Lí do chọn đề tài Lựa chọn đề tài Sự vận động của thơ tình Việt Nam qua hai thế hệ nhà thơ nữ từ Xuân Quỳnh, Phan Thị Thanh Nhàn tới Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư cho Luận văn của mình, c
Trang 1MỞ ĐÀU
1 Lí do chọn đề tài
Lựa chọn đề tài Sự vận động của thơ tình Việt Nam qua hai thế hệ nhà thơ
nữ (từ Xuân Quỳnh, Phan Thị Thanh Nhàn tới Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư)
cho Luận văn của mình, chúng tôi xuất phát từ những lí do sau:
Thứ nhất, thơ tình là mảng đề tài hấp dẫn đối với các nhà thơ ở mọi thời đại.
Bởi tình yêu là một thứ tình cảm thiêng liêng, cao đẹp và là nguồn đề tài bất tận củathi ca Hơn nữa, ở các nhà thơ nữ, với trái tim và tâm hồn nhạy cảm riêng mang đặctrưng phái tính lại có cách cảm nhận và thế hiện tình yêu trong thơ rất đặc biệt
Có thể nói, đề tài tình yêu ở thời kì nào cũng có, nó xuất hiện dưới nhiều cáchthức biếu hiện khác nhau và ở mức độ khác nhau Từ xa xưa, đã có rất nhiều bài cadao, dân ca cất lên tiếng nói của tình yêu đôi lứa và điều này được tiếp nối trongdòng văn học trung đại Phải cho đến thế kỉ XX, thơ tình mới được phát triển mộtcách thực sự sâu rộng với những tên tuổi như Tản Đà, Xuân Diệu, Nguyễn Bính,Hàn Mặc Tử, Sau đó là hàng loạt các nhà thơ trẻ xuất hiện, trong đó chiếm sốlượng không nhỏ là các cây bút nữ như Xuân Quỳnh, Ý Nhi, Phan Thị Thanh Nhàn,Lâm Thị Mĩ Dạ, Anh Thơ, Vân Đài đã đem đến cho thơ ca nhiều tiếng nói trẻtrung, sôi nối, đầy ắp những triết lý nhân sinh quan về con người, cuộc sống Đặcbiệt, từ năm 1986, khi đất nước đã có nhiều đổi mới trên mọi bình diện thì đã ảnhhưởng trực tiếp đến tư tưởng tình cảm và tư duy sáng tạo nghệ thuật của các vănnghệ sĩ nói chung và các nhà thơ nữ nói riêng Ở mảng thơ tình, sự xuất hiện củacác nhà thơ nữ đương đại như Phan Huyền Thư, Ly Hoàng Ly, Vi Thùy Linh, đãnhanh chóng thu hút được sự chú ý của công chúng cũng như giới nghiên cứu, phêbình bởi những tìm tòi táo bạo theo hướng hiện đại, đi sâu vào vấn đề bản thể conngười
Như vậy, cùng với tiến trình lịch sử văn học dân tộc không ngừng tiếp diễn,thơ ca nói chung và thơ tình nói riêng trong những thời kì khác nhau mang những
Trang 2đặc điểm khác nhau Xu hướng vận động của thơ tình (đặc biệt là thơ tình của cáctác giả nữ trong văn học Việt Nam hiện đại) cần được nhìn nhận và đánh giá mộtcách khách quan, biện chứng trên cả hai bình diện: những mặt tiến bộ, đổi mới, pháttriển theo hướng tích cực và những phương diện hạn chế, thoái lui.
Thứ hai, trong nền thơ hiện đại Việt Nam, Xuân Quỳnh (1948-1988) là một
gương mặt tiêu biểu Lại Nguyên Ân từng nói: “Có lẽ từ thời Hồ Xuân Hương quacác chặng đường phát triến, phải đến Xuân Quỳnh nền thơ ấy mới thấy lại được một
nữ sĩ mà tài năng và sự đa dạng của tâm hồn được thể hiện ở một tầm cỡ đáng kểnhư vậy, dồi dào và phong phú như vậy”
Khác với các nữ sĩ làm thơ, Xuân Quỳnh là người đàn bà đã mang chính cuộcđời mình ra làm chất liệu cho từng tác phấm, cho mỗi tập thơ, cái mà chị viết nhiềunhất chính là về cuộc đời mình và trở thành nhân vật văn học của chính thơ chị.Trưởng thành trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, Xuân Quỳnh nôi bật lêrĩ là mộtgương mặt tiêu biêu mãng bản săc riêng Trải quâ những năm tháng sống và viết,yêu thương và lao động nghệ thuật hết mình, chị đã để lại những vần thơ thể hiệntiếng nói rất riêng của một tâm hồn phụ nữ thông minh, sắc sảo, đầy nữ tính Thơchị dù viết trong khói lửa đạn bom hay trong hòa bình dựng xây thì vẫn thống nhấttrong một cách nhìn, cách cảm riêng Lấy sự chân thực làm điểm tựa cho cảm xúcsáng tạo, các sáng tác của Xuân Quỳnh chính là đời sống của chị, là những tâmtrạng thật của chị trong mỗi bước vui buồn của cuộc sống Mảng thơ viết về đề tàitình yêu, hạnh phúc của Xuân Quỳnh ngay từ khi ra đời đã thu hút dược sự chú ýcủa giới nghiên cứu, phê bình văn học Mảng thơ này thế hiện khá rõ nét “tính cốđiển” của thơ Việt Nam thời kì trước Đối mới
Viết về thơ tình trong thời kỳ này cũng phải kể đến nhà thơ nữ Phan ThịThanh Nhàn (1943) Chị làm thơ từ rất sớm, đầu những năm 60 đã có thơ đăng báo.Ngay từ khi mới xuất hiện trên thi đàn, Phan Thị Thanh Nhàn đã để lại những dấu
ấn khó phai trong lòng độc giả bởi tiếng thơ trữ tình duyên dáng mà ý nhị, kín đáo
Trang 3Trên con đường sáng tạo nghệ thuật của mình, Phan Thị Thanh Nhàn đã thửnghiệm ngòi bút ở nhiều thể loại, bài viết báo, truyện ngắn, truyện cho thiếu nhi,làm thơ và viết tiểu luận, phê bình Ờ thể loại nào chị cũng đạt được những thànhcông nhất định Nhưng với riêng thơ, Phan Thị Thanh Nhàn đã thế hiện rõ nhất tàinăng và vốn sống của mình Đặc biệt ở mảng thơ tình, chị đã góp một tiếng nóiquan trọng vào khát vọng yêu, khát vọng hạnh phúc muôn đời của phụ nữ ĐặngTương Như có lần phát biểu: “Đọc thơ tình Phan Thị Thanh Nhàn thấy hiện lên mộtphụ nữ yêu hết mình với một tình yêu không đòi hỏi đền đáp, bao giờ cũng lặng lẽhiến dâng, một tình yêu luôn giày vò, khắc khoải nhưng không bao giờ phản kháng
và oán trách”
Thứ ba, thuộc vào thế hệ trẻ cầm bút, Vi Thùy Linh khi xuất hiện đã nhãrih
chóng trở thành một hiện tượng trong nên thi Cã Việt Nam đương đặi Lớn lên vàobuổi những thi liệu đã quá già mà người đến với thơ bằng tấm lòng tươi trẻ hãy cònthưa vắng, có lẽ vì thế Vi Thùy Linh không vin dựa vào truyền thống, không sống,không viết “theo kiểu bầy đàn” Chị không thể làm thay đổi cái bản thể đích thựccủa mình để trở thành một người rụt rè trước những cái đã thành “phong tục” ViThùy Linh “dám mới”, thậm chí sốt sắng cải tạo tinh thần của thi ca Dường như chịkhông viết cái gì khác mình Chị sống bằng chính con người thật của mình trêntrang giấy
Người đọc thấy ở Vi Thùy Linh có cái “động” của một người thuộc thế hệ 8X,mới mẻ và hiện đại Trong tất cả các sáng tác của chị, chúng ta nhận thấy có rấtnhiều sự cố gắng nỗ lực để cách tân thơ ca trên mọi phương diện
Tuy nhiên sự đối mới ấy đôi khi vẫn còn chưa thích nghi được ở cách cảm, cáchnghĩ của một số người Nó mang đến nhiếu ý kiến trái chiều, gây nhiều tranh cãitrong giới nghiên cún cũng như sự tiếp nhận của bạn đọc
Thứ nữa là Phan Huyền Thư (1972), một nhà thơ nữ đương đại cũng “đìnhđám” không kém và được xem là một gương mặt thơ nổi loạn và phá cách
Trang 4Sinh ra trong một gia đình làm nghệ thuật, mẹ là nghệ sĩ ưu tú Thanh Hoa, bố
là nhạc sỹ Phan Lạc Hoa, Phan Huyền Thư phần nào được thừa hưởng gen nghệthuật của những người sinh thành Phan Huyền Thư được ví như “người nối dài sựsống cho chữ” bởi theo chị “chữ cũng là thực thể sống, nó cũng trẻ, cũng già, cũng
ốm đau, xấu xí bệnh hoạn, điên rồ và cũng có lúc lăn đùng ra chết Viết những điều
vô nghĩa là tạo ra một nghĩa địa chữ tôi muốn sự sinh nhiều hơn sự tử Vì thế tôimuốn đi tìm giá trị mới cho chữ” Có lần chị phát biểu: ““Thi sĩ là một danh phậnsang trọng mà tôi may mắn được cuộc đời ban tặng, cho dù là thoáng qua hay mờnhạt tôi vẫn thấy nâng niu Bởi vì làm một bài thơ là cả cuộc đời bạn đã từng sốngcộng với những cảm xúc thăng hoa tức thờỉ, nó vật vẵ trong câm lặng và tuôn tràotrong nước mãt, không dễ gì đế làm một nhà thơ đích thực.” Và đối với chị, thơ tình
là “tiếng nói của kẻ thất tình, của người chưa được thoả mãn ái tình cho nên người
ta có quyền đòi hỏi và bày tỏ nhũng gì người ta muốn cho dù điên hay tỉnh, kiềmchế hay bức xúc, tinh tế hay nồng nàn Cái chính là người nghe có ngồi lại với bạnkhông hay người ta bỏ chạy Nếu người ta cũng điên lên cùng với bạn thì chúcmừng, vì bạn đã là thiên tài”
(Theo nguồn www.tienve.org/home/authors)Thêm nữa, thơ Phan Huyền Thư có chút gì đó rất táo bạo, công khai nói nhữngđiều mà các thế hệ trước hoặc không dám hoặc chỉ làm lén lút Người đàn bà trongthơ Phan Huyền Thư đầy nữ tính, thứ nữ tính có chút hoang dại, vừa ra lệnh đồngthời vừa hạ mình, cất dấu từ những dịu ngọt nhất cho tới liều độc dược mạnh nhất.Việc xuất hiện một lóp người viết mới như Phan Huyền Thư đã thể hiện rằngthơ không chết, thơ còn sống, thơ còn được nhiều người yêu, quá nhiều người cònphải dùng nó để chia sẻ tình cảm, những vui buồn trong cuộc sống Bản thân chịkhông nghĩ rằng thế hệ trẻ ngày nay làm nên một cái gì mới hơn thế hệ trước về mặtnghệ thuật Sáng tác của những ngưòi viết trẻ có vẻ mới mẻ hơn thế hệ trước chỉ là
họ đang nói cái hiện tại Suy cho cùng thơ ca mang giá trị thời đại, cho nên phải
Trang 5tuân theo quy luật ở chỗ là không thời đại nào giống thời đại nào Xã hội ngày nayđang rất phát triến, các giá trị cũng đối khác và thơ ca cũng phải “ăn theo” để chokịp thời đại Phan Huyền Thư đã thể hiện được điều đó.
Cuối cùng, đặt các bài thơ viết về tình yêu của các tác giả này cạnh nhau,
chúng ta sẽ thấy được xu hướng vận động của văn học Việt Nam nói chung và củathơ ca Việt Nam đương đại nói riêng Và so với thế hệ của Xuân Quỳnh, Phan ThịThanh Nhàn thì thế hệ của Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư đã có một bước ngoặt.Trong bước đi mới đó, có thê nhận định khách quân răng: thơ của lớp trẻ đã cónhững mặt kế thừa, phát huy được giá trị truyền thống, làm bước đệm cho nhữngđối mới, cách tân theo hướng tích cực; song bên cạnh đó, có những phương diện
“thoái lui”, đi quá giới hạn của những chuẩn mực thẩm mĩ, đạo đức xã hội và tâm lítiếp nhận của phần đông người Việt Nam ta
Nhưng cần nhấn mạnh rằng, khi lựa chọn mảng thơ tình của Xuân Quỳnh,Phan Thị Thanh Nhàn và Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư làm đối tượng khảo sát,nghiên cứu, chúng tôi không có chủ đích coi đó là hai “cái mốc” trong sự vận độngcủa thơ tình các tác giả nữ trong văn học Việt Nam hiện đại Chúng tôi lựa chọnsáng tác của bốn nhà thơ này bởi chúng tiêu biếu cho “hai dòng phong cách, xuhướng lớn” của việc sáng tác thơ tình ở hai thời kì: trước và sau Đổi mới
2 Lịch sử nghiên cún vấn đề
Bên cạnh việc điểm lại những bài viết, những công trình nghiên cứu về thơXuân Quỳnh, chúng tôi tạm chia lịch sử nghiên cứu về thơ Xuân Quỳnh thành haigiai đoạn: trước và sau 1988
- Giai đoạn trước 1988:
Từ bỏ ánh hào quang trên sân khấu, cô diễn viên Xuân Quỳnh hầu như không
có một quá trình tu dưỡng về nghề thơ, không có gì hết ngoài trái tim biết yêu.Nhưng chính trái tim ấy đã nói lên thành thơ và chị trở thành nhà thơ nữ lớn nhấtthế kỉ này của Việt Nam chỉ bằng trái tim chân thành và vô giá ấy
Trang 6Hon hai mươi năm cầm bút, thời gian không dài nhưng Xuân Quỳnh đã để lạimột số lượng tác phẩm không nhỏ (Khoảng 10 tập thơ và một số truyện viết cho
thiếu nhi) Từ tập thơ đầu tay “Chồi biếc” đến “Hoa cỏ may” là một chặng đường
thơ không ngừng nghỉ, luôn biết vươn lên trong hành trình khẳng định mình
Tháng 6 năm 1987, trong cuộc gặp mặt các nhà thơ Á- Phi ở Liên Xô, XuânQuỳnh phát biểu: “Người ta làm thơ đầu tiên là để tự thể hiện, là một hành độngkhắng định, rồi là một hành động khai sinh, đáp ứng như cầu sáng tạo, nhu cầu nốiliền mình với đồng loại, với các sự vật, vũ trụ và thời gian” Xuân Quỳnh nói
“người ta” nhưng đế khắng định mình Với chị làm thơ trước hết là để “tự thể hiện”
Và thực sự trong cả cuộc đời cầm bút đầy ý nghĩa của mình, Xuân Quỳnh đã đemđến cái bản ngã của người đàn bà táo bạo và mãnh liệt trong tình yêu để tạo nên dấu
ấn của một nhà thơ “bản năng” Nói như Hoài Thanh, thơ Xuân Quỳnh luôn có cái
bạo nhưng là một “cá/ bạo rất trong” “Cải bạo rất trong” ấy được thể hiện ở chính
tâm trạng cái tôi trữ tình trong thơ Đó là một tâm trạng luôn xáo động giữa đắm sayhạnh phúc và day dứt ưu tư, khao khát và trăn trở, yên bình và bão tố
Cùng với sự ra đời các sáng tác của Xuân Quỳnh là sự xuất hiện của các bàiviết nghiên cứu, phê bình về thơ chị, đặc biệt là mảng tình yêu Đây là mảng sángtác thành công nhất trong gia tài sáng tạo khá phong phú và đa dạng của chị
Từ nhũng tập thơ đầu chị đã được đánh giá là một cây bút trẻ nhiều triển vọng.Chu Nga trong “Tạp chí Văn học” số 1 năm 1973 đã nói về sắc biếc ở chồi thơ móinhú này Mượn tên tập thơ đầu tay của Xuân Quỳnh, người viết muốn nhấn mạnh
chất tươi trẻ, hồn nhiên của “Một chồi thơ sắc biếc” [64] Cũng vào khoảng thời
gian này, nhà nghiên cứu phê bình Hà Minh Đức, trong một bài viết về lực lượngthơ trẻ, đã dành cho Xuân Quỳnh những nhận xét rất đúng: “Nghĩ đến lực lượng thơtrẻ, tôi muốn nói đến Phạm Tiến Duật, Bằng Việt, Xuân Quỳnh Xuân Quỳnh đãđến với thơ tù’ phần riêng tâm tình, kỷ niệm tuổi thơ, tình yêu tha thiết của tuổi trẻ,lòng gắn bó với nghề nghiệp ( ) từ cái riêng đi vào cái chung thơ Xuân Quỳnh dần
Trang 7trở nên phong phú và có bản sắc hơn Xuân Quỳnh luôn chân thật và mềm mại trongcảm xúc, chị nhìn cuộc sống không đơn giản, một chiều
ơ các tập thơ u Chôi bỉêc”, “Hoa dọc chiên hào”, Gió Lào cát trăng” và “Lời
ru trên mặt đất”, Nguyễn Xuân Nam đã phát hiện ra “Vẻ đẹp thơ Xuân Quỳnh” và
dành cho chị những trang ưu ái trong cuốn “Thơ - Tìm hiếu và thưởng thứcTác giả
khẳng định “vẻ đẹp hồn nhiên, mang đậm nét nữ tính, dịu dàng, đằm thắm, và nhânhậu nhung lại không vướng mặc cảm cho mình là phái yếu của con người XuânQuỳnh trong thơ Với bản tính ấy thơ tình của chị chủ động, bao dung mà cũng thiếttha dữ dội “như nước lũ mùa xuân chảy xiết” [63]
Đen năm 1984, khi hai tập thơ “Tự hát” và “Sân ga chiều em đF của chị ra đời
trong bối cảnh hòa bình, khi những cảm xúc thế sự đời tư được bộc lộ một cách rõnét, cởi mở hon thì thơ chị thực sự trở thành đối tượng thu hút sự chú ý đặc biệt của
giới phê bình, nghiên cún văn học Sau khi tuyến thơ “Sân ga chiều em đi” ra mắt bạn đọc, Vương Trí Nhàn trong “Bước đầu đến với văn học” đã đề cập đến vấn đề
thi pháp trong thơ Xuân Quỳnh Ở góc độ này, tác giả đã phát hiện khá sâu sắc về
con người Xuân Quỳnh Ngay từ “Chồi biếc”, mặc dù còn rất trẻ cả về tuổi đời lẫn
tuổi thơ, nhưng Xuân Quỳnh đã có ý thức rất sâu về thời gian Theo năm tháng, ýthức đó càng ngày càng rõ rệt, hằn lên trở thành cảm giác về sự biến đổi Phát hiệnnày của Vương Trí Nhàn ở thời điếm ấy rất quan trọng, sẽ mở ra một hướng tiếp cậnmới trong việc chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh
Ớ giai đoạn trước 1988, so với các bạn cùng trang lứa, Xuân Quỳnh là cây bútđược chú ý nhiều nhất Độc giả cũng như các nhà nghiên cứu thấy ở Xuân Quỳnh
có nhũng vần thơ mang nét tươi trẻ, hồn nhiên, biết đi tù' cái riêng đến cái chung để
từ cái chung lại trở về với cái của riêng mình
Giai đoạn sau 1988
Ngày định mệnh 29/8/1988 đã kết thúc một cách nghiệt ngã cuộc đời và chặngđường thơ hơn hai mươi năm của Xuân Quỳnh Người ta chợt nhận ra răng một sợi
Trang 8dây vô hình mãi bên vững gătt kêt cuộc đời chị với những gì chị để lại trong thơ.
Năm 1989, Nhà xuất bản Tác phấm mới cho ra đời cuốn “Thơ Xuân Quỳnh”.
Cuốn sách đã tập hợp một số bài viết về Xuân Quỳnh và chọn in một số bài thơ tiêubiếu trong gia tài thơ chị để lại Cuốn sách được làm trong sự tiếc thương, trân trọngđối với một tài năng đang độ chín
Sau cuốn sách là hàng loạt những công trình nghiên cứu về cuộc đời, chặngđường thơ Xuân Quỳnh Bên cạnh các công trình mang tính học thuật nghiên cún vềphong cách, đánh giá những thành tựu đóng góp cho thơ ca; những bài báo, tạp chí
đi sâu tìm hiểu về những tác phẩm cụ thể tiêu biểu; các cuốn sách tuyển chọn, tậphợp các bài viết của các nhà nghiên cứu, bạn đọc yêu thơ còn thấy có các tập hồi kí,các bài thơ viết về chị như một sự tưởng niệm, tri ân sâu sắc về Xuân Quỳnh
Năm 1993, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội xuất bản cuốn hồi ký của Đông Mai
- chị ruột của Xuân Quỳnh với nhan đề “Xuân Quỳnh - một nửa cuộc đời tôi” Tập
hồi ký là sự hồi tưởng lại những năm tháng thăng trầm trong cuộc đời người phụ nữ,người mẹ, người vợ của Xuân Quỳnh Người viết đã giúp chúng ta dựng lại chândung chị, tính cách chị, là cơ sở để chúng ta soi chiếu giữa tác phẩm và cuộc đời nhàthơ
Năm 1994, Nhà xuất bản Hội Nhà văn lại cho ra mắt bạn đọc cuốn “Xuân
Quỳnh - Lưu Quang Vũ - Tình yêu và sự nghiệp” đề cập đến bản sắc và sức sáng tạo
của nhà thơ nữ này Các bài viết được in ở đây là của bạn bè, đồng nghiệp cùng cácnhà nghiên cứu trẻ tuổi như Nguyễn Quân, Chu Văn Sơn, Đoàn Thị Đặng Hương,Nguyễn Thị Minh Thái, Lê Minh Khuê, Vương Trí Nhàn, Lại Nguyên Ân, LunKhánh Thơ
Với con mắt họa sĩ, Nguyễn Quân phát hiện trong thơ Xuân Quỳnh đậm đặccác chi tiết, hình ảnh của thiên nhiên Hình ảnh trong thơ thường giản dị, thậm chíkhông có gì mới lạ nhưng lại không gây cảm giác nhàm chán vì cảm giác tươi mới
Trang 9và cảm động ( ) Ngôn ngữ thơ Xuân Quỳnh cũng là ngôn ngữ đòi thường, khônghoa mỹ Thơ chị là loại thơ của hình ảnh thị giác, câu thơ “rất có duyên mà khônglàm dáng”.
Mảng thơ tình yêu của Xuân Quỳnh có lẽ là nơi dừng và gặp gỡ của rất nhiềucây bút, là nơi các tác giả khắng định tài năng của chị Nguyễn Thị Minh Thái gọi
vẻ đẹp thơ Xuân Quỳnh là vẻ đẹp “đẫm tình” Qua bài viết “Một giọng thơ tình ảm
ảnh ”, tác giả đã nhận xét “ Những câu thơ giống hệt như những giọt nước sau cơn
mưa qua, còn đọng lại trên lá cây Chỉ cần một làn cảm xúc chợt đến, khẽ chạm vào
lá, là những câu thơ ấy sẽ rơi rụng ngay xuống vùng tâm thức và mồn một hiện lêngiữa lòng ta có lẽ cái khát vọng tình yêu” từng thiêu đốt thơ Xuân Quỳnh cũngthiêu đốt luôn cả người đọc”
Lun Khánh Thơ qua sự “Cảm nhận về thơ Xuân Quỳnh” cho rằng, Xuân
Quỳnh viết về tình yêu bằng một chất thơ trong sáng, nồng nàn, da diết Ở nhà thơ
nữ này luôn có sự khát khao về một tình yêu muôn thuở, một hạnh phúc đòi thườngbình dị Người viết đã lý giải nỗi khắc khoải, lo âu trong thơ Xuân Quỳnh cũngchính do sự khao khát này Nhung “không phải vì thế mà tình yêu trở nên hư vôhuyền bí Trái tim nồng nhiệt của một phụ nữ suốt đời khao khát tình yêu rất biếtnâng niu quý trọng niềm hạnh phúc đã có thật trong đời” [28, tr.35] Đây là mộtphát hiện rất xác đáng về con người Xuân Quỳnh trong thơ
Đoàn Thị Đặng Hương với bài viết tuy ngắn gọn nhưng đã dựng được bức
phác thảo chân dung “Người đàn bà yêu và làm thơ” [28] Với sự đồng cảm của tâm
hồn phụ nữ, người viết dường như nghe thấy trong những câu thơ của Xuân Quỳnhhằn lên nỗi đau của một người đã sống hết mình, làm việc hết mình, yêu hết mình,một niềm khát khao, một sự vật lộn với số phận để hiến dâng cho cuộc đời, chonghệ thuật Cùng với những nhận xét sắc sảo, mang tính khái quát cao, tác giả còncho rằng Xuân Quỳnh là một trong tiếng thơ rất sớm của một người con gái, mộtngười đàn bà đã “chủ động yêu và đòi quyền được yêu” [28, tr.64]
Trang 10Lại Nguyên Ân, Vương Trí Nhàn, Nguyễn Trọng Hoàn, mỗi người một cáchtiếp cận nhưng đều gặp nhau trong nhận xét: thơ tình yêu Xuân Quỳnh là niềm khaokhát yêu đương, khắc khoải kiếm tìm.
Như vậy, điểm lại tình hình nghiên cứu thơ Xuân Quỳnh ở trên, chúng ta thấy
ở mỗi công trình bài viết đều có một hướng khai thác khác nhau song đều có chungmột điểm đó là đề tài tình yêu, hạnh phúc đời thường, khát vọng tình yêu và giọngđiệu thơ nữ tính Từ đó ta có thế khắng định rằng thơ Xuân Quỳnh có bản sắc riêng,giọng điệu riêng được bắt nguồn từ một tài năng với một tâm hồn tinh tế, nhạy cảm.Đối với Phan Thị Thanh Nhàn, lâu nay việc nghiên cứu về thơ của chị còn rấthạn chế, dường như chưa có công trình nghiên cứu nào mang tính chất chuyên biệt
mà mới chỉ dừng lại ở những loại bài phân tích về từng bài thơ và loại bài tìm hiểu,nghiên cứu về cả tập thơ, giai đoạn thơ
Tập thơ đầu “Tháng giêng hai” của chị ra đời, in chung với Thúy Bắc năm
1969 đã nhận được cảm tình yêu mến của bạn đọc nhưng chưa có tiếng nói đánh giá
từ những người làm công tác nghiên cứu, phê bình
Đen khi ba bài thơ Hương thầm, Xóm đê, Bản mới được giải nhì cuộc thi thơ
của báo Văn nghệ năm 1969-1970, thì Phan Thị Thanh Nhàn mới tạo được tình cảmtrong giới văn nghệ sỹ và để lại ấn tượng tốt đẹp trong lòng đông đảo độc giả Nhàthơ Xuân Diệu, trong bài phát biểu nhân kết thúc cuộc thi thơ báo văn nghệ năm1969-1970 đã dành cho Phan Thị Thanh Nhàn nhiều lời khen tặng
Trong bài “Đọc Hương Thầm” (Tác phẩm Mới - số 4/1976), tác giả Thu Văn nhận định: Phan Thị Thanh Nhàn không sắc sảo nhưng có một hồn thơ dễ cảm “như
một bông hoa dịu nhẹ, khiêm nhường, phảng phất, kín đáo” Tác giả nhìn thấy ở
Phan Thị Thanh Nhàn khả năng phát hiện tinh tế những vẻ đẹp của đời sống, tiếngthơ ấm áp ân tình, đề tài bình dị, cảm xúc khỏe khoắn được dẫn dắt bởi con tim hơn
là lý trí Bên cạnh đó tác giả cũng thấy những hạn chế của Phan Thị Thanh Nhàn
“thiếu rung động có suy nghĩ và chiều sâu”, cảm xúc tràn lan, kết thúc gò gẫm
Nhà phê bình Thiếu Mai trong bài “Một nét thơ đảng yêu" (Tạp chí Văn học,
Trang 11số 1/1978) cũng đã chỉ ra bản sắc riêng của thơ Phan Thị Thanh Nhàn đó là sự “dịu
nhẹ, duyên dáng mà kín đảo” Tác giả cũng nhận xét về sự chân thành trong cảm
xúc, về tình yêu với Hà Nội, tình yêu với đất nước, con người của Phan Thị ThanhNhàn
Gần đây, nhất là sau khi chị được nhận giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệthuật, các báo không chuyên về lĩnh vực văn học và thông tin trên internet có nhiềubài viết về Phan Thị Thanh Nhàn như: tác giả Hạnh Đỗ (Tiếp thị và Gia đình - tháng
1/2008) có bài nói về giá trị của “Hương thầm tác giả Hồ Điệp trong bài “Nhà thơ
Phan Thị Thanh Nhàn: vẹn nguyên như thủa hương thầm”
(http:/www.phongdiep.net tác giả Trần Hoàng Thiên Kim trong bài: “Phan Thị
Thanh Nhàn: thơ mình mình đọc câu nào cũng thương” (An ninh thế giới cuối tháng
- số 81, tháng 4/2008); tác giả Nguyễn Thị Hồng Ngát với bài: “Phan Thị Thanh
Nhàn - người chị thơ và đời” (http://trannhuong.com ); tác giả Nguyễn
Kim Anh với bài “Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn không thanh nhàn”
(http://antgct.cand.com ) Đa phần các bài đi vào khai thác cuộc sốngđời tư, tìm hiểu về công việc, xuất xứ những bài thơ cũ, đánh giá về nhân cách,phẩm giá của nhà thơ chứ không bàn tới chính tác phẩm của chị Tuy nhiên họ đềunhận thấy ở thơ Phan Thị Thanh Nhàn những phẩm chất đáng quý
Phan Thị Thanh Nhàn viết khá nhiều về thơ tình, theo năm tháng, những bàithơ tình của chị có sự chuyên biến, từ nhẹ nhàng, ý nhị, tươi tắn chuyến sang giàutính trải nghiệm, suy tư, trăn trở nhưng độ lượng hơn Nhưng dù thế nào, những bàithơ của chị vẫn rất chân thành, gần gũi và vì thế chiếm được chỗ đứng trong lòngbạn đọc
Vi Thùy Linh “một hiện tượng của thơ ca Việt Nam hiện đại” và cũng là mộthiện tượng gây nhiều tranh cãi của văn học Việt Nam đương đại Khi những bài thơđầu tay của chị ra đời và được đăng tải đã nhận được những luồng dư luận rất khácnhau, thậm chí trái chiều nhau gay gắt, “người khen thì cổ vũ hết lời mà người chêthì cũng bầm dập đến điều” Việc tìm hiểu về thơ Vi Thùy Linh mới chỉ dừng lại ở
Trang 12mức độ các bài viết mang tính nhận định, đánh giá chung về một số phương diệntrong sáng tác của chị (như vấn đề bản năng, chất libido, ) được đăng tải trên cácbáo, tạp chí và các trang mạng.
Khi đọc KhẢt của Vi Thùy Linh, nhà thơ - nhạc sỹ Nguyễn Trọng Tạo đã cảm nhận ở cô “cái tôi” đầy cá tính và sống động: “Một thiếu nữ đa tình?
Một phận ki ép đa đoan? Một tâm hồn dám sống? Là tất cả mà không là gì cả Mạnh mẽ, thành thật và tận hiển cho tình yêu, nghệ thuật Thơ phóng sinh ỳ tưởng
ra ngoài gông cùm của thành kiến truyền kiếp, đập cánh quyết ỉiệt vào hiện đại Thơ phá tung cánh cửa vờ vĩnh che chắn trái tim trụy lạc, trưng cầu ảnh sáng Đó
là Vi Thùy Lỉnh với tuyên ngôn “Không bao giờ hóa trang đế nhập vai người khác
” Còn Nguyễn Việt Chiến khi đọc tập thơ này đã viết bài “Thơ Vi Thùy Linh cơn cuồng lưu từ những mê - lộ - chữ” và nhận thây “V/ Thùy Lỉnh có một đời song nong cháy đam mê và nhiều nỗi đau Trong những bài thơ định mệnh của mình, Vi Thừy Lỉnh như là một người dệt tâm gai nhẫn nại đan dệt những cảm xúc của mình với nỗi đau vô hình trong tay - ngôn - ngữ luôn bị trầy xước, rớm máu bởi những nôi đau vổ hình trong thỉ ca và hữu hình trong tình yêu, đời sống con người ”.
Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên khi đọc tập “Đồng tứ' thấy Linh là
“Người “tận lực tham ố tuổi trẻ ” để sống thơ” (Tạp chí Văn học số 9, 2005) “Vân một niềm khao khát của Linh như ngày nào, khao khát vừa ngây thơ vừa đau đón
mà hạnh phúc Tôi (và ta) gặp lại ở đây những khát vọng cháy bỏng và thăng hoa trong thơ Linh về tình yêu Thế là đủ cho Lỉnh hát ca và hoan lạc Một niềm hoan lạc sống đời thơ”.
TS Nguyễn Đăng Điệp trong bài nghiên cứu “Màu yêu trong Đồng tử Linh ”
lại chú ý tới thi phẩm trong tập thơ, nhà nghiên cứu cho rằng: đã có thể nói đếntrường chữ của Vi Thùy Linh vì đây là thơ đánh dấu 10 năm “nàng Vi tự nguyệndấn thân vào nghệ thuật” Cụ thể là với ý thức vượt thoát khỏi sự sáo mòn của chữnghĩa và niềm tin vào sức mạnh vô song của tình yêu đã giúp nữ thi sĩ có nhiều câu
thơ đẹp, lạ, giàu sức gợi Đặc biệt “dày đặc trong thơ Vỉ Thủy Linh là những động