN

CHƯƠNG 1

Khái quát sự hình thành và phát triển của KTCT Mác-Lênin

Đối tượng và phương pháp nghiên cứu của KTCT Mác-Lênin

1.1.

1.2.

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

Chức năng của kinh tế chính trị Mác-Lênin

1.3.

1.1 KHÁI QUÁT SỰ HÌNH THÀNH & PHÁT

TRIỂN CỦA KTCT MÁC - LÊNIN

KTCT là khoa học về những quy luật chi phối hoạt động kinh tế của xã hội loài người.

2.2.1.2 Cơ chế thị trường và nền kinh tế thị trường

Cơ chế thị trường

- Cơ chế thị trường là hệ thống các quan hệ kinh tế mang đặc tính tự điều chỉnh các cân đối của nền kinh tế theo yêu cầu của các quy luật kinh tế.

10

NỘI DUNG MÔN HỌC

Chương 1: Đối tượng, phương pháp nghiên cứu và

chức năng của Kinh tế chính trị Mác – Lênin

Chương 2: Hàng hoá, thị trường và vai trò của các chủ

thể tham gia thị trường

Chương 3: Giá trị thặng dư trong nền kinh tế thị trường Chương 4 Cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế

2 Tài liệu tham khảo:

• [1] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Giáo trình Những

Nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác-Lênin,

Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2014.

• [2] Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia các bộ môn khoa học Mác –

Lênin, Giáo trình Kinh tế chính trị Mác-Lênin,

Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010

Tiểu luận (5%)

Thi cuối kỳ (70%)

Lý luận của C Mác về sản xuất hàng hoá và hàng hoá

Thị trường và vai trò của các chủ thể tham gia thị trường

2.1.

2.2.

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

2.1 Lý luận của C.Mác về sản xuất hàng hoá

và hàng hoá

2.1.1 Sản xuất hàng hoá

Khái niệm sản xuất hàng hóa

 Sản xuất hàng hóa là kiểu tổ chức kinh tế

mà ở đó những người sản xuất ra sản phẩm không phải để tiêu dùng cho bản thân mà để trao đổi, mua bán trên thị trường

Điều kiện ra đời của sản xuất hàng hóa

- Có sự phân công lao động xã hội

 Phân công lao động XH: là sự chuyên môn hóa về

SX, là sự phân chia lao động XH thành nhiều ngành, nghề khác nhau.

- Sự tách biệt tương đối về mặt kinh tế

giữa những người sản xuất hàng hóa

2.1.2 HÀNG HÓA

Khái niệm hàng hóa

Hàng hóa là sản phẩm

của lao động, có thể

thỏa mãn một nhu cầu

nào đó của con người

thông qua trao đổi,

sử dụng

Giá Trị

Giá trị trao đổi Giá trị

Lao động xã hội

Như vậy, giá trị của hàng hóa là lao động xã hội

của người sản xuất đã hao phí để sản xuất ra hàng hóa kết tinh trong hàng hóa ấy

(1)

(2)

Lượng giá trị và các nhân tố ảnh hưởng đến lượng giá trị hàng hóa

- Khái niệm : Lượng giá trị của 1 đơn vị hàng

hóa là lượng thời gian hao phí lao động xã hội cần thiết để SX ra đơn vị hàng hóa đó

- Thời gian lao động xã hội cần thiết là thời gian đòi hỏi để sản xuất ra một GTSD nào đó trong những điều kiện bình thường của xã hội với

trình độ thành thạo trung bình , cường độ lao

động trung bình

- Đơn vị đo : Thời gian lao động: ngày giờ,

tháng, năm…

Các nhân tố ảnh hưởng đến lượng giá trị hàng hoá

- Năng suất lao động

- Cường độ lao động

- Tính chất phức tạp hay giản đơn của lao động

Tính hai mặt của lao động sản xuất hàng hoá

Lao động trừu tượng

 Khái niệm: Lao động trừu tượng là lao động xã

hội của người sản xuất hàng hoá không kể đến

hình thức cụ thể của nó Đó là sự hao phí sức lao động của người sản xuất hàng hoá nói chung về cơ bắp, thần kinh, trí óc.

2.1.3 TIỀN

Nguồn gốc của tiền

Hình thái giản đơn hay ngẫu nhiên

Hình thái đầy đủ hay mở rộng của giá trị

Hình thái chung của giá trị HÌnh thái tiền tệ

Bản chất của tiền

- Tiền là một loại hàng hóa đặc biệt, là

kết quả của quá trình phát triển của sản xuất và trao đổi hàng hóa,

- Tiền xuất hiện là yếu tố ngang giá

chung cho thế giới hàng hóa

- Tiền là hình thái biểu hiện giá trị của

hàng hóa.

quan hệ giữa những người sản xuất và trao đổi hàng hóa

Chức năng của tiền

Thước đo giá trị

Phương tiện lưu thông

Phương tiện thanh toán Phương tiện cất trữ

Tiền tệ thế giới

- Về giá trị, để có được các loại dịch vụ, người ta

cũng phải hao phí sức lao động

- Về giá trị sử dụng, nhằm thỏa mãn nhu cầu của

người có nhu cầu về loại hình dịch vụ đó

Một số hàng hoá đặc biệt

Quyền sử dụng đất đai

Thương hiệu (danh tiếng)

Chứng khoán, chứng quyền và một số giấy tờ có giá

2.2 Thị trường và vai trò của các chủ thể tham gia thị trường

2.2.1 Thị trường

2.2.1.1 Khái niệm và vai trò của thị trường

Khái niệm thị trường

- Theo nghĩa hẹp, thị trường là nơi diễn ra hành vi trao đổi, mua bán hàng hóa giữa các chủ thể kinh tế với nhau

- Theo nghĩa rộng, thị trường là tổng hòa các mối quan hệ liên quan đến trao đổi, mua bán hàng hóa trong xã hội, được hình thành do những điều kiện lịch sử, kinh tế,

xã hội nhất định

Vai trò của thị trường

Một là, thị trường vừa là điều kiện, vừa là môi trường

cho sản xuất phát triển

Hai là, thị trường kích thích sự sáng tạo của mọi thành

viên trong xã hội, tạo ra cách thức phân bổ nguồn lực hiệu quả trong nền kinh tế.

Ba là, thị trường gắn kết nền kinh tế thành một chỉnh

thể, gắn kết nền kinh tế quốc gia với nền kinh tế thế giới

2.2.1.2 Cơ chế thị trường và nền kinh tế thị trường

Cơ chế thị trường

- Cơ chế thị trường là hệ thống các quan hệ kinh tế mang đặc tính tự điều chỉnh các cân đối của nền kinh tế theo yêu cầu của các quy luật kinh tế.

2.2.1.3 Một số quy luật kinh tế chủ yếu của thị trường

Quy luật giá trị

Quy luật cung cầu

Quy luật lưu thông tiền tệ

Quy luật cạnh tranh

CÂU HỎI ÔN TẬP

• 1 Phân biệt hai thuộc tính của

hàng hóa?

• 2 Làm rõ vai trò của các chủ thể tham gia thị trường?

Thank You!

1.2 ĐỐI TƯỢNG & PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

CỦA KTCT MÁC - LÊNIN

1.2.1 Đối tượng nghiên cứu của KTCT Mác - Lênin

 Nghiên cứu quan hệ sản xuất trong mối quan hệ biện chứng với lực lượng sản xuất và kiến trúc thượng tầng.

 Nghiên cứu quan hệ sản xuất trong các khâu của quá trình tái sản xuất xã hội: sản xuất – phân phối – trao đổi – tiêu dùng

35

1.2 ĐỐI TƯỢNG & PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.2 ĐỐI TƯỢNG & PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

CỦA KTCT MÁC - LÊNIN 1.2.2 Phương pháp nghiên cứu của KTCT Mác – Lênin

 phương pháp như logic & lịch sử,

 phân tích thống kê, mô hình hóa

37

1.3 CHỨC NĂNG CỦA KTCT MÁC - LÊNIN

CHỨC NĂNG

CHỨC NĂNG

Chức năng nhận thức

Chức năng nhận thức

Chức năng thực tiễn

Chức năng thực tiễn

luận

Chức năng phương pháp

luận

38

10/3/21 40

NỘI DUNG MÔN HỌC

Chương 1: Đối tượng, phương pháp nghiên cứu và

chức năng của Kinh tế chính trị Mác – Lênin

Chương 2: Hàng hoá, thị trường và vai trò của các chủ

thể tham gia thị trường

Chương 3: Giá trị thặng dư trong nền kinh tế thị trường Chương 4 Cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế

2 Tài liệu tham khảo:

• [1] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Giáo trình Những

Nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác-Lênin,

Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2014.

• [2] Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia các bộ môn khoa học Mác –

Lênin, Giáo trình Kinh tế chính trị Mác-Lênin,

Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010

Tiểu luận (5%)

Thi cuối kỳ (70%)

3.2.

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

CÁC HÌNH THỨC BIỂU HIỆN CỦA GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

3.3.

3.1.1 Nguồn gốc của giá trị thặng dư

H T

Công thức chung của tư bản

Công thức lưu thông hàng hoá giản đơn

H 3.1 LÝ LUẬN CỦA C.MÁC VỀ GIÁ TRỊ

THẶNG DƯ

Công thức chung của tư bản

3.1.1 Nguồn gốc của giá trị thặng dư

So sánh sự vận động của hai công thức

thành

H T H

Mâu thuẫn của công thức chung

Công thức tư bản:

(T’>T)

T - H - T’

T’ = T + ∆t

Mác gọi là giá trị

thặng dư

Mâu thuẫn của công thức chung

Như vậy: Giá trị thặng dư vừa được sinh ra trong lưu thông vừa không được sinh ra trong lưu thông.

công thức chung của Tư bản.

Giải quyết mâu thuẫn

Theo Mác mâu thuẫn trong công thức chung của tư bản được giải quyết khi nhà tư bản mua được trên thị trường

một loại hàng hóa đặc biệt: hàng hóa

sức lao động

C.Mác viết: “Sức lao động hay năng lực

lao động là toàn bộ những năng lực thể

chất và tinh thần tồn tại trong cơ thể, trong một con người đang sống, và được người

đó đem ra vận dụng mỗi khi sản xuất ra

một giá trị sử dụng nào đó”

Hàng hoá sức lao động

Sức lao động

Hai thuộc tính của hàng hoá sức lao động

Hàng hoá sức lao động

Giá trị của hàng hóa sức lao động

Sức lao động

bị hao phí khi

sản xuất

Giá trị tư liệu sinh hoạt

và tư liệu tiêu dùng để tái sản xuất sức lao động

Điều kiện để sức lao động trở thành hàng hoá

Người lao động không

có đủ tư liệu sản xuất

Như vậy: Giá trị của hàng hóa sức lao động cũng do thời gian lao

động xã hội cần thiết để sản xuất và tái sản xuất ra sức lao động quyết

định.

Cấu thành giá trị của hàng hóa sức lao động bao gồm:

(cả vật chất, tinh thần) để tái sản xuất ra

sức lao động.

thiết (vật chất và tinh thần) nuôi con của

người lao động.

Giá trị sử dụng của hàng hóa sức lao động cũng là để thỏa mãn nhu cầu của người mua.

Khác với nhu cầu thông thường, khi sử dụng

hàng hóa sức lao động, người mua hàng hóa sức lao động mong muốn thỏa mãn nhu cầu có được giá trị lớn hơn, giá trị tăng thêm.

Giá trị sử dụng hàng hóa SLĐ

Sự sản xuất giá trị thăng dư dưới chủ nghĩa tư bản

Quá trình sản xuất giá trị thặng dư là sự thống nhất của quá trình tạo ra và làm tăng giá trị.

Để có được giá trị thặng dư, nền sản xuất xã hội phải đạt đến một trình độ nhất định

Trong thời gian lao động đã được thỏa thuận mua bán theo nguyên tắc ngang giá bao gồm thời gian lao động tất yếu và thời gian lao động thặng dư.

SX GTTD có 3 giai đoạn:

T - H

TLSX SLĐ

… SX … H’ – T’

Giai đoạn (I) Giai đoạn (II) Giai đoạn (III)

Quá trình sản xuất giá trị thặng dư

+

Giai đoạn (I): Giai đoạn chuẩn bị

Giá trị thặng dư: là bộ phận giá trị mới dôi ra ngoài giá trị sức lao động do công nhân làm thuê tạo

ra và thuộc về nhà tư bản (ký hiệu là m).

Tư bản là giá trị mang lại giá trị thặng dư bằng cách bóc lột lao động làm thuê , do vậy bản chất của tư bản là quan hệ xã hội.

Tư bản bất biến và tư bản khả biến

Tư bản bất biến

Bộ phận tư bản (số tiền) tồn tại dưới hình thái TLSX mà giá trị của nó được bảo tồn, di chuyển nguyên vẹn vào sản phẩm mới tức là không có sự thay đổi về lượng gọi là tư bản bất biến

Ký hiệu: c

Tư bản khả biến

Bộ phận tư bản (số tiền) dùng để thuê (mua) sức lao động của công nhân (quỹ lương), nó không tái hiện ra nhưng thông qua lao động trừu tượng của công nhân mà tăng lên (tức là có sự biến đổi về lượng) gọi là tư bản khả biến

Ký hiệu: v

Giá trị hàng hóa (G) = c + v + m

Tư bản bất biến và tư bản khả biến

Tiền công trong CNTB

Tiền công là biểu hiện bằng tiền của giá trị hàng hoá sức lao động, hay còn gọi là giá cả của hàng hoá sức lao động, nhưng lại biểu hiện ra bề ngoài thành giá cả của lao động.

Tuần hoàn và chu chuyển tư bản

Tuần hoàn của tư bản:

Chu chuyển của tư bản

Khái niệm chu chuyển tư bản:

Chu chuyển tư bản là tuần hoàn tư

bản được xét là quá trình định kỳ,

thường xuyên lặp đi lặp lại và đổi mới theo thời gian.

Thời gian chu chuyển của tư bản: Là khoảng thời gian kể từ khi người ta ứng ra

tư bản dưới một hình thái nào đó đến khi nó quay về cũng dưới hình thái đó.

Thời gian chu chuyển của tư bản

Thời gian

chu chuyển

Thời gian sản xuất

Thời gian lưu thông

+

=

Trong đó:

N: Số vòng quay/năm

CH: Thời gian tư bản vận động trong 1 năm ch: Thời gian một vòng quay

Tốc độ chu chuyển của tư bản

Tốc độ chu chuyển: là đại lượng dùng để chỉ sự vận động nhanh hay chậm của tư bản Nó được tính bằng công thức:

vòng/năm

ch CH

N 

Tư bản cố định và tư bản lưu động

Bộ phận tư bản (số tiền) biểu hiện dưới hình thái máy móc thiết bị, nhà xưởng, đất đai Nó được sử dụng toàn bộ trong quá trình sản xuất nhưng về mặt giá trị thì chuyển dần từng phần vào sản phẩm trong nhiều chu kỳ sản xuất dưới hình thức khấu hao

* Tư bản cố định:

Bộ phận tư bản tồn tại dưới hình thái nguyên liệu, nhiên liệu, vật liệu phụ, tiền lương Nó được sử dụng trong sản xuất và chuyển giá trị nhanh vào sản phẩm sau khi bán hàng hoá thu tiền về

* Tư bản lưu động:

Nếu giả định xã hội chỉ có hai giai cấp, là giai cấp tư sản và giai cấp công nhân, thì giá trị thặng dư trong

nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa mang bản

chất kinh tế - xã hội là quan hệ giai cấp , trong đó

giai cấp các nhà tư bản làm giàu dựa trên cơ sở thuê mướn lao động.

3.1.2 Bản chất của giá trị thặng dư

Tỷ suất và khối lượng giá trị thặng dư

Tỷ suất giá trị thặng dư: là tỷ số tính theo % giữa giá trị thặng dư (m) và tư bản khả biến (v) Ký hiệu: m’

Khối lượng giá trị thặng dư: Là tích số giữa tỷ suất giá trị thặng dư (m’) và tổng tư bản khả biến (V) Ký hiệu: M

M = m’.V V: Tổng tư bản khả biến

(tổng số công nhân)

Ý nghĩa

• m’ là tỷ lệ phân chia ngày lao động thành

hai phần: phần của chủ và phần của thợ.

• M nói lên quy mô sản xuất của doanh

nghiệp, phản ánh số lượng giá trị thặng dư người chủ thu được.

Các phương pháp sản xuất giá trị thặng dư

và giá trị thặng dư siêu ngạch

Sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối:

8h 4h

Sản xuất giá trị thặng dư tương đối

2h 0

4h (m)

m’ = 300%

2h (m)

8h 4h

2h (v)

GTTD thu được bằng cách giảm bớt thời gian lao động cần thiết dành cho người thợ nhờ đó kéo dài một cách tương ứng thời gian lao động thặng dư dành cho người chủ gọi là GTTD tương đối.

Giá trị thặng dư siêu ngạch

Giá trị thặng dư siêu ngạch là phần giá trị thặng dư thu được do áp dụng công nghệ mới làm cho giá trị cá biệt của hàng hoá thấp hơn giá trị thị trường của nó.

Giá trị thặng dư siêu ngạch

ngạch là một hiện tượng tạm thời , xuất hiện rồi mất đi, nhưng xét toàn bộ xã hội tư bản

thì giá trị thặng dư siêu ngạch lại là hiện

tượng tồn tại thường xuyên

Giá trị thặng dư siêu ngạch là động lực mạnh nhất thúc đẩy các nhà tư bản ra sức cải tiến

kỹ thuật, tăng năng suất lao động

3.2 TÍCH LUỸ TƯ BẢN

3.2.1 Bản chất của tích lũy tư bản

Để thực hiện tái sản xuất mở rộng phải biến một bộ phận giá trị thặng dư thành tư bản phụ thêm, do đó

tích lũy tư bản là tư bản hóa giá trị thặng dư

3.2.2 Những nhân tố góp phần làm tăng quy mô tích luỹ

Sử dụng hiệu quả máy móc.

Đại lượng

tư bản ứng trước.

3.2.3 Một số hệ quả của tích lũy tư bản

tụ và tập trung tư bản

Làm tăng chênh lệch

giữa thu nhập của nhà tư bản với thu nhập của người lao động làm thuê