slide sinh lý động thân nhiệt

+ Phân bố không đồng đều tùy vùngGồm hai dạng cơ bản: - Thân nhiệt trung tâm lõi - Thân nhiệt ngoại vi vỏ + Ổn định nhờ cân bằng giữa hai quá trình sinh nhiệt và tỏa nhiệt + Là một tron

Physiological temperature

Chương Tám

Sinh lý

HỆ THỐNG VẬT CHÂT TẠO RA SỰ SỐNG BIOSPHERE

NGUỒN GỐC

THÂN NHIỆT

BỀ MẶT TRÁI ĐẤT

“QUÊ HƯƠNG” CỦA SỰ SỐNG

Jokul

Nhiệt độ thường quy

tạo ra

sự sống

+50 0 C

-50 0 C

“KHUNG GIỚI HẠN SINH THÁI”

NHIỆT ĐỘ - YẾU TỐ SINH THÁI TRỰC TIẾP

ĐÂU RỒI

Sinh vật duy nhất

“trần truồng”

(Một cách điều chỉnh nhiệt độ cơ thể và

chống ký sinh trùng)

Hot Girl Exposes Hairy Chest

.Ngựa 37,5 - 38,5 .Bò 37,5 - 39,5

.Trâu 37,5 - 39,0 Dê 38,5 - 40,5 Cừu 38,5 - 40,0 Heo 38,5 - 40,5 Chó 37,5 - 39,0 Mèo 38,5 - 39,5 Thỏ 37,5 - 39,5 .Ngỗng 40,0 - 42,0 Gà 40,5 - 42,0 .Vịt 41,0 - 43,0 (42 0 C)

1 Chuyển hóa cơ sở ở mọi tế bào (chủ yếu)

2 Vận động co cơ, run cơ

6 Nhiệt truyền vào từ môi trường (rất ít)

SỰ SINH NHIỆT LÀ MỘT QUÁ TRÌNH HÓA HỌC

+ Phân bố không đồng đều tùy vùng

Gồm hai dạng cơ bản:

- Thân nhiệt trung tâm (lõi)

- Thân nhiệt ngoại vi (vỏ)

+ Ổn định nhờ cân bằng giữa hai quá trình sinh nhiệt và tỏa nhiệt

+ Là một trong số các tín hiệu sinh tồn

+ Cân bằng nội môi, nội môi với môi trường

II.

Thân nhiệt

ngoại vi

Thân nhiệt trung tâm

Là nhiệt độ cơ thể đo đƣợc ở các vùng nằm sâu trong trung tâm (lõi) cơ thể (não, gan, các tạng…)

từ ~0,2 – 0,5 0 C

Là nhiệt độ cơ thể đo được ở da và các

tổ chức dưới da (phần vỏ của cơ thể)

Đặc điểm:

- Từ “lõi” ra

- Hoặc từ môi trường vào cơ thể

…là một cơ chế sinh lý, đó là quá trình mà cơ thể

tự điều chỉnh, cân đối giữa cường độ sinh nhiệt

và cường độ thải nhiệt, sao cho nhiệt độ trung tâm

luôn được duy trì, ổn định ở mức “điểm chuẩn”

Điều hòa thân nhiệt là một trong các chức

năng của cơ chế cân bằng nội môi

III.

CƠ BẢN (~20-22%)

NHIỆT NĂNG (~70-78%)

+

Đặc điểm: Nhiệt phải được thải thường xuyên

khi tăng quá mức chuẩn, ngược lại nhiệt sẽ

được tạo thêm khi giảm dưới mức chuẩn

SINH NHIỆT - = 1 THẢI NHIỆT

Khi thân nhiệt tăng cao hơn mức chuẩn, tốc độ thải nhiệt

sẽ cao hơn sinh nhiệt, do đó kéo thân nhiệt XUỐNG 37 0 C

Khi thân nhiệt giảm dưới điểm chuẩn, tốc độ sinh nhiệt sẽ cao hơn thải nhiệt,

do đó đẩy thân nhiệt LÊN 37 0 C

(Điểm chuẩn nhiệt, điểm điều nhiệt - được ấn định

bởi trung tâm điều nhiệt: não bộ )

Não kiểm soát chặt chẽ thân nhiệt thông qua phương thức feed-back

(VAI TRÕ CHỦ ĐỘNG CỦA HỆ THẦN KINH VÀ HỆ DA BÌ)

CUNG PHẢN XẠ ĐIỀU NHIỆT

GỒM CÁC CẤU TRÖC

TRUNG TÂM ĐIỀU HÕA THÂN NHIỆT

- Phần trước của TTĐHTN: Các TB nhạy cảm với nóng (warm-sensitive neuron)

- Phần sau của TTĐHTN:

Các TB nhạy cảm với lạnh (cold-sensitive neuron)

Tập hợp các TB TK (neuron) trực tiếp điều hòa thân nhiệt

Não thất III

(Third ventricle)

Hạ đồi (Hypothalamus)

(Heat-regulating center)

MÔ DA có nhiệt độ thấp nhất trong cơ thể

- LỚP CÁCH NHIỆT

- VAI TRÕ ĐIỀU TIẾT

(CẤU TRÖC CƠ THỂ THÍCH HỢP CHO VIỆC ĐIỀU HÕA NHIỆT)

ĐẶC ĐIỂM MÔ HỌC DA TRONG ĐIỀU HÕA NHIỆT

(1) Các lớp mô cách nhiệt, ngăn chặn tia

CÁC CẤU TRÖC BIỂU MÔ LIÊN QUAN TỚI ĐIỀU NHIỆT

Ống dẫn Tuyến mồ hôi

Hệ mạch

Sợi TK Nang lông

Lớp sừng Lớp sắc tố

Tiểu thể nóng (Ruffini)

Tiểu thể

lạnh (Krause)

Búi m.mạch

CẤU TRÖC VÀ VẬN HÀNH

CUNG PHẢN XẠ

ĐIỀU NHIỆT

TTĐHTN (Vùng dưới đồi Hypothalamus)

Da, cơ, mạch, các nội quan…

Nóng - lạnh (ở da, thành

mạch và ở nội quan…)

Các sừng tủy sống

Các dây TK

cảm giác

Các sợi TK giao cảm

THẦN KINH TRUNG ƯƠNG

THẦN KINH

TỰ CHỦ THẦN KINH VẬN ĐỘNG

CÁC TUYẾN

Ở DA

MẠCH MÁU

MÔ MỠ NÂU

HỆ CƠ

THÓAT NƯỚC

DẪN NHIỆT TỚI DA

SINH NHIỆT (KHÔNG VẬN CƠ)

SINH NHIỆT (VẬN CƠ)

THÔNG KHÍ

Ở PHỔI

(Các hormon chuyển hóa)

(CÁC CON ĐƯỜNG ĐÁP ỨNG CỦA CUNG PHẢN XẠ ĐIỀU NHIỆT)

Thải nhiệt là các QUÁ TRÌNH VẬT LÝ

của cơ thể khi tiếp xúc với môi trường

Hai bước chính:

- Máu chuyển nhiệt từ phần “lõi” ra phần “vỏ”

- Thải nhiệt từ da (phần vỏ), nội mạc

ra môi trường ngoài

Hai hình thức thải nhiệt

(a) Truyền nhiệt (b) Thoát nước

a2 Đối lưu nhiệt (convection)

(a) Truyền nhiệt (3 hình thức)

a1 Dẫn nhiệt (conduction)

Nhiệt được truyền từ chỗ cao qua thấp hơn khi có sự tiếp xúc trực tiếp giữa các vật thể

a3 Bức xạ nhiệt (radiation)

Sự truyền nhiệt đối lưu từ cơ thể sang

không khí, khi không khí dịch chuyển

Các vật không tiếp xúc nhau - nhiệt truyền dưới dạng tia hồng ngoại (tia bức xạ điện từ)

Nhiệt độ môi trường thấp hơn thân nhiệt

(b) Bay hơi nước (2 hình thức)

b1 Qua đường hô hấp và da

b2 Bay hơi mồ hôi và dịch (~1,5 lít/giờ)

Bay hơi nước không cảm thấy ~500ml/ngày

Cơ chế thải nhiệt duy nhất trong môi trường nóng hơn thân nhiệt (1 gram nước bay hơi lấy đi 0,58kcal nhiệt)

- Bay hơi nước trên bề mặt da

- Do môi trường quá nóng và độ ẩm thấp

hoặc vận cơ mạnh trong thời gian dài

- Cơ thể có thể bị mất nước và khoáng

TUỔI TÁC, GỚI TÍNH, VẬN ĐỘNG, DINH DƯỠNG NHỊP NGÀY ĐÊM, TÂM LÝ, MÔI TRƯỜNG, BỆNH…

IV.

a Tuổi tác : càng lớn tuổi, thân nhiệt càng giảm

Trẻ em: trao đổi chất mạnh thân nhiệt thường cao hơn người trưởng thành

Người già, trao đổi chất thấp thân nhiệt luôn thấp hơn

khi còn trẻ

- Trung khu thần kinh và các tuyến mồ hôi chưa hoàn thiện

- Thân nhiệt dao động lớn

(Thân nhiệt người trưởng thành

có tính ổn định hơn)

b Giới tính

Nửa sau kỳ kinh nguyệt tăng 0,3-0,5 0 C

Các tháng cuối thai kỳ có thể tăng 0,5-0,8 0 C

Ở phụ nữ có 2 thời điểm đặc thù cần tăng cường chuyền hóa ở nhiều nhóm

tb, mô, khiến thân nhiệt (và điện thế)

tăng đột biến

(Lớp mỡ dưới da của nữ dày)

cao, kéo dài có thể làm

thân nhiệt trung tâm

tăng tới 40-41 0 C

HÓA NĂNG

DỰ TRỮ

CƠ NĂNG (25%) NHIỆT NĂNG (75%)

Lo lắng Yêu Trầm cảm Khinh miệt Tự hào Xấu hổ

e Tâm lý

g Dinh dưỡng

h Bệnh lý…

- Thân nhiệt thường tăng ở các bệnh

nhiễm khuẩn

- Các bệnh về chuyển hóa…

- Stress…phức tạp…

- Chế độ, tập quán

- Loại thực phẩm

- Thời điểm ăn uống

- Cơ quan tiêu hóa…

GIẢM THÂN NHIỆT: dưới mức “chuẩn”

TĂNG THÂN NHIỆT: >37,2 0 C (sáng), >37,7 0 C (chiều)

(SỐT, SAY NÓNG, SAY NẮNG)

Sự mất cân bằng giữa hai quá trình sinh nhiệt

và thải nhiệt, cơ thể lâm vào tình trạng biến đổi

“nhiệt chuẩn” (tăng hoặc giảm)

+ Trung tâm điều nhiệt hoạt động bình thường (điểm điều nhiệt không đổi) + Hoặc điểm điều nhiệt bị thay đổi.

TÌNH TRẠNG THÂN NHIỆT GIẢM

(a) Giảm thân nhiệt sinh lý: đv ngủ đông, người già…

Có thể do GIẢM SINH NHIỆT, hoặc do TĂNG THẢI NHIỆT hoặc do CẢ HAI - trong khi trung tâm điều nhiệt vẫn hoạt động bình thường (điểm điều nhiệt không thay đổi)

(b) Giảm thân nhiệt bệnh lý…

(c) Giảm thân nhiệt do môi trường

điểm điều nhiệt không thay đổi)

Thân nhiệt xuống 35 0 C: chân tay run, khó cử động, gây hiện tượng “cóng”

Tại 32 0 C: hôn mê, rối loạn nhịp thở, nhịp tim; não mất khả năng điều nhiệt Tại 22-20 0 C: tim ngừng đập, tử vong

Môi trường quá lạnh: ngón chân tay, tai sẽ mất nhiệt, rụng (gây hoại tử),

có thể gây tạo tinh thể nội bào Ứng dụng: Hạ nhiệt nhân tạo trong phẫu thuật

cần tăng 13%

THẢI NHIỆT SINH NHIỆT

Để thân nhiệt giảm được 1 0 C

cần 100ml nước bay hơi (người 70kg)

Sốt là trạng thái thân nhiệt chủ động

tăng cao hơn bình thường.

Do điểm chuẩn điều nhiệt bị nâng

lên cao hơn mức bình thường

Để đạt được mức “điểm chuẩn”

mới, cơ thể đáp ứng khẩn cấp:

- Tăng cơ chế sinh nhiệt

- Giảm cơ chế thải nhiệt

- Hoặc cùng lúc cả hai

TĂNG ĐIỂM ĐIỀU NHIỆT (Set point)

Các cytokin gây sốt (Interleukin-1…)

tiết ra khi các tế bào miễn dịch thực bào

hoặc nhận diện các chất độc, kháng nguyên)

(a) Có thể do rối loạn hoạt động bình thường của não (b) Hoặc do các chất độc tác động lên các trung tâm

điều nhiệt (TTĐN) ở não (nguyên nhân chủ yếu)

HAI NHÓM CHẤT GÂY SỐT (PYROGENS)

Body Heat-regulating center

Tình trạng tăng thân nhiệt thụ động khi nhiệt độ (và độ ẩm) môi trường quá cao, vượt quá khả năng thải nhiệt của cơ thể

Khi bị say nóng, thân nhiệt lên đến 40,5-42 o C

SAY NÓNG - SAY NẮNG

Say nắng là một dạng của say nóng

có thêm tia bức xạ của mặt trời

CẢM ƠN