Môi trường trong xây dựng - Chương 5 pot

Các tác động đặc trưng như: - Gây ô nhiễm không khí do sự phát tán các loại khí thải độc hại và chất thải cứng; - Ảnh hưởng tới chất lượng nước, đất do quá trình khai thác và tổ chức vận

CHƯƠNG V: CÁC TÁC ĐỘNG CỦA TỔ CHỨC KHAI THÁC VẬN TẢI TỚI MÔI TRƯỜNG VÀ BIỆN PHÁP GIẢM THIỂU

Tổ chức khai thác vận tải là một mắt xích trong quá trình giao thông vận tải Cũng tương tự như một phương tiện vận tải, hoạt động của dòng phương tiện vận tải cũng gây các tác động xấu tới môi trường nhưng ở mức độ cao hơn Các tác động đặc trưng như:

- Gây ô nhiễm không khí do sự phát tán các loại khí thải độc hại và chất thải cứng;

- Ảnh hưởng tới chất lượng nước, đất do quá trình khai thác và tổ chức vận tải;

- Tác động tới các hệ sinh thái;

- Gây tiếng ồn, rung động;

- Các nguy cơ gây tai nạn giao thông và các tác động có hại khác

Các loại hình vận tải khác nhau cũng gây các tác động khác nhau đến môi trường (Bảng 4.1)

Để có các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm môi trường, ngoài những biện pháp có tính phổ biến áp dụng cho các ngành nói chung và ngành GTVT nói riêng, trong tổ chức khai thác vận tải cũng có những nét đặc thù

Bảng 4.1 Tác động môi trường của một số loại hình vận tải

Các hợp

phần môi

trường

Vận tải đường thuỷ đường sắt Vận tải đường bộ Vận tải hàng không Vận tải

KHÔNG

KHÍ

Ô nhiễm không khí do khí thải từ tàu

biển, từ các thiết bị

bốc xếp hàng hoá, từ

máy nổ diezel dự

phòng, xe tải chở

hàng tại các bến cảng

Khí thải từ động

cơ diezel của đầu máy xe lửa (CO, CmHn, NOx, SO2, aldehit, muội than)

Ô nhiễm không khí (CO, HC, NOx, bụi, phụ gia xăng dầu), khí gây ô nhiễm toàn cầu (CO2, CFCs)

Ô nhiễm không khí,

do phát tán NOx ở tầng cao gây hiệu ứng nhà kính và suy giảm tầng ôzôn

TÀI

NGUYÊN

NƯỚC

Thải nước đáy, thải dầu, vào nước,

làm thay đổi hệ dòng

chảy do xây dựng

cảng, đào kênh hoặc

nạo vét

Nước thải sinh hoạt, nguyên liệu, dầu bôi trơn rơi vãi, nước thải từ quá trình rửa đầu máy, toa tàu.

Ô nhiễm nước mặt và nước ngầm do nước rửa xe làm dầu mỡ chảy trên mặt đất và các chất thải cứng

Do xây dựng sân bay làm thay đổi dòng chảy, tầng nước ngầm

và thoát nước

TÀI

NGUYÊN

ĐẤT

Mất đất để xây dựng cơ sở hạ tầng;

chứa các phương tiện

cũ của cảng, đào các

kênh

Mất đất để xây dựng hệ thống đường,

ga, kho tàng, đềpô;

chứa các phương tiện

cũ thanh lý

Mất đất để xây dựng

cơ sở hạ tầng; khai thác vật liệu làm đường

Mất đất để xây dựng cơ sở hạ tầng; chứa các phương tiện

cũ thanh lý

CHẤT

THẢI RẮN

Rác thải từ các phương tiện giao

thông thuỷ

Các phương tiện giao thông thuỷ

Rác thải của hành khách trên các tuyến đường, thiết bị

và phương tiện bị vứt

bỏ

Các phế liệu, phế thải trong xây dựng; các phương tiện bị vứt bỏ; dầu thải

Các phương tiện bị vứt bỏ

TIẾNG

ỒN

Tiếng ồn và rung động chủ yếu do hoạt

động của các phương

tiện bốc xếp, vận

chuyển hàng hoá, do

vận hành máy nạo

vét, ôtô tải công suất

lớn

Tiếng ồn và chấn động tại khu vực ga

và dọc các tuyến đường, chủ yếu do còi tàu, va đập của bánh tàu và đường ray

Tiếng ồn và chấn động

do mọi phương tiện giao thông gây nên tại các đô thị và dọc những tuyến đường

Tiếng ồn quanh khu vực sân bay, chủ yếu do động cơ máy bay phát ra

NGUY

CƠ TAI

NẠN

Các tàu chở nhiên liệu và các chất

độc hại bị va chạm

gây hư hỏng và rỉ

hoặc đắm tàu

Các đoàn tàu chở những chất độc hại bị trật bánh hoặc đâm nhau

Thiệt hại về tính mạng, thương tật, tài sản

do tai nạn giao thông; vận chuyển các chất độc hại;

các công trình hoặc thiết

bị cũ, hỏng

Thiệt hại về tính mạng, thương tật, tài sản do tai nạn máy bay (tuy nhiên so với đường bộ thì còn ít hơn)

CÁC

TÁC ĐỘNG

KHÁC

Vấn đề an toàn lao động, sức khoẻ

của công nhân, thuỷ

thủ, các vấn đề môi

trường xã hội phức

tạp tại các khu vực

cảng

Chia cắt hoặc phá hoại các khu vực lân cận, đồng ruộng hoặc nơi cư trú của các loài hoang dại

Chia cắt hoặc phá hoại các khu vực lân cận, đồng ruộng hoặc nơi cư trú của các loài hoang dại; ách tắc giao thông

Tác động tới khu vực dân cư xung quanh

5.1 Các tác động môi trường trong tổ chức khai thác vận tải đường bộ và các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm

a) Các tác động môi trường trong tổ chức khai thác vận tải đường bộ

Hoạt động của các phương tiện vận tải là một trong những nguồn gây ô nhiễm môi trường Đặc điểm nổi bật của nguồn ô nhiễm sơ cấp do một phương tiện vận tải cơ giới đường bộ gây ra là rất thấp, nếu cường độ giao thông lớn (dòng xe) thì lại tạo thành nguồn gây ô nhiễm đáng kể (nguồn đường) chủ yếu là ở hai bên đường giao thông Khả năng khuếch tán các chất ô nhiễm phụ thuộc rất lớn vào mật độ nguồn thải, tốc độ gió, địa hình, quy hoạch khu vực hai bên đường,

Số lượng các phương tiện tham gia vào dòng giao thông có ảnh hưởng đáng kể đến nồng độ các chất gây ô nhiễm như CO, HC, NOx, SO2, Pb,… Trong những năm gần đây, số lượng phương tiện cơ giới đường bộ ở Việt Nam tăng nhanh (Bảng 4.2), trong khi đó hạ tầng cơ sở giao thông còn chưa đáp ứng được Do vậy, nồng độ các chất ô nhiễm ở hai bên đường nhiều nơi đã vượt quá tiêu chuẩn cho phép, đặc biệt ở những nơi xảy ra ùn tắc giao thông

Bảng 4.2 Số lượng phương tiện cơ giới đường bộ đang lưu hành tại Việt Nam (theo

số liệu Cục Đăng kiểm Việt Nam)

Chất lượng các phương tiện tham gia vào dòng giao thông cũng ảnh hưởng đáng kể đến nồng độ các chất độc hại phát thải Ở Việt Nam số lượng phương tiện vận tải cũ còn quá nhiều (Bảng 4.3) Thậm chí những xe có tuổi đời 20÷30 năm vẫn còn lưu hành và trên 100.000 xe công nông, xe vận chuyển chạy chui lủi Những loại xe này thường không đảm bảo tiêu chuẩn về khí thải Bằng mắt thường cũng có thể thấy rõ sự gây ô nhiễm của các xe này, đặc biệt khi chúng tăng tốc, khói đen bốc mù mịt trên đường Các loại xe chạy bằng diezel gây ô nhiễm do CO và NOx lớn hơn xe chạy xăng, nhưng độ ô nhiễm do HC lại nhỏ hơn

Bảng 4.3 Số lượng phương tiện vận tải cũ đang lưu hành tại Việt Nam

Thực tế trong sử dụng phương tiện giao thông đường bộ, nồng độ chất gây ô nhiễm cao hay thấp còn phụ thuộc vào chất lượng đường bộ, tốc độ chuyển động của dòng xe Chất lượng đường bộ ở Việt Nam còn thấp và chưa đồng đều Do vậy, nơi đường xấu xe phải chạy ở số thấp nhiều làm nồng độ các chất phát thải tăng Nồng độ các chất gây ô nhiễm không khí phát thải khi xe chạy ở tốc độ chậm hay nổ máy tại chỗ thường lớn gấp từ 3÷5 lần so với khi chạy ở tốc độ cao

Cùng với sự gia tăng số lượng phương tiện vận tải, các trạm bảo dưỡng sửa chữa, trạm rửa xe, trạm tiếp nhiên liệu cũng gia tăng Các trạm này gây ô nhiễm không khí bởi nhiên liệu bốc hơi, gây ô nhiễm đất và nước ngầm bởi lượng dầu mỡ rơi vãi ngấm xuống đất, gây

ô nhiễm nước mặt bởi nước thải từ các trạm rửa xe, trạm bảo dưỡng thường không qua xử lý

mà xả thẳng ra hệ thống cống chung hoặc sông hồ ở gần đó

Việc vận chuyển các hoá chất phục vụ sản xuất công nghiệp, nếu không có biện pháp bảo đảm an toàn và để xảy ra bay hơi, rơi vãi, cháy nổ,… cũng là nguồn gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng

Các phương tiện vận tải đường bộ là nguyên nhân chính gây sự tập trung khí CO cao ở các khu vực đô thị Các hợp chất hydrocacbon (CmHn) phát sinh từ khí thải của động cơ hoặc sự bay hơi của hợp chất nhẹ từ nhiên liệu Ở điều kiện thời tiết phù hợp, các hợp chất NOx, SO2,… sẽ bị biến đổi gây ô nhiễm thứ cấp: mưa axit, khói quang hoá ở diện rộng

Các phương tiện vận tải cũng là một trong những nguồn phát thải khí nhà kính (CO2 từ khí xả), CFC (chlorofluorocacbon) từ hệ thống điều hoà nhiệt độ gây suy thoái tầng ôzôn, ảnh hưởng lớn đến sự sống trên Trái Đất

Sự phát sinh NOx gia tăng nhanh khi nhiệt độ tăng từ hệ thống động cơ đốt trong, xe hơi là ví dụ điển hình Nhiệt độ trong động cơ xe có thể lên đến mức 500÷1000oC

Đối với các xe sử dụng dầu diezel, sự phát thải NOx cao hơn xe chạy xăng rất nhiều Ở nước ta, tỉ lệ ôtô có động cơ chạy xăng ước tính chiếm khoảng 75% tổng số xe ôtô

Bảng 4.4 Mật độ NOx (NO) khi tăng nhiệt độ không khí

20

400

500

1500

2200

0,001 0,3 2,0

3700

25000 Detpu [1973] đưa ra trị số trung bình về thành phần các khí thải từ các xe sản xuất tại

châu Âu sử dụng động cơ xăng và động cơ dầu diezel (Bảng 4.5)

Bảng 4.5 Thành phần khí thải từ xe ôtô

Thành phần trong khí thải (%)

Loại động cơ

Một vấn đề ô nhiễm không khí do hoá chất liên quan đến khí thải xe ôtô cần quan tâm

đó là việc chuyển đổi xăng từ xăng pha chì sang xăng không pha chì, một lượng lớn Hydrocacbon thơm đã được thêm vào và chúng phát sinh lượng benzen có độc tính cao trong khí thải của xe ôtô Ngoài ra, nguy cơ tai nạn do vận chuyển hoá chất độc hại cũng tiềm ẩn tác động xấu tới môi trường

Cùng với sự gia tăng của các phương tiện vận chuyển, các trạm bảo dưỡng, trạm rửa

xe và các trạm tiếp nhiên liệu gia tăng theo Tại đó, vấn đề ô nhiễm không khí cục bộ xảy ra bởi các chất bay hơi từ xăng dầu, lượng dầu mỡ rơi vãi cũng tác động tới tầng đất, nguồn nước mặt Những vùng đất xốp, dầu mỡ dễ dàng ngấm vào, khả năng theo nước mưa xuống tầng nước ngầm cao Thực tế hiện nay, lượng nước thải tại các trạm rửa xe trạm bảo dưỡng

xe xả thải trực tiếp ra ngoài môi trường không qua xử lý

Vấn đề độ ồn và độ rung phát sinh từ hoạt động của phương tiện phụ thuộc vào một số yếu tố chính:

- Tốc độ của phương tiện;

- Số lượng và loại phương tiện;

- Bề mặt đường: Chất lượng đường, điều kiện đường (khô hay ướt), độ dốc, chất liệu nền đường;

- Chất lượng của phương tiện vận tải: chất lượng động cơ, loại lốp xe,

Mức ồn chung của dòng xe trên đường giao thông phụ thuộc vào mức gây ồn của từng

xe, lưu lượng xe, thành phần của dòng xe, đặc điểm đường và địa hình xung quanh Mức ồn của dòng xe thường không ổn định và thay đổi rất nhanh theo thời gian Để đo mức ồn của dòng xe người ta thường dùng máy đo tiếng ồn có bộ phân tích giá trị trung bình

Khi xem xét tác động của ô nhiễm tiếng ồn đối với môi trường xung quanh, cần xác định mức độ lan truyền của các nguồn gây ồn

Mức độ lan truyền tiếng ồn của dòng xe trên đường phụ thuộc đáng kể vào khoảng cách

giữa các xe chạy

Bảng 4.6 Độ ồn phát sinh từ hoạt động của phương tiện vận tải

b

)

Cá

c

biệ

n

ph

áp

giảm thiểu ô nhiễm môi trường trong tổ chức khai thác vận tải đường bộ

Để giảm thiểu ô nhiễm môi trường trong tổ chức khai thác vận tải, cần phải sử dụng nhiều biện pháp đồng thời như tăng cường quản lý nhà nước và kiểm soát ô nhiễm môi trường, quy hoạch giao thông vận tải, trồng cây xanh trên các trục đường giao thông và áp dụng các biện pháp kỹ thuật khác,…

- Quản lý và kiểm soát ô nhiễm môi trường do GTVT

Quản lý nhà nước thông qua luật và các văn bản dưới luật về GTVT và môi trường có tác dụng quan trọng đến việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững của đất nước trong từng thời kỳ phát triển

Trong cơ chế thị trường, chủ sở hữu các phương tiện vận tải quan tâm chủ yếu đến lợi ích kinh tế, ít quan tâm đến bảo vệ môi trường Do vậy, cần tiến hành kiểm soát ô nhiễm để

có những đối sách phù hợp như:

- Không cho lưu hành những loại phương tiện phát thải những chất ô nhiễm quá tiêu chuẩn cho phép (thông qua đăng kiểm phương tiện cơ giới đường bộ) Biện pháp này ở Việt Nam đã được áp dụng từ năm 1996, tiêu chuẩn khí thải đã được siết chặt dần nhưng vẫn còn cao so với thế giới

- Khuyến khích sử dụng các loại nhiên liệu ít gây ô nhiễm như: sử dụng xăng không pha chì (Pb), sử dụng khí ga hoá lỏng (LPG), năng lượng sạch,… Ở Việt Nam cho đến nay đã sử dụng xăng không pha chì, đang nghiên cứu sử dụng khí

ga hoá lỏng và nhiên liệu sinh học Đó là những hướng tốt có thể hạn chế ô nhiễm

- Quy định niên hạn sử dụng đối với các loại phương tiện vận tải Ở Việt Nam, từ năm 2005 đã quy định niên hạn cho xe ô tô tải và ô tô khách là 25 năm và theo tiến trình sẽ giảm dần con số này Việc quy định niên hạn sử dụng ngoài mục đích đảm bảo an toàn giao thông còn phục vụ mục đích bảo vệ môi trường vì xe càng

cũ lượng nhiên liệu tiêu thụ trên 100km quãng đường chạy càng lớn

Để quản lý môi trường tốt cần đánh giá thường xuyên hiện trạng ô nhiễm môi trường

do GTVT gây ra bằng các trạm quan trắc môi trường giao thông, đặc biệt tại các nút giao thông điển hình ở các đô thị lớn

Môi trường tiếng ồn ở tần số 1000 Hz Mức âm (dB) Son) Độ to (

- Ôtô nhỏ chạy với tốc độ tiết kiệm xăng

nhất

- Tàu điện ngầm

- Ôtô vận tải hạng nặng chạy bằng dầu diezel

ở cách 8m

70

75

90

8

13

32

- Sử dụng các chế tài như xử phạt, thu giữ những phương tiện phát thải quá tiêu chuẩn cho phép bằng các thiết bị kiểm soát khí thải di động

- Trồng cây xanh hai bên đường giao thông

Cây xanh có tác dụng tạo bóng mát, hút bớt bức xạ mặt trời, hút bụi và giữ bụi, lọc không khí, hút và che chắn một phần tiếng ồn

Cây xanh có thể che chắn được 10÷90% lượng bức xạ mặt trời chiếu xuống Trái Đất tuỳ theo kích thước của cây và lá Cây xanh làm giảm nhiệt độ không khí, hấp thụ khí CO2

và bổ sung lượng O2 cho không khí

Cây xanh có tác dụng hấp thụ bớt các chất độc hại trong môi trường không khí trên

cơ sở các quá trình hoạt động hoá sinh và vật lý Các chất khí độc và kim loại nặng được cây hấp thụ chủ yếu giữ ở phần mô bì của lá cây, một phần được chứa trong thân cây, cành

và rễ cây Các loại cây thân gỗ có tác dụng tốt đối với môi trường và không gây độc hại cho con người Cây xanh có thể giảm ô nhiễm do các chất khí độc hại trong môi trường khoảng 10÷35%

Cây xanh có thể giảm nồng độ bụi trong không khí từ 20÷60% bằng cách giữ bụi trên cành lá (tác dụng lọc bụi) và hạn chế nguồn bụi bay lên từ mặt đất

Cây xanh có khả năng hấp thụ tiếng ồn hai bên đường giao thông do hiện tượng sóng

âm thanh truyền qua các lùm cây bị phản xạ qua lại nhiều lần làm giảm cường độ âm thanh Các dãy cây xanh dày đặc rộng 10÷15m có thể giảm tiếng ồn từ 15÷18dB

Ở những nơi có ảnh hưởng tiếng ồn lớn cần kết hợp biện pháp trồng cây với xây dựng tường chống ồn

- Quy hoạch mạng lưới giao thông

Khi tiến hành quy hoạch mạng lưới giao thông cần kết hợp giữa các yếu tố phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường

Quy hoạch mạng lưới giao thông kết hợp với việc đánh giá tác động môi trường để có phản ánh lựa chọn tối ưu nhằm giảm thiểu các tác động môi trường trong xây dựng và hoạt động giao thông (giảm ùn tắc, giảm ô nhiễm không khí, tiếng ồn,…) Ở nước ta, các dự án xây dựng các đường cao tốc chất lượng cao, cầu vượt đã và đang triển khai phần nào khắc phục được vấn đề quá tải của phương tiện cơ giới hiện nay

Ưu tiên phát triển mạng lưới vận tải hành khách công cộng nhằm hạn chế sự phát triển của các phương tiện cá nhân, giảm thiểu ô nhiễm môi trường

- Tổ chức khai thác phương tiện vận tải bộ

Đảm bảo xe chạy đúng trọng tải thiết kế vì non tải lượng nhiên liệu bị đốt cháy và phát thải cũng xấp xỉ như khi đủ tải; còn khi quá tải phương tiện phải đi ở số thấp nhiều làm tăng lượng phát thải Do vậy, đối với ô tô con và ô tô khách cần chở đủ người theo quy định, ô tô tải cần hạn chế chạy khi không có hàng Các loại xe không được chở quá tải

Lượng phát thải ngoài việc phụ thuộc vào chất lượng phương tiện còn phụ thuộc vào trình độ và phương pháp lái xe Các phương pháp tăng tốc - chạy trơn, lái xe ép số,… đều làm tăng ô nhiễm môi trường Chạy xe không giữ cự ly quy định giữa các xe trên đường vừa không đảm bảo an toàn giao thông vừa tăng mật độ phương tiện

Các phương tiện cần chạy đúng luồng tuyến theo quy hoạch để giảm tắc nghẽn giao thông Khi xảy ra ùn tắc không nổ máy tại chỗ

Thực hiện tổ chức vận tải hợp lý giữa các phương tiện giao thông như: dịch chuyển phương thức vận tải đường bộ sang vận tải đường sắt hoặc vận tải đường thuỷ khi cự ly vận tải lớn; chuyển nhu cầu đi ô tô, xe máy riêng sang đi các phương tiện vận tải công cộng như

xe buýt, xe điện,…

Thực hiện các biện pháp nhằm giảm số phương tiện và người tham gia giao thông như: hoàn thiện mạng lưới thông tin (điện thoại cố định, điện thoại di động, internet,…); tăng cường hệ thống bán lẻ và phục vụ nhu cầu nhu yếu phẩm tại từng gia đình

- Biện pháp giáo dục

Giáo dục là một trong những biện pháp bảo vệ môi trường mang tính hiệu quả cao kết hợp với chính sách quản lý của nhà nước Tuyên truyền, phát động các phong trào bảo

vệ môi trường từ khu phố đến trường học, công sở Phát triển những khu vực xanh là một trong những biện pháp khắc phục ô nhiễm không khí, vì vậy nhà nước cần đưa ra chính sách giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của khu vực xanh và khuyến khích mọi người tham gia trồng cây

5.2 Các tác động môi trường trong tổ chức khai thác vận tải đường sắt và các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm

a) Tác động môi trường trong tổ chức khai thác vận tải đường sắt

* Ô nhiễm không khí

Khí thải từ động cơ điezel của đầu máy xe lửa gồm các thành phần: CO, CmHn, NOx, SO2, aldehyt và muội than (C) Theo thống kê năm 1996, Liên hiệp đường sắt Việt nam có khoảng 389 đầu máy Với số lượng ít như vậy ảnh hưởng đến môi trường không khí

là không lớn

Mạng lưới giao thông đường sắt nước ta có tổng chiều dài 3.106 km bao gồm những tuyến đường sắt chính và nhánh cùng với các trạm đỗ tàu Mạng lưới đường sắt chính có chiều dài 26.000km có tốc độ cho phép tàu chạy từ 75÷80km/giờ

Trong mạng lưới, có 250 trạm đường sắt và 1.767 cầu cho tàu chạy qua với tổng chiều dài 52.162m Riêng tuyến Hà Nội – Hồ Chí Minh chiếm 69,12% tổng chiều dài cầu Có 39 đường hầm với tổng chiều dài 11.468m, trong đó có 27 đường hầm (8.335 m) thuộc tuyến

Hà Nội – Hồ Chí Minh Tại các đường hầm, hệ thống thoát nước chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế, tường hầm không đảm bảo, nhiều nơi bị nứt và vỡ Tốc độ tàu đi qua đường hầm không quá 30km/giờ Phần lớn tại các đường hầm, sự lưu thông không khí kém dẫn tới lượng khí phát thải cao khi tàu chạy qua

Theo số liệu điều tra của CEPT (Trung tâm Khoa học Công nghệ và Bảo vệ Môi trường Giao thông vận tải), sự tập trung bụi ở khu vực gần đường ray khi tàu chạy qua gấp 1,5÷3 lần so với khi không có tàu đi qua

Ngoài ra tại các điểm gác chắn đường sắt, mỗi khi có đoàn tàu chạy qua, các phương tiện giao thông đường bộ sẽ phải dừng lại, tập trung tại một điểm với số lượng lớn, khối lượng các chất độc hại thải ra vào lúc này sẽ tăng lên đáng kể Trên đoạn Gia Lâm - Giáp Bát có 8 điểm giao cắt lớn có gác chắn Bình quân thời gian chờ đợi tại một điểm là 5 phút/lần Mỗi ngày có 40 đoàn tàu chạy qua (40 lần đóng gác chắn) Các đầu máy diezel chạy trên đoạn này đốt cháy mỗi ngày khoảng 6 tấn dầu và thải vào khí quyển một lượng chất độc không nhỏ

* Ô nhiễm nguồn nước

Trong hoạt động khai thác vận tải đường sắt, nước thải phát sinh từ quá trình rửa đầu máy, toa tàu; từ hoạt động sinh hoạt; từ sự rơi vãi của dầu bôi trơn,…

Hàng năm, có khoảng 200m3 nước thải (với 5÷8 tấn xà phòng) thải ra từ các toa chở hành khách Hiện nay lượng nước thải này được thải trực tiếp ra ngoài môi trường mà không qua xử lý, ảnh hưởng tới nước mặt dọc theo các tuyến đường tàu vận hành Sự rơi vãi nhiên liệu, dầu bôi trơn trong hoạt động vận tải đường sắt cũng dẫn tới ô nhiễm môi trường nước

* Chất thải rắn

Theo đánh giá, mỗi hành khách thải bỏ 0,2kg rác Vì vậy, mỗi năm, vận tải đường sắt Việt Nam sẽ thải ra khoảng 7.000 tấn rác thải, một lượng nhỏ tập trung tại các ga, còn lại được thải trực tiếp ra ngoài đường ray Thành phần rác thải bao gồm các loại bao bì thực phẩm (kim loại, nilon, thuỷ tinh, nhựa, ) rất khó tự phân huỷ Ngoài ra, còn có một lượng rác do rơi vãi vật liệu

và hàng hoá tại các sân ga

* Độ ồn, rung

Phương tiện vận tải đường sắt còn gây ra tiếng ồn và rung động rất lớn do tiếng còi, do va đập của bánh tàu với đường ray Tại các ga, tiếng ồn còn được tạo ra bởi sự tập trung đông người

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, độ ồn và rung của hoạt động đường sắt phụ thuộc vào tốc

độ của tàu, số lượng phương tiện vận tải, loại tàu (tàu hành khách hay tàu chở hàng), chất lượng của nền đường và đường ray, dạng đầu máy – toa xe, kiểu và chất lượng thanh tà vẹt

Độ ồn gây ra từ nhiều nguồn, đặc biệt từ đầu máy, khi đầu máy hoạt động, tiếng ồn lớn nhất được đo tại ống xả, nơi mức ồn thường từ 100÷110dBA; tại khu vực cách xa khoảng 50m, tiếng ồn nằm trong khoảng 83÷89dBA

Độ ồn bởi các toa hành khách lớn nhất khi bánh tàu va chạm với các điểm nối của đường ray, sự lồi lõm của bề mặt đường ray và các điểm nút giao thông sẽ có thể làm tăng mức ồn từ 10÷15dBA Theo CEPT, mức ồn ở các toa hành khách trên tuyến đường từ Bắc vào Nam thường lớn hơn 90dBA và tại các đường vòng hoặc cầu, độ ồn thường lớn hơn 100dBA

Theo kết quả điều tra của CEPT, ở tốc độ 50km/giờ mức ồn của tàu là 89÷94dBA, thể hiện chất lượng các toa tàu còn thấp, do đó độ ồn là vấn đề cần phải quan tâm

b) Các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm môi trường trong tổ chức khai thác vận tải đường sắt

* Quản lý và Kiểm soát ô nhiễm

Cũng tương tự như phần tổ chức khai thác vận tải đường bộ, Nhà nước cần có chính sách để quản lý và kiểm soát ô nhiễm môi trường do vận tải đường sắt gây ra, đặc biệt là về rung động - tiếng ồn, khí thải và chất thải rắn

Nhà nước cần quy định niên hạn sử dụng đối với phương tiện vận tải đường sắt, thực hiện việc đăng kiểm và cấp phép lưu hành cho các đoàn tàu

Khuyến khích việc sử dụng đầu máy chạy điện hoặc bằng các nhiên liệu khác thân thiện với môi trường thay cho đầu máy diezel để giảm lượng phát thải Sử dụng đệm từ trường hoặc đệm không khí thay thế đường ray để giảm rung động và tiếng ồn Sử dụng hệ thống thu gom và xử lý chất thải, rác thải của hành khách trên các toa xe,…

Thực hiện đánh giá tác động môi trường thường xuyên đối với ngành vận tải đường sắt

* Quy hoạch mở rộng mạng lưới đường sắt

Vận tải đường sắt có sức chở lớn, tốc độ lữ hành cao và nhiều ưu việt khác Do vậy, việc phát triển mạng lưới đường sắt theo quy hoạch phù hợp sẽ có khả năng thu hút một lượng lớn hành khách Điều đó làm giảm số lượng phương tiện cá nhân và ô tô khách chạy cùng hướng, dẫn đến lượng phát thải gây ô nhiễm giảm

Trong quy hoạch và mở rộng mạng lưới đường sắt cần lưu ý:

- Đưa các ga lớn ra khỏi khu đô thị đông dân cư để tránh ách tắc giao thông và giảm thiểu ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường

- Đường sắt cần phải đặt cách khu dân cư từ 200÷300m Đối với những tuyến đường cũ gần khu dân cư cần xây tường giảm ồn (nếu tường cao 1,5m, cách đường sắt 2,5m thì ở khoảng cách 100m tiếng ồn giảm khoảng 10dB)

- Mở rộng chiều rộng đường sắt lên 1,4m, giảm số đường cua vòng để tăng tốc độ chạy tàu

- Sử dụng đường ray dài để giảm mối nối ray Tăng cường dùng tà vẹt gỗ thay cho

tà vẹt bêtông

- Xây dựng hệ thống đường sắt chạy điện trên cao hoặc chạy ngầm dưới mặt đất sẽ

ít gây ảnh hưởng đến giao thông đường bộ và giảm ô nhiễm môi trường

* Tổ chức vận tải đường sắt

- Điều độ chạy tàu hợp lý

- Sử dụng các biện pháp thu hút hành khách và khai thác nguồn hàng để giảm mật

độ của phương tiện vận tải đường bộ trên những tuyến có đường sắt chạy qua

* Các giải pháp công nghệ đối với phương tiện vận tải đường sắt

Sử dụng phương tiện bánh sắt chạy điện trên cao hoặc chạy ngầm dưới mặt đất không ảnh hưởng đến giao thông đường bộ và bản thân nó không gây ô nhiễm cho môi trường Không những thế, do có sức chở lớn, tốc độ lữ hành cao và nhiều ưu việt khác, phương tiện bánh sắt chạy điện có khả năng thu hút hành khách nội thị với mức độ cao, do đó các chất độc hại do số các phương tiện vận tải cá nhân thải vào môi trường sẽ giảm đáng kể

Trên tuyến đường sắt chạy điện, nếu tạo thêm bến đỗ hoặc kéo dài đoạn đường đó thêm nữa thì số hành khách đi tàu sẽ tăng lên theo tốc độ luỹ thừa

Kéo dài đường sắt chạy điện ra các phía ngoại ô sẽ có tác dụng tích cực cho việc dãn mật độ dân cư ra khỏi trung tâm Sở dĩ như vậy vì đường sắt chạy điện có sức chở lớn, độ tin cậy về giờ giấc cao Sống ở ngoại ô và hàng ngày làm việc trong thành phố lúc này trở nên một mô hình lý tưởng

Có thể lấy số liệu liên quan ở đoạn Gia Lâm - Giáp Bát (TP Hà Nội) làm ví dụ Đến năm 2005, nếu khai thác đoạn đường sắt chạy điện Gia Lâm - Giáp Bát thì mỗi ngày sẽ vận chuyển được 87.000 lượt hành khách, tương đương với 1 triệu (hành khách x km)

Bảng 4.7 Các giải pháp công nghệ hợp lý về môi trường Giải pháp công nghệ hợp lý

I Đầu máy diezel

I.1 Hình dạng đầu máy xe lửa diezel Giảm sức cản do gió, dự tính tiết kiệm

nhiên liệu 4 ÷ 7,4%

I.2 Các loại dầu bôi trơn vành bánh

xe

Giảm sức cản do gió ở giao diện bánh

xe lửa, dự tính tiết kiệm năng lượng từ 5

÷ 30%

I.3 Thay thế máy điều tốc chạy hơi

nước bằng các máy điều tốc chạy điện Tiết kiệm nhiên liệu 2 ÷ 5%

I.4 Bộ vi xử lý dựa trên hệ thống điều

khiển để truyền điện của các đầu máy

diezel

Tương xứng tối ưu giữa sức ngựa của động cơ và nhu cầu máy phát điện, dự tính tiết kiệm 2 ÷ 3%

I.5 Hệ thống phun nhiên liệu chạy

I.6 Các bộ phận buồng đốt phủ gốm Cho phép động cơ vận hành ở các

nhiệt độ cao, ưu điểm bổ sung trong giảm

ăn mòn do sản phẩm đốt gây ra

I.7 Các động cơ không đồng bộ 3 pha

có các bộ biến áp và biến tần

Giảm sức cản lực quay, cũng như một phần năng lượng có thể tái thu hồi để chạy các bộ phận trợ giúp hãm động

II Các đầu máy xe lửa chạy điện

II.1 Các đầu máy siêu mạnh có bộ

giám sát & chuẩn đoán bằng vi xử lý

Thực tiễn hiệu suất năng lượng

II.2 Phanh hãm tái tạo Dự tính tiết kiệm năng lượng kéo từ

3÷5% trong giao thông nội đô và đến 6%

trong vận tải hàng hoá ở các khu vực đường dốc thoải

II.3 Các bộ chuyển pha tĩnh thay thế

bộ chuyển pha quay

Hiệu quả chuyển pha tăng lên tới 87÷95% Kết quả là giảm tiêu thụ năng lượng cung cấp cho các bộ phận phụ - 100KW/đầu máy để điều khiển bộ phận nén, ống khói, nồi hơi vẫn làm việc ngay

cả khi đầu máy đứng yên

II.4 Các dụng cụ hiệu chỉnh hệ số

điện năng năng lượng do giảm các dòng OHE Giảm điện năng phản ứng và tiết kiệm

5.3 Các tác động môi trường trong tổ chức khai thác vận tải đường thuỷ và các biện pháp giảm thiểu

a) Các tác động môi trường trong tổ chức khai thác vận tải đường thuỷ

Hệ thống giao thông đường thuỷ bao gồm mạng lưới đường sông, đường biển và hệ thống kênh rạch, cảng biển Việt Nam có khoảng 2.360 sông và kênh ngòi với tổng chiều dài 41.900 km, trong đó có 6.256 km được quản lý hợp pháp Những tuyến giao thông đường sông chính nằm chủ yếu trên hệ thống sông Mêkông, sông Tiền Giang, sông Hậu Giang và hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình và những sông nhỏ khác (sông Đuống, sông Luộc)

Đối với hoạt động đường biển, Việt Nam có khoảng 60 cảng biển với các quy mô khác nhau, tập trung chính ở khu vực Hải Phòng-Quảng Ninh, TP HCM-Vũng Tàu-Thị Vải Năm 1995, lưu lượng hàng hoá buôn bán qua các cảng biển là 35 triệu tấn (gồm 6 triệu tấn dầu thô) Hàng năm, lượng buôn bán tăng 9,5% Chiến lược phát triển các cảng biển có quy

mô lớn phục vụ cho mục đích giao lưu buôn bán (100 triệu tấn hàng/năm, phục vụ cho những loại tàu chở hàng cỡ lớn (70.000 ÷ 80.000 DWT)

Tổng số tàu biển đang hoạt động tại Việt Nam (tính tới tháng 5/2004) là 864 tàu với tổng trọng tải 2.643.619 tấn

Giao thông đường thuỷ gây ra nhiều ảnh hưởng tới môi trường Người ta ước tính vận tải biển đóng góp vào sự làm ô nhiễm môi trường biển khoảng 12%

- Gây ô nhiễm không khí do khí thải từ tàu biển, khí thải từ các phương tiện xếp dỡ

hàng hoá, từ máy nổ diezel dự phòng, từ xe tải chở hàng trong khu vực bến cảng Các chất gây ô nhiễm tương tự như của các loại phương tiện vận tải dùng động cơ diezel

- Tiếng ồn và rung động chủ yếu do các chuyển động của các phương tiện vận tải,

phương tiện bốc xếp và vận chuyển hàng hoá trong khu vực bến cảng

- Ô nhiễm nước:

Do nước thải sinh hoạt và rác thải từ các tàu vận tải Người ta ước tính có khoảng 50% rác biển do hoạt động của tàu biển thải ra mặc dù trên mỗi tàu đều có thùng chứa rác;

Do thải nước lacanh (nước bẩn đáy tàu) ra sông biển Việt Nam đã ký Công ước quốc

tế cấm xả nước lacanh xuống biển nhưng việc quan trắc và kiểm soát chưa thực hiện được; Nước dằn tàu là nước dùng để giữ thăng bằng cho tàu được bơm lên từ cảng xuất phát trước khi khởi hành và xả ra tại nơi tàu đến, loại nước này có thể chuyển tải các loài động vật hay vi sinh vật có hại, dễ gây tác động xấu tới môi trường;

Nước làm mát động cơ, cùng với nhiên liệu rơi vãi thải xuống sông biển Các loại nước này chứa nhiều xăng, dầu mỡ gây ô nhiễm nước sông, biển;

Sự cố tràn dầu do va chạm giữa các tàu, do gặp thời tiết xấu, làm vỡ khoang chứa dầu gây tràn dầu xuống biển Dầu tràn trên biển sẽ di chuyển qua các vùng khác nhau nhờ dòng hải lưu, sóng, thuỷ triều gây ô nhiễm diện rộng Trong dầu, có những thành phần nhẹ dễ bay hơi và dễ hoà tan; các thành phần nặng trong dầu khó phân huỷ lắng xuống đáy biển tạo ra các khối nhựa Sự cố tràn dầu làm biến đổi tính chất hoá lý của nước (thay đổi màu, mùi, vị), tạo lớp váng mỏng phủ đều mặt biển, ngăn cản sự trao đổi ôxy giữa nước biển và khí quyển Ô nhiễm dầu là nguy cơ lớn, tiềm tàng gây ảnh hưởng tới quần thể cá cũng như hệ sinh thái động thực vật thuỷ sinh, gây tổn thất cho sản lượng ngư nghiệp Ước tính gần đây, lượng dầu chảy tràn vào biển: 3,2÷6,1 triệu tấn/năm tương đương với 0,2÷0,3% tổng lượng dầu vận chuyển bằng tàu biển năm 1980 và bằng 0,1÷0,2% lượng dầu mỏ khai thác trên toàn thế giới

Nước thải do nước rửa thùng dầu của tàu chứa một lượng lớn HC, tương đương khoảng 0,35% trữ lượng của tàu chở dầu Từ những năm 70, nước rửa thùng dầu được giữ lại trên boong trong một khoảng thời gian khi không chở hàng Phương pháp này làm tách phần dầu ra khỏi nước biển, cặn lắng của dầu được kết hợp với đợt hàng tiếp theo trong khi

đó nước biển tương đối sạch được thải ra Kỹ thuật xả trên bề mặt L.O.T (load-on-top) có hiệu quả khắc phục tiềm năng tới 90%

Ngoài dầu, các tai nạn của tàu chuyên chở các chất độc hại khác cũng gây ra ô nhiễm Các hoá chất độc hại khi rơi xuống sông, biển sẽ gây tàn phá môi trường sông biển nghiêm trọng

Năm 1985, ngoài khơi Rumani, tàu container Ariadne đã bị đắm, tàu chở 105 chất hoá học, trong đó có một vài chất cực kỳ độc Để tẩy sạch phải nhờ đến nhiều tổ chức khoa học quốc tế và phải kéo dài đến 8 tháng

Hàng năm, khoảng 200 triệu tấn dầu được vận chuyển qua các vùng biển ngoài khơi Việt Nam từ Trung Đông tới Nhật Bản và Hàn Quốc Các hoạt động thăm dò và khai thác dầu khí ngoài khơi Việt Nam tăng lên hàng năm Biển Đông đã trở thành một trong các địa điểm thăm dò và khai thác dầu khí nhộn nhịp nhất trong các khu vực và trên thế giới Các vùng có các hoạt động dầu khí là vùng biển phía Nam, vịnh Bắc Bộ, vịnh Thái Lan và quần đảo Trường Sa Các hoạt động khai thác và vận chuyển dầu gây ra tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng Các tàu chở dầu làm thoát ra biển tới 0,7% tải trọng của chúng trong quá trình vận chuyển thông thường Sóng biển và gió đều có chiều hướng đưa lượng dầu thoát ra hướng về phía bờ biển Việt Nam Tháng 10 năm 1994, tàu chở dầu của Singapore đã đâm vào cầu tàu ở cảng Cát Lái trên sông Sài Gòn gần TP Hồ Chí Minh làm tràn ra 1.700 tấn dầu Vùng bị ảnh hưởng bao gồm khu cảng và hơn 30.000 ha ruộng lúa, trại cá và trại vịt Đây là vụ va chạm nghiêm trọng nhất từ trước tới nay

Các vụ tràn dầu xảy ra vì nhiều nguyên nhân, trong đó có gia tăng mật độ đi lại, thiếu

sự kiểm soát giao thông và các biện pháp an toàn không phù hợp trên một số tàu chở dầu Việc duy tu, bảo dưỡng luồng lạch định kỳ cũng gây ảnh hưởng tới hệ sinh thái động thực vật thuỷ sinh

Ngoài ra, tại các bến cảng, vấn đề an toàn lao động, sức khoẻ của công nhân, thuỷ thủ cũng là vấn đề đáng quan tâm Hoạt động vận tải thuỷ sẽ đẩy mạnh các hoạt động thương mại khu vức cảng, nhu cầu giải trí, mua bán tăng lên, nhờ đó sẽ giải quyết được vấn đề việc làm cho một số người, nhưng đồng thời cũng tạo ra nhiều vấn đề môi trường xã hội phức tạp

b) Các biện pháp giảm ô nhiễm môi trường trong vận tải đường thuỷ