NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ SỰ VẬN DUNG SÁNG TẠO CỦA ĐẢNG TA TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA CỦA NHÂN DÂN, DO NHÂN DÂN, VÌ NHÂN DÂN Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền phản ánh khát vọng của nhân dân về một nhà nước bảo đảm tự do, dân chủ, nhân quyền, đối lập với sự độc đoán, độc tài của Nhà nước chủ nô và chế độ chuyên chế hà khắc của nhà nước phong kiến. Những tư tưởng này xuất hiện từ thời cổ đại, một số nhà tư tưởng lớn Xô lông; Hêracơlit, Đêmôcơrit... và tiếp tục được kế thừa, phát triển, nhât là trong thời kỳ cách mạng tư sản. Giai cấp tư sản trong quá trình đấu tranh giành chính quyền từ tay giai cấp phong kiến đã xây dựng nên nền dân chủ tư sản và Nhà nước pháp quyền tư sản. Đây là một bước tiến lớn của lịch sử dân chủ và pháp quyền. Và ngày nay, hầu hết các quốc gia trên thế giới dù có định hướng xây dựng nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa hay là tư bản chủ nghĩa thì đều tiến hành xây dựng Nhà nước pháp quyền mang đặc trưng riêng của nước mình dựa trên những đặc điểm đặc thù về kinh tế, chính trị, xã hội. Nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức nhà nước với sự phân công lao động khoa học, hợp lý giữa các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, có cơ chế kiểm soát quyền lực, nhà nước tổ chức và hoạt động trên cơ sở pháp luật, nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, pháp luật có tính khách quan, nhân đạo, công bằng, tất cả vì lợi ích chính đáng của con người. Theo đó, Nhà nước pháp quyền có những đặc trưng cụ thể sau:
Trang 1NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ SỰ VẬN DUNG SÁNG TẠO CỦA ĐẢNG TA TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
CỦA NHÂN DÂN, DO NHÂN DÂN, VÌ NHÂN DÂN
Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền phản ánh khát vọng của nhân dân về một nhà nước bảo đảm tự do, dân chủ, nhân quyền, đối lập với sự độc đoán, độc tài của Nhà nước chủ nô và chế độ chuyên chế hà khắc của nhà nước phong kiến Những tư tưởng này xuất hiện từ thời cổ đại, một số nhà tư tưởng lớn Xô lông; Hêracơlit, Đêmôcơrit và tiếp tục được kế thừa, phát triển, nhât là trong thời kỳ cách mạng tư sản Giai cấp tư sản trong quá trình đấu tranh giành chính quyền từ tay giai cấp phong kiến đã xây dựng nên nền dân chủ tư sản và Nhà nước pháp quyền tư sản Đây là một bước tiến lớn của lịch sử dân chủ và pháp quyền Và ngày nay, hầu hết các quốc gia trên thế giới dù có định hướng xây dựng nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa hay là tư bản chủ nghĩa thì đều tiến hành xây dựng Nhà nước pháp quyền mang đặc trưng riêng của nước mình dựa trên những đặc điểm đặc thù về
kinh tế, chính trị, xã hội Nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức nhà nước với sự phân công lao động khoa học, hợp lý giữa các quyền lập pháp, hành pháp và
tư pháp, có cơ chế kiểm soát quyền lực, nhà nước tổ chức và hoạt động trên cơ sở pháp luật, nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, pháp luật có tính khách quan, nhân đạo, công bằng, tất cả vì lợi ích chính đáng của con người.
Theo đó, Nhà nước pháp quyền có những đặc trưng cụ thể sau:
+ Sự bảo đảm tối cao của Hiến pháp và pháp luật trong đời sống xã hội, trong đó pháp luật phải phản ánh ý chí chung của nhân dân và lợi ích chung của xã hội;
+ Nhà nước thực hiện và bảo vệ các quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa của công dân Pháp luật chỉ nghiêm cấm những gì có hại cho xã hội Công dân được tự do làm những gì mà pháp luật không cấm;
Trang 2+ Nhà nước và nhân dân bảo đảm trách nhiệm lẫn nhau, có quan hệ mật thiết và ràng buộc lẫn nhau về quyền và nghĩa vụ do pháp luật điều chỉnh Bảo đảm đầy đủ quyền của công dân là trách nhiệm của Nhà nước; ngược lại công dân phải thực hiện các nghĩa vụ với Nhà nước Nhà nước chịu trách nhiệm trước công dân về những hoạt động của mình và công dân chịu trách nhiệm trước Nhà nước về những hành vi
vi phạm pháp luật của mình;
+ Nhà nước pháp quyền phải có hình thức tổ chức quyền lực thích hợp để thực hiện hữu hiệu việc xây dựng hệ thống pháp luật, giám sát sự tuân thủ pháp luật, xử
lý các vi phạm pháp luật, bảo đảm cho pháp luật thực hiện một cách nghiêm minh; + Nhà nước pháp quyền là Nhà nước sống hòa đồng với cộng đồng thế giới, thực hiện các cam kết quốc tế mà nhà nước là thành viên ký kết hay công nhận
Ở Việt Nam, tư tưởng về Nhà nước pháp quyền xuất hiện từ những năm đầu của thế kỷ XX, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bản ưu sách 8 điểm gửi đến hội nghị
Vecxay và sau này được chuyển thể thành bản Việt Nam yêu cầu ca, Người đã coi
trọng vai trò của pháp quyền: “Trăm điều phải có thần linh pháp quyền” Tư tưởng
Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước pháp quyền thể hiện trên những nội dung sau: + Nhà nước Việt Nam phải là Nhà nước dân chủ triệt để Đó là nền dân chủ đề cao nhân dân, nhân dân là chủ thể “mọi quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân” được thể hiện triệt để cả dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp;
+ Nhà nước pháp quyền Việt Nam là nhà nước pháp quyền hợp hiến, hợp pháp Nhà nước pháp quyền đề cao tính hợp hiến, hợp pháp trong tổ chức và hoạt động của Nhà nước, Nhà nước chỉ được làm những điều pháp luật cho phép, còn nhân dân được làm tất cả những điều pháp luật không cấm;
+ Hệ thống pháp luật ở Việt Nam là hệ thống pháp luật dân chủ, tiến bộ hướng tới các giá trị nhân văn Theo Hồ Chí Minh, pháp luật của ta là pháp luật thực sự dân chủ, vì nó bảo vệ quyền dân chủ tự do rộng rãi cho nhân dân lao động Để bảo vệ
Trang 3quyền tự do của mỗi người, để thực hiện được nhiệm vụ đó, Nhà nước phải thực sự của dân, chăm lo đến lợi ích của nhân dân;
+ Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là công cụ bảo vệ và phát huy quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ và phát triển con người
Tuy Chủ tịch Hồ Chí Minh tuy chưa trực tiếp sử dụng khái niệm nhà nước pháp quyền, nhưng tư tưởng về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Người rất phong phú, nhất quán Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đi xa nhưng những tư tưởng của Người về xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân vẫn còn nguyên giá trị Giá trị trường tồn của những luận điểm đó không chỉ soi sáng mà còn là sự tiếp sức quyết tâm chính trị của Đảng và Nhà nước ta trong tiến trình xây dựng Nhà nước Pháp quyền xã hội chủ nghĩa Văn kiện Đại hội X của Đảng chỉ rõ: “Xây dựng
cơ chế vận hành của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm nguyên tắc tất
cả quyền lực nhà nước đều thuộc về nhân dân; quyền lực nhà nước là thống nhất, có
sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng tính khả thi của các qui định trong văn bản pháp luật Xây dựng, hoàn thiện cơ chế kiểm tra giám sát tính hợp hiến hợp pháp trong các hoạt động và quyết định của các cơ quan công quyền” Xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam XHCN của dân, do dân và vì dân là
tư tưởng, quan điểm nhất quán của Chủ tịch Hồ Chính và của Đảng ta Điều đó đã được Đảng ta tiếp thu các giá trị tích cực, tiến bộ, khoa học về Nhà nước pháp quyền trong lịch sử, đồng thời quán triệt quan điểm của Chủ nghĩa Mác lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước, pháp luật kiểu mới và vận dụng phù hợp với thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta Cho đến trước đổi mới, Đảng
ta chưa dùng khái niệm Nhà nước pháp quyền, mặc dù tư tưởng của Chủ tịch Hổ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền đã được cụ thể hóa trong các bản Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001), trong xây dựng pháp luật và
tổ chức hoạt động của bộ máy nhà nước Bắt đầu từ Hội nghị giữa nhiệm kỳ khóa
Trang 4VII (01/1994), Đảng ta sử dụng khái niệm Nhà nước pháp quyền XHCN Trong nội
dung phần 2 về những nhiệm vụ trong thời gian tới, đã nêu nhiệm vụ thứ bảy “xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam của dân, do dân và vì dân” Tiếp theo các Đại
hội VIII, Đại hội IX khẳng định tinh thần, quan điểm này Văn kiện Đại hội Đảng
toàn quốc lần thứ IX khẳng định: “Nhà nước ta là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp” Nhà nước
quản lý xã hội bằng pháp luật Mọi cơ quan, tổ chức, cán bộ, công chức, mọi công dân có nghĩa vụ chấp hành Hiến pháp và pháp luật Quan điểm đó tiếp tục được cụ thể hóa trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X và XI của Đảng
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng đã xác định một trong những đặc trưng chủ yếu của xã hội chủ nghĩa mà chúng ta xây dựng là “có Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản” Vì vậy, để đi lên chủ nghĩa xã hội cùng với thực hiện các nhiệm vụ phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; xây nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, thực hiện đại đoàn kết toàn dân tộc; xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh; bảo đảm vững chắc quốc phòng và an ninh quốc gia; chủ động và tích cực hội nhập kinh tế thế giới
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước xã hội chủ nghĩa thực sự của dân, do dân, vì dân; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân; đảm bảo tính tối cao của Hiến pháp, quản lý xã hội bằng pháp luật nhằm phục vụ lợi ích
và hạnh phúc của nhân dân, do Đảng tiền phong của giai cấp công nhân lãnh đạo đồng thời chịu trách nhiệm trước nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân.
Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X đã khẳng định, Nhà nước pháp quyền XHCN
mà chúng đa đang xây dựng có những đặc trưng sau:
Trang 5- Là Nhà nước thực sự của dân, do dân và vì dân; tất cả quyền lực nhà thuộc về nhân dân;
- Nhà nước tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong quá trình thực hiện
ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp;
- Nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở Hiến pháp, pháp luật và bảo đảm cho Hiến pháp và các đạo luật giữ vị trí tối thượng trong điều chỉnh các quan hệ thuộc tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội;
- Nhà nước tôn trọng, thực hiện và bảo đảm quyền con người, tất cả vì hạnh phúc của con người; bảo đảm trách nhiệm giữa Nhà nước và công dân, thực hành dân chủ gắn với tăng cường kỷ cương, kỷ luật;
- Là Nhà nước do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, đồng thời bảo đảm sự giám sát của nhân dân, sự giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các thành viên của Mặt trận;
- Là Nhà nước thực hiện đường lối hòa bình, hữu nghị với nhân dân các dân tộc
và các nhà nước trên thế giới trên nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau và cùng có lợi; đồng thời tôn trọng và cam kết thực hiện các công ước, điều ước, hiệp ước quốc tế
đã tham gia, ký kết, phê chuẩn
Kế thừa Đại hội X của Đảng, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã chỉ rõ những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tập trung những nội dung cụ thể sau:
- Nâng cao nhận thức về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa;
- Tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước;
Trang 6- Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức trong sạch, có năng lực đáp ứng yêu cầu của tình hình mới;
- Tích cực phòng ngừa và kiên quyết đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, thực hành tiết kiệm
Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế một phần được Đảng ta vận dụng qua công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng hiện nay Cụ thể, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay, Đảng ta khẳng định bên cạnh những thành tựu đổi mới 25 năm qua còn tồn tại
không ít "những hạn chế, yếu kém, thậm chí có những yếu kém, khuyết điểm kéo dài qua nhiều nhiệm kỳ, chậm được khắc phục " Trong đó có "Một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, trong đó có những đảng viên giữ vị trí lãnh đạo, quản lý, kể cả một số cán bộ cao cấp, suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống với những biểu hiện khác nhau về sự phai nhạt lý tưởng, sa vào chủ nghĩa cá nhân ích kỷ, cơ hội, thực dụng, chạy theo danh lợi, tiền tài, kèn cựa địa vị, cục bộ, tham nhũng, lãng phí, tùy tiện, vô nguyên tắc…"
Do đó, để khắc phục những hạn chế, khuyết điểm trên theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XI) và xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền XHCN, các cấp ủy Đảng, chính quyền từ Trung ương đến cơ sở đã và đang tiến hành kiểm điểm tự phê bình và phê bình Qua kiểm điểm tự phê bình và phê bình, các cấp ủy đảng và chính quyền đánh giá những kết quả đạt được trong lãnh đạo, quản lý, đồng thời thẳng thắn nhìn nhận những khuyết điểm, hạn chế và có phương hướng khắc phục, sửa chữa trong thời gian tới Với những kết quả bước đầu đã được trong triển khai, thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XI) là một trong những thành tích quan trọng đóng góp vào công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng trong điều kiện mới hiện nay