Người Pacoh - Tà ôi với vấn đề chăm sóc trẻ

Người Pacoh - Tà ôi với vấn đề chăm sóc trẻ.

Người Pacoh - Tà ôi với vấn đề chăm sóc trẻ (từ 0 - 5 tuổi) (Dẫn Liệu từ xã Bắc Sơn - huyện A Lưới - tỉnh Thừa Thiên Huế)

- Nguyễn Phước Bảo Đàn

ằm cách huyện lỵ A Lưới (Thừa Thiên Huế) khoảng 9km về hướng bắc, bên cạnh trục đường Hồ Chí Minh, xã Bắc Sơn được chia thành 04 thôn, với số dân

996 người (183 hộ), trong đó, 143 bà mẹ (có tuổi từ 18 - 49 tuổi) có con từ 0 tuổi - 5 tuổi và số lượng trẻ độ tuổi này là 117 em1

Điểm đặc biệt ở đây, Bắc Sơn là một xã miền núi, dân cư chủ yếu là người Pacoh, sống dựa vào kinh tế nông nghiệp nương rẫy và lúa nước Theo danh mục thống kê của Nhà nước Việt Nam, tộc người thiểu số Pacoh2 là nhóm địa phương (local group) của tộc người Tà Ôi, cư dân chủ thể của khu vực núi rừng A Lưới Nhóm tộc người Pacoh, trong lịch sử, do sự chi phối của địa vực cư trú, đã có những tiếp xúc từ rất sớm với người Kinh thông qua hệ thống tuần ty, các đồn tuần trấn ải miền sơn cước của nhà nước phong kiến, các khu chợ phiên trong mối quan hệ trao đổi hàng hóa xuôi - ngược Và đặc biệt là việc chung vai sát cánh với từng đoàn bộ đội cụ Hồ trên tuyến đường Hồ Chí Minh, chi viện cho miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, khiến chân dung văn hoá tộc người đã có những nét chuyển biến đáng lưu ý Điều đó gợi cho chúng ta những hình ảnh

đẹp về tương lai của một tộc người vốn chịu quá nhiều khó khăn do thiên nhiên khắc nghiệt, hậu quả chiến tranh nặng nề, nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa truyền thống và cả vốn tri thức bản địa (local knowledge) của cộng đồng, di sản vốn lưu dấu sâu đậm và chi phối rõ nét tận tâm thức, nếp nghĩ và ứng xử tộc người

1 Số liệu của UBND xã Bắc Sơn do ông Đoàn Thanh Hiền cung cấp ngày 21/8/2003

2 Tộc danh này hiện có nhiều cách viết khác nhau song song tồn tại: Pacô, Pacoh, Pako, trong báo cáo này, chúng tôi thống nhất cách dùng Pacoh như những nhà nghiên cứu Dân tộc học thường sử dụng

N

Bà và cháu (tộc người Pacoh - Tà Ôi) ! ảnh: Hoàng Bảo

Người Pacoh ở Bắc Sơn nói riêng trong quá trình định canh định cư, đã có nhiều bước cải thiện đáng kể, nhất là trong việc nâng cao mức hưởng thụ và sáng tạo đời sống vật chất cũng như tinh thần, trong đó, tri thức bản địa là di sản truyền thống độc đáo và góp phần phát huy giá trị để xây dựng đời sống mới ngày một tốt đẹp hơn

Nhằm từng bước tiếp cận với những phương pháp chăm sóc, nuôi dạy con cái của các tộc người thiểu số khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên, vào tháng 8 năm 2003, chúng tôi tiến hành cuộc khảo sát trên địa bàn xã Bắc Sơn - huyện A Lưới - tỉnh Thừa Thiên Huế Tập trung ở các đối tượng bà mẹ trẻ đang mang thai, có con từ 0 - 5 tuổi và những người già nắm giữ kho tri thức bản địa của cộng đồng

Nghiên cứu tri thức bản địa của người Pacoh về nuôi dạy con cái trong độ tuổi từ 0 -

5 tuổi (bao gồm cả thời kỳ mang thai) cũng như việc tìm hiểu mức độ thâm nhập của kiến thức chăm sóc trẻ em theo những phương pháp hiện đại sẽ giúp chúng ta tiếp cận được với một vấn đề mang ý nghĩa khoa học lẫn thực tiễn sâu sắc, nhằm tìm kiếm và thử nghiệm một vài biện pháp truyền thông về vấn đề này trên cơ sở kế thừa di sản tri thức bản địa, hạn chế những điểm khiếm khuyết và đưa ra những đề xuất hợp lý, thiết thực

I Vấn đề mang thai - sinh con:

I.1 Người phụ nữ trong thời kỳ mang thai:

Cho đến hiện nay thì ở người Pacoh, kinh tế ruộng nước dần có chỗ đứng quan trọng bởi kỹ thuật thâm canh, đem lại năng suất cao Tuy nhiên, trên thực tế cũng như các tộc người thiểu số khác trong khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên, loại hình kinh tế này vẫn chưa hoàn toàn thay thế được nền nông nghiệp hỏa canh theo lối phát - cốt - đốt - trỉa truyền thống, bởi sự chi phối của địa hình, của tập tục canh tác ngàn đời Chính vì vậy, khi tìm hiểu về tình hình sản xuất của bà con nơi đây, chúng ta dễ dàng nhận thấy phần lớn lịch lao động trong ngày vẫn dành cho khu nương rẫy, ở gần hoặc cách xa nơi cư trú

Chị Lê Thị Thi và vị trí sinh con của mình bên chái nhà (vào 8 tháng trước nơi đây là bụi tre lớn) ! ảnh: Hoàng Bảo

Trong điều kiện kinh tế nông nghiệp hỏa canh, có sự hỗ trợ thường xuyên của kinh

tế khai thác tự nhiên, hơn ai hết, trách nhiệm của người phụ nữ quả thật rất nặng nề Họ là nguồn nhân lực lao động chính trên nương rẫy cũng như trong việc hái lượm, bếp núc để nuôi sống gia đình Thân phận của người phụ nữ, như vậy, đã trở nên vô cùng quan trọng, khi tìm hiểu về xã hội Pacoh

Người con gái trong quan niệm của người Pacoh, là một tài sản lớn mà gia đình bố

mẹ đẻ sẽ có được qua hôn nhân từ phía nhà chồng: tục thách cưới, hay là cưới xin “cắm của” (Kà nầm) Người con gái càng đẹp thì của cải mang về cho gia đình sẽ càng lớn và chuẩn mực về cái đẹp của người phụ nữ ở đây cũng xuất phát từ đó: siêng năng, mạnh khoẻ - nhất là đôi chân và khuôn ngực nở nang, sau đó mới đến các tiêu chí thẩm mỹ khác Chính vì nhà chồng phải bỏ ra một số của cải lớn như vậy để cưới con dâu, nên khi

về nhà chồng, người phụ nữ phải cật lực để “trả nợ” thông qua công việc và sinh đẻ con cái Kết quả khảo sát cho thấy trước đây, vấn đề này rất phổ biến, đặc biệt là ở những người giàu có3

Trước đây, người Pacoh thiếu thốn về nhiều mặt, vấn đề y tế, sức khoẻ cộng đồng ít

được chú ý đúng mức và thực tế phổ biến là tử suất rất cao Với đối tượng khảo sát là phụ nữ cao niên, chúng tôi đã phỏng vấn nhiều trường hợp như vậy, việc “hữu sinh vô dưỡng”

có nơi lên đến 50%4 Chính vì tử suất cao, lại do nhu cầu lao động của nền kinh tế nông nghiệp hoả canh đặt ra ngày càng bức bách , nên nhu cầu sinh con đẻ cái mà gia đình đặt trọng trách lên vai người phụ nữ là rất lớn Cho dù là sinh ra con trai hay con gái, thì cũng

đều là tài sản của gia đình bởi đó đều là nguồn lao động chính; tuy vậy, con gái sẽ đem lại nhiều của cải hơn cho gia đình từ hôn nhân

Qua kết quả phỏng vấn theo nhóm, chúng tôi nhận ra là đối với người vợ, người mẹ Pacoh trong xã hội cổ truyền, hoàn toàn không có khái niệm tránh thai, hay chuyện mùa nào sinh con là tốt nhất bởi sinh con đẻ cái là nhiệm vụ thường trực của họ Có nghĩa là sinh được thì cứ sinh, có thai là phải sinh con Từ đó mới dẫn đến tình trạng là họ rất khó xác định thời

điểm thôi cho con bú do tình trạng sinh con tiếp nối liền kề

Đặt vấn đề như vậy để thấy rằng, thân phận người phụ nữ Pacoh trong xã hội cổ truyền như một cỗ máy làm việc và sinh đẻ thường xuyên Điều đó, trãi bao đời, đã trở thành định chế - định chuẩn xã hội, kể cả tận nếp nghĩ của họ Để trả nợ cho nhà chồng,

họ cần phải lao động thật nhiều để bù vào số của cải đó, miệt mài không oán thán Cường

độ lao động thường nhật, không quản mưa nắng của người phụ nữ không hề thưa, kể cả trong thời gian mang thai; thậm chí họ còn phải làm nhiều việc hơn nữa để dự trữ cho mình trong thời gian ở cữ bởi lúc đó, ai cũng kiêng cữ không muốn đến gần họ, kể cả ông chồng và mẹ đẻ

“Nhiều công việc”, “không ai làm giúp”, “hoàn cảnh khó khăn” là những lời giải thích cho tình trạng trên, bên cạnh câu nói cửa miệng “ân bình ạt đăng đung - ngai ân yếu pốt ta tà” tức “người trẻ ở nhà - người già đi làm” luôn là lời cảnh báo người con dâu phải

tự nhắc nhở mình làm việc cho gia đình chồng Chính vì thế, ngay từ những ngày đầu tiên

có thai cho đến tận lúc sinh nở, công việc của người phụ nữ không hề được giảm nhẹ,

3 Trường hợp hôn nhân của bố mẹ anh Đoàn Thanh Hiền (thôn 2) vốn là con cháu của một thương gia nổi tiếng trong vùng đương thời, tài sản thách cưới còn có cả voi, nhiều bát sứ, 4 oi (sọt) đồng bạc cùng nhiều cồng chiêng, nồi đồng, 5 con trâu, 5 con bò và những 15 con heo

4 Đặc biệt đáng chú ý là trường hợp gia đình ông Kõn Pũi (năm nay 65 tuổi, vốn từ Tà Rụt chuyển về) chỉ còn 3 con sau 13 lần sinh; hay như mẹ Kăn Thức (đã mất cách đây 5 - 6 năm) chỉ còn 6 người con sau

13 lần sinh và điểm chung ở đây là tất cả đều mất trong độ tuổi còn bú mẹ (từ mới sinh cho đến khoảng

2 tuổi)

hằng ngày họ vẫn đi rẫy, làm ruộng nước, thu nhặt củi và gùi về nhà Kết quả khảo sát ở

đối tượng bà mẹ già thì trước đây, hầu như toàn bộ các trường hợp được phỏng vấn đều trả lời: chưa từng có khái niệm nghỉ sinh Người mẹ Pacoh sinh con ngay đang lúc lao động trên nương rẫy hay hái củi, bẻ măng trong rừng là chuyện không còn là cá biệt Trường hợp người phụ nữ có thời gian nghỉ trước khi sinh từ vài ngày đến một tháng là rất hiếm hoi và thường rơi vào điều kiện gia đình giàu có, khá giả, hoặc có chồng là người Kinh hay bản thân họ là cán bộ xã, huyện, được hưởng chế độ lao động theo luật định

Với khối lượng công việc quá lớn đối với người phụ nữ, nhất là khi mang thai, lại trải đều trên một thời gian biểu rộng đến tận ngày sinh nở thì việc vận động liên tục, tất yếu đã góp phần giúp họ có được một sức khoẻ, sức chịu đựng tốt để dễ dàng tự xoay xở lúc sinh đẻ (tất nhiên vấn đề này có liên quan đến cường độ lao động và chế độ dinh dưỡng) Tuy thế, hầu hết những người được phỏng vấn đều cho rằng họ không biết và cũng không được hướng dẫn về vấn đề này

Do nguồn sống con người trong khai thác tự nhiên ngày càng khó khăn, thức ăn chủ yếu ở mỗi gia đình ngoài lúa gạo, chỉ còn có thể là những loại rau thu hái ở nương rẫy, lương thực hỗ trợ và đôi lúc cũng chiếm vai trò chủ đạo là sắn, ngô Hầu hết những người phụ nữ được hỏi đều cho rằng, trong thời kỳ mang thai, họ cũng chỉ ăn uống bình thường như mọi thành viên trong gia đình5, ngoài một số món ăn được coi là có ích cho người mẹ mang thai Sữa mẹ được xem là nguồn sống chủ yếu mà người mẹ dành cho con trẻ trong những năm đầu tiên, nên vấn đề này được đặc biệt quan tâm Nhiều ý kiến người Pacoh cho rằng chân nai nấu cháo, những thức ăn đắng - đặc biệt là bắp chuối và quả vả - sẽ rất

có ích cho nguồn sữa của bà mẹ mang thai, sau này nuôi con Đồng thời, người mẹ mang thai những tháng cuối còn phải thường xuyên dùng lá đu đủ (alá pahùm) hơ nóng trên bếp lửa để áp và lăn trên ngực Người phụ nữ Pacoh cũng thích ăn những thức ăn chua nhưng như họ giải thích thì thuần tuý là sở thích, không thấy đề cập đến công dụng cụ thể nào Một số rất ít trong họ được bồi dưỡng thêm thịt, cá, trái cây ở những gia đình có điều kiện về kinh tế

Người phụ nữ Pacoh, nói chung khi mang thai hầu như không nhận thêm được nguồn dinh dưỡng nào trong khẩu phần, ngoài lượng lương thực quen thuộc thường ngày

Đứa trẻ vì thế cũng gánh chịu những hệ quả tương ứng Chúng tôi nhận thấy rằng ở địa bàn khảo sát, việc định chuẩn giá trị dinh dưỡng, hay những phương pháp giáo dục con trẻ ngay từ trong bụng mẹ, được phổ biến trên những phương tiện truyền thông đại chúng, như vẫn còn rất mới mẽ, lạ lẫm và vượt khỏi tầm suy nghĩ của họ6

Tổng hợp rất nhiều ý kiến điều tra, chúng tôi hình thành nên điểm chung về thời gian biểu của người phụ nữ Pacoh khi mang thai như sau:

5 Trong đợt khảo sát vừa qua, chúng tôi còn tìm thấy trong bữa ăn của một số gia đình còn có loại nấm mọc tự nhiên được thu hái trên rẫy mà người Pacoh gọi là trìa xó Loại nấm này có tai rất lớn, đường kính khoảng 25cm - 30cm, dùng để nấu canh, xào, nướng, hấp hoặc ăn sống Người Pacoh xem đây là nguồn bổ dưỡng bên cạnh các món ăn thường nhật

6 Bên cạnh vấn đề này là sự chi phối của nhiều yếu tố tín ngưỡng cổ truyền, lúc mang thai, người phụ nữ buộc phải có những kiêng kỵ: không đi ngang qua chỗ thờ cúng của gia đình, vũng nước đầy (hay những bãi lầy), gốc cây irì (cây đa), ana bởi luật tục quy định rằng đó là những nơi con ma (cumúi, pireng) ở, khi đi ngang qua, con ma sẽ làm hại đến cả đứa con Đồng thời, người phụ nữ cũng phải kiêng ăn một số loại quả lâu chín vì sợ phải kéo dài thời gian sinh con; khi chặt cây lấy củi, không buộc thành bó hay bỏ vào gùi không hướng phần ngọn xuống đất do sợ sinh đẻ ngược; không ăn thịt khỉ hay bắp chuối nở giữa rừng do sợ con không giống người và khi sinh không được mẹ tròn con vuông

Biểu I: Lịch lao động trong ngày của người phụ nữ khi mang thai/trước lúc sinh con

làm với bố mẹ chồng

Nhiều khó khăn và gánh nặng luôn đặt trên vai người phụ nữ, kể cả trong thời kỳ mang thai; trong khi đó, nguồn dinh dưỡng bổ sung trong chế độ ăn uống ít được quan tâm chú ý, lại thêm ít được các thành viên trong gia đình sẻ chia, gánh vác, kể cả người chồng Tất cả dẫn đến nhiều hậu quả khôn lường đối với những bà mẹ ốm yếu, hoàn cảnh gia đình túng bấn Không chỉ có tình trạng trẻ em suy dinh dưỡng và tử suất cao như phần trên đã đề cập đến, mà nguy hại hơn, tình trạng hư thai hay sinh non cũng là một hiện tượng dễ thường xảy ra đối với người phụ nữ Pacoh Trong ký ức của các bậc cao niên, chuyện hư thai hay đẻ non cũng được nhắc đến nhiều Chính vì vậy, luật tục Pacoh có quy

định một cách chặt chẽ rằng trong những trường hợp như vậy, người mẹ phải uống một phương thuốc cổ truyền, kết hợp gồm nhiều loại lá, rễ, củ cây nhằm giúp cho người phụ nữ nhanh chóng hồi phục sức khỏe và một nghi lễ đậm chất tín ngưỡng nguyên thuỷ bắt buộc phải được thực hiện: người chồng sắm một lễ vật nhỏ để cúng cho ma mụ, cầu xin vị thần này đừng lấy đi của họ đứa con tiếp theo Trong nếp nghĩ của đồng bào, đây là những tai ương khủng khiếp mà nếu không được cúng tế đầy đủ Nghi lễ này, ít nhất là về mặt tâm lý, cũng có thể tạo nên sự yên tâm cho người phụ nữ trong những lần mang thai sau

đó Đây cũng là một trong những vấn đề chúng ta cần lưu ý

Từ những điều đề cập, chúng ta có thể sẽ hình dung về hình ảnh của những đứa trẻ phải gánh chịu nhiều bất hạnh ngay từ trong bụng mẹ, khiến tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng ở

địa bàn này cũng rất lớn Tuy nhiên, thực tế đời sống khó khăn đó cùng bao tập tục kiêng cữ , trong một cách hiểu nào đó cũng đã tạo cho người mẹ, người phụ nữ Pacoh một sức dẻo dai, khả năng chịu đựng tốt; nhiều đứa trẻ còn lại “ra đời bình thường”7 đều sống khỏe mạnh như một quy luật “sống tựa vào tự nhiên - con người sẽ được trang bị ngay từ điểm khởi đầu những sức mạnh sinh tồn”

I.2 Thời điểm sinh con:

Từ sự chi phối mạnh mẽ của tín ngưỡng, luật tục, người Pacoh cho rằng máu của người sản phụ khi sinh đẻ (cũng giống như máu của động vật khi sinh đẻ) là một trong những chất ô uế nhất, dễ thường có nguy cơ đem lại tai hoạ, rủi ro cho cả cộng đồng Do

đó, mọi người ai cũng phải tránh xa, thậm chí như ở người Arem (Quảng Bình), người thầy thuốc đỡ đẻ cũng hoàn toàn không được can thiệp trực tiếp đến quá trình sinh nở mà chỉ được dùng tay, miệng làm phép, vuốt và đè từ ngực sản phụ xuống dần đến bụng Nếu chẳng may có một giọt máu sản phụ vướng vào người thầy mo thì ngay sau đó, gia đình

7 Chúng ta cũng không loại trừ xã Bắc Sơn là một trong những cái rốn của chất độc màu da cam thời chiến tranh trên những cung đường Trường Sơn, nên tỷ lệ của những bất trắc trong sinh nở và nuôi nấng trẻ là khá cao

phải mang lễ vật đến tạ lỗi, để thầy mo làm phép giải trừ8 Người mẹ Pacoh, vì thế phải tự mình xoay xở ở một chòi đẻ nằm cách xa nơi cư trú, mà bất cứ ai, cũng không được phép

đến gần Để tẩy rửa mọi uế tạp, ngay sau khi sinh, người mẹ Pacoh phải xuống suối tắm rửa và chỉ sau một vài ngày, mọi sinh hoạt của họ sẽ trở lại bình thường Cộng đồng Pacoh còn quy định, rằng những người liên quan đến việc sinh nở không được tham gia vào bất cứ việc gì trong mùa thu hoạch lúa Nếu trong nhà có người sinh nở, tất cả sản phẩm mới thu hoạch không được mang về nhà mà phải gửi ở nhà khác, thậm chí trước

đây, nếu trong làng có người sinh con, ngày hôm sau cả làng phải nghỉ một ngày không đi rẫy vì họ sợ làm ô uế đến thần núi

Bản thân người phụ nữ sau khi sinh, thân thể chưa tinh sạch, họ không được đi ngang qua chỗ thờ cúng của gia đình, không được động đến lúa gạo vì như thế thần lúa sẽ nổi giận

bỏ đi, dân làng sẽ bị đói; trong thời gian thu hái vụ mùa, người phụ nữ mới sinh con không được vào làng Trường hợp mang thai nhưng phải sinh con trong nhà do không kịp chuẩn bị hoặc không thể ra đến nhà xu (chòi đẻ), người phụ nữ lập tức được đưa ra chái nhà và sau đó, người chồng phải sắm lễ thật lớn, mời thầy cúng (nokru) đến tẩy uế và tạ

tội với Yàng Đung xin thần tha tội không bắt đau ốm những thành viên trong nhà

Chính vì vậy, người chồng thường làm cho vợ khi mang thai một chòi đẻ (nhà xu) trong rừng, cách xa nơi cư trú; người phụ nữ tự tích trữ củi đốt, chuẩn bị bếp lửa, vỏ cây

đooi làm chỉ buộc cuốn rốn, lilà (dao cật tre) để cắt cuốn rốn, lá arabon, atuôn dùng để hơ, nước nóng tắm cho trẻ sơ sinh

Bằng thiên tính của người mẹ, lúc đến gần thời điểm sinh, nếu còn ở trên rẫy, ngay lập tức người phụ nữ sẽ trở về nhà xu chuẩn bị và tự mình lo liệu việc sinh con Khi ấy, họ

sẽ nấu nước nóng bằng củi đã dự trữ, ngồi xổm trên đất hoặc trên tấm đan nhỏ, hai tay níu vào sợi dây cột thõng từ trên mái để sinh con, bên cạnh mình là sợi vỏ cây đooi, thanh lilà

để cột và cắt cuốn rốn cho con mình Với hầu hết những người phụ nữ được phỏng vấn, khi sinh con ở nhà xu, trong thời gian gần đây, họ thường dùng lưỡi lam (không sát trùng)

để cắt rốn cho con, xong nhờ y tá đến tiêm thuốc

8 Trần Đình Hằng: Cái chết trong quan niệm của người Arem Thông tin Khoa học Phân viện Nghiên cứu Văn hoá Nghệ thuật tại Thành phố Huế, số tháng 3/2003

Đooi - loại cây cho vỏ làm chỉ buộc rốn trẻ sơ sinh

ảnh: Hoàng Bảo

Trong trường hợp sinh con thuận lợi, người phụ nữ tự hòa nước ấm lau rửa cho con, mang nhau thai đi chôn, ra suối tắm Sau đó trở lại nhà xu cho con bú và dùng nhiều loại lá khác nhau để hơ mình

Nếu gặp trường hợp sinh khó, người phụ nữ sẽ lấy củ klau tupình (nghệ rừng) nấu nước uống Loại nước này có chức năng giúp họ sanh con dễ dàng và không bị đau, rất được

bà con tin dùng, cụ thể là hiện nay, nhiều gia đình còn trồng để dùng và các Công ty Dược vẫn tiến hành thu mua trên địa bàn này Nếu không may bị sót nhau, kinh nghiệm dân gian chỉ dẫn thường dùng quả đu đủ cắt đôi, nướng lên rồi đắp vào khăn để cột trước bụng Trong trường hợp không may người mẹ bị hậu sản, người ta thường dùng lá A tuỗn để nấu uống với công dụng cầm máu và giúp tiêu hoá tốt, ăn ngon cơm Người phụ nữ cũng còn

được bổ huyết nhờ việc nấu uống cây trèng trèng thường xuyên

Về mặt tâm linh, trong trường hợp sinh khó, người ta cũng thường xuyên sử dụng một phương thuật huyền bí dưới dạng ma thuật chữa bệnh, người thổi bùa chú - chúng tôi tạm gọi như thế Người thổi bùa chú được mời đến thổi ma thuật vào ly nước sau một hồi khấn vái với mâm lễ vật đầy đủ, rồi đưa cho sản phụ uống hết ly nước, họ tin rằng sẽ giúp cho sản phụ sinh con dễ dàng sau khi uống Trong những trường hợp này, xác suất tử vong của sản phụ và thai nhi rất cao9

Hiện nay, vai trò của người thổi bùa chú trong những lúc sinh khó ngày một phai nhạt, thay vào đó là sự quyết định của cán bộ y tá xã, của cán bộ y tế thôn bản, họ sẽ được mời đến để tiêm thuốc giúp sinh con nhanh hơn và cắt cuốn rốn cho thai nhi bằng lưỡi lam Trong trường hợp khó khăn hơn, họ sẽ trực tiếp chuyển sản phụ đến trạm y tế xã, bệnh viện huyện

Trong quá trình khảo sát, các bà mẹ được hỏi thường ngại ngùng thổ lộ hết tâm tư nguyện vọng của mình, nhất là khi đối diện với người lạ và lại có mặt các cán bộ địa phương đi cùng Chúng tôi lấy ví dụ từ chị Lê Thị Thi, 26 tuổi (ở tại thôn 2, xã Bắc Sơn) Mặc dù còn rất trẻ, nhưng cả bốn lần sinh con chị đều không sinh ở nhà xu, trong nhà hoặc ở trạm xá mà lại ở ngay trong vườn nhà, bên cạnh bụi tre lớn Tất cả cũng đều tự tay chị lo liệu hết mọi chuyện Ba đứa đầu chị tự cắt rốn bằng dao tre (lilà), nơi sinh có trải lớp áo cũ Đứa thứ tư chị cắt rốn bằng lưỡi lam và bên dưới không kịp chuẩn bị gì cả, khi sinh ra đứa trẻ nằm trên đất, xong chị trở vào nhà lấy áo ra bọc cho con mang vào lau rửa Gần đây nhất, đứa trẻ bị bỏng nặng do nồi cơm sôi khi chơi gần bếp lửa nhà sàn và cách chữa chạy cho nó không gì khác hơn ngoài ma thuật chữa bệnh của cộng đồng tộc người,

do bà Kăn Liễu (46 tuổi, thôn 2) thực hiện

Do tâm lý e dè, sợ sệt của người phụ nữ Pacoh ngại sinh con trước mặt những người khác và cả tâm lý bố mẹ chồng cũng không thích điều ấy, nhiều ý kiến được hỏi lại cho rằng họ vẫn thích sinh con ở nhà hơn và chỉ những trường hợp lo lắng đẻ khó, mới sớm

9 Tuy hiện nay không còn tồn tại, nhưng chúng ta cần nhớ rằng, việc người mẹ chết trong lúc và sau khi sinh, luật tục của tộc người đã quy định luôn cả việc chôn theo người mẹ đứa trẻ sơ sinh, bởi họ quan niệm nguồn sống duy nhất truyền cho đứa trẻ là người mẹ, khi người mẹ chết đi, nguồn sống của nó đã bị cắt

đứt, nếu để nó tồn tại nó sẽ không có điều kiện để phát triển toàn diện hoặc sẽ chết Bên cạnh đó, cộng

đồng tộc người cũng quan niệm, đứa trẻ đó ngay từ khi sinh ra đã làm hại mẹ nó, nó đã là không tốt nên khi để nó sống, nó sẽ làm hại cả cộng đồng Dẫu rằng không hề biết đến những tác hại của việc tự sinh nở, nhưng những quy định nghiệt ngã của luật tục đã cướp đi không biết bao nhiêu mạng sống của con người

Điều này rất phổ biến ở các tộc người cư trú dọc Trường Sơn - Tây Nguyên và trong các cuộc diền dã, chúng tôi đã không ít lần gặp những người đã là chứng nhân của những cổ tục này (Xem thêm: Trần Đình Hằng: Cái chết trong quan niệm của người Arem, Tlđd), Trần Đình Hằng: Tại sao người Makoong chôn luôn con khi mẹ chết Tạp chí Kiến thức Ngày nay, số ra ngày 21/6/2003)

chuyển đến trạm xá hoặc bệnh viện Chỉ có những trường hợp bất khả kháng, người dân mới đưa sản phụ đến, trong khi đó nơi đây lại gặp quá nhiều khó khăn về nhân lực, thiết bị nên mọi chuyện đều đã trở nên quá trễ Hiệu quả chữa trị trong trường hợp này thường hạn chế, làm giảm niềm tin về khả năng giải quyết của y tế hiện đại Thật đáng mừng là từ trước

đến nay, trạm xá xã Bắc Sơn chưa từng gặp phải một trường hợp rủi ro nào10 Cũng có số ít trường hợp, như chị Lê Thị Ngọc (25 tuổi, thôn 2) muốn sinh con ở nhà, nhưng sau đó phải chuyển đến trạm xá do bị ngất xỉu từ những cơn đau đầu tiên Hiện nay, chị đang có thai cháu thứ hai và đã thay đổi hẵn cách nghĩ “mình sẽ đến trạm y tế chờ sinh con” Chị Kăn Hía (25 tuổi, thôn 2) có 03 con, tất cả đều sinh ở trong nhà Lần sinh đầu tiên chị mang thai

đôi, ở chái sau nhà sinh được cháu trai đầu tiên, đến đứa trẻ kế tiếp, chị bị kiệt sức, y tá xã buộc phải chuyển đến trạm xá, ở đây, chị sinh tiếp cháu gái thứ hai Sau ba ngày trở về lại nhà Toàn bộ lượng sữa của chị dành cho cháu gái thứ hai, bởi đứa con trai đầu không chịu

bú sữa mẹ, bà nội của cháu phải dùng nước cháo trộn với một ít đường bón cho ăn Đến nay, đứa trẻ này vẫn sống khỏe mạnh trong khi em gái của nó mất từ khi được 4 - 5 tháng tuổi Tám tháng sau, chị có thai đứa thứ 3, đứa trẻ này lại sinh ở nhà với sự giúp đỡ của chồng và mẹ chồng, 7 - 8 tháng sau chị lại có thai đứa thứ 4 và cũng lại sinh con ở nhà Theo chúng tôi, vấn đề này phải được tập trung tuyên truyền, vận động trong công tác bảo vệ sức khỏe sinh sản cho bà mẹ - trẻ em

Sau khi sinh xong, việc dùng những loại lá, củ cây rừng khác nhau để hơ mình của người phụ nữ Pacoh cũng khá là đơn giản, họ lấy lá arabon, atuôn bỏ vào bếp lửa cho cháy và bốc khói mù mịt, sau đó đứng dạng chân trên bếp lửa hứng lấy luồng khói bay lên Những loại lá này có tác dụng cầm máu cho sản phụ sau khi sinh và cũng giúp người phụ nữ lấy lại được sức lực Để loại hẳn lượng máu bẩn còn lại trong cơ thể sau khi sinh, người Pacoh dùng vảy trút đốt cháy hay củ tuping nấu lấy nước uống , hay khi bị sót nhau - tình trạng phổ biến ở người phụ nữ Pacoh, người ta dùng củ klau tupìng để ăn hoặc nấu nước uống Trong trường hợp bị ra máu quá nhiều, người thổi bùa chú cũng được mời

đến để làm ma thuật cho cầm máu Trong trường hợp con nhỏ bị nóng sốt, người ta thường đắp lá đu đủ, ngãi cứu (Kẫn chiết), cây xấu hổ

Sau khi sinh con, việc tái “sinh hoạt vợ chồng” quá ngắn, tâm lý người phụ nữ Pacoh thêm một lần nữa đứng trước những thử thách của hôn nhân, khi cơ thể chưa thực

sự bình phục trở lại Rất nhiều trường hợp, khi được hỏi về vấn đề này thường e ngại, tránh trả lời, tuy nhiên, một số ý kiến cũng cho biết là sau khi sinh, nếu như không làm chuyện ấy với chồng thì chồng mình sẽ nghĩ mình không thiệt bụng với chồng Trong nhiều trường hợp, khoảng thời gian trở lại chuyện gối chăn đó chỉ từ 3 - 4 ngày sau khi sinh mà thôi11

Tổng hợp kết quả điều tra khảo sát về thời gian biểu của người phụ nữ Pacoh sau khi sinh, chúng tôi nhận thấy rằng, quả thật vẫn không có sự khác biệt lớn so với thời kỳ mang thai:

10 Theo số liệu của Trạm y tế xã thì năm 2001 có một trường hợp sản phụ bị băng huyết nhưng cán bộ y tế xã đã kịp thời cấp cứu lên bệnh viện huyện, mẹ tròn con vuông

11 Ngoài việc lao động nặng nhọc, khoảng cách lặp lại chuyện sinh hoạt vợ chồng quá ngắn cũng có thể là một trong những nguyên nhân gây nên việc sẩy thai và chứng sinh non về sau Chị Lê Thị Nhỉ (20 tuổi, thôn 1, xã Bắc Sơn) cứ sau 1 - 2 tháng lại liên tiếp bị xảy thai Tất nhiên, với nghi thức cổ truyền, chị cùng với chồng phải sắm sửa một lễ cúng, ma Gần đây, chị mang thai được cháu thứ 3, nhưng lại bị sinh non lúc 6 tháng tuổi Rút kinh nghiệm từ những lần trước, chị nghỉ dưỡng đến 1 tháng sau mới trở lại với những công việc thường nhật, bé gái này hiện 8 tháng tuổi và cũng khá khỏe mạnh

Biểu II 12 : Lịch lao động trong ngày của người phụ nữ Pacoh

trong thời gian nghỉ sinh con

chái sau nhà

10h - 12h Nấu nước uống, vệ sinh cho con, cho con

Chỉ sau một khoảng thời gian ngắn (từ 1 - 2 ngày, 5 - 7 ngày, hoặc 10 ngày đến 1 tháng, hoàn toàn tuỳ thuộc vào điều kiện gia đình), lịch làm việc của người phụ nữ Pacoh lại được trở lại bình thường như biểu III:

Biểu III: Lịch lao động trong ngày của người phụ nữ Pacoh sau khi sinh con

dụng cụ đi rẫy, cho con bú

con bú Trở về nhà cho con bú nếu rẫy gần nhà Trong trường hợp mang

con đi rẫy thì nghỉ ngơi cho con

bú, xong lại đặt con vào gùi, để dưới bóng cây

ruộng

nhà, cho con bú, nấu ăn, nuôi lợn, gà, ngang

Người phụ nữ Pacoh, trong quá trình mang thai - sinh con, tuy được bổ sung bằng những phương thuốc dân gian cổ truyền, nhưng với nguồn dinh dưỡng hạn chế, lịch lao động nặng nhọc tiếp tục thực hiện và thời gian sinh hoạt vợ chồng sau khi sinh, lặp lại với khoảng thời gian quá ngắn , thì tất cả những yếu tố đó đã đẩy người phụ nữ đến tình trạng sức lực bị vắt kiệt dần cứ sau mỗi lần sinh nở Do vậy, chúng ta thường bắt gặp ở cộng đồng người Pacoh Bắc Sơn hình ảnh của những người phụ nữ nhiều con, luôn già đi trước tuổi với thân thể

gầy yếu

12 Biểu số II: thời gian áp dụng công việc trong biểu II chỉ diễn ra rất ngắn, có thể là 1 - 2 ngày đối với những người phụ nữ không nghỉ sinh con, 1 tuần - 1 tháng đối với những người có nghỉ dưỡng, nhưng sau khoảng thời gian này, tất cả đều lặp lại như cũ

II Nuôi con, cho bú và những cách thức chữa bệnh theo lối cổ truyền:

II.1 Nuôi con, cho con bú:

Sau những khó khăn của việc mang thai và sinh con, việc nuôi dạy trẻ cũng là một thách thức không nhỏ đối với người mẹ bởi trong điều kiện, đời sống vật chất của họ còn nhiều khó khăn, cơ sở hạ tầng hạn chế và đặc biệt là sự chi phối mạnh mẽ của những cấm

kỵ đến nghiệt ngã của luật tục

Theo phương pháp cổ truyền được trãi nghiệm qua nhiều thế hệ, đứa trẻ ngay từ lúc sinh ra đã gánh chịu cái lạnh buốt giá của núi rừng, cơ thể chúng buộc phải có những phản xạ tập nhiễm, thích ứng tức thời để tồn tại Tổng hợp ý kiến điều tra cho thấy hiện nay, sau khi sinh song, đứa trẻ thường được tắm bằng nước ấm Tuy nhiên, cũng theo lời kể của các bà mẹ cao tuổi thì trước đây, thiên nhiên núi rừng nơi cư trú đã cung cấp cho bà mẹ hàng loạt những loại lá, củ, rễ dùng nấu nước tắm cho trẻ sơ sinh, có tác dụng ngăn chặn sự nhiễm trùng của việc buộc, cắt dây rốn bằng đooi, lilà, tăng sức đề kháng cho trẻ khi làn da đang còn mỏng yếu Việc rơi rớt, thiếu quan tâm đến vốn tri thức bản địa ở những bà mẹ trẻ hiện nay, cùng với việc kiến thức y tế hiện đại chưa thực sự cắm rễ sâu, đã và đang là một vấn đề quan trọng cần lưu tâm

Bầu vú mẹ là nguồn sống duy nhất cho bé, cả trong ý nghĩa dinh dưỡng cũng như tín ngưỡng tâm linh Cho nên, các bà mẹ Pacoh đều cho con bú những giọt sữa đầu tiên ngay sau khi sinh nở và thời gian bú sữa mẹ kéo dài cho đến khi người mẹ có thai đứa trẻ

kế tiếp hoặc tự chúng đã lớn, đủ sức tự ăn uống mà không có nhu cầu bú sữa mẹ nữa13

Đến giai đoạn ăn/bú dặm, các bà mẹ, nhất là các bà mẹ trẻ đã từng bước hiểu được giá trị của các sản phẩm sữa bột, bột dinh dưỡng , nhưng với đời sống hiện tại, thật hiếm gia

đình có đủ điều kiện để mua 96% số người tham gia phỏng vấn nhóm đều nói rằng họ vẫn biết như vậy, nhưng không thể mua cho con vì không có tiền

Thông thường, với một đứa trẻ tộc người Pacoh, tùy thuộc vào việc khu rẫy hay ruộng nước của người mẹ canh tác gần hay xa nhà mà mỗi ngày chúng được bú sữa nhiều hay ít lần (từ 2 - 7 lần) dựa theo công việc và thời gian nghỉ ngơi của bà mẹ, các biểu hiện

đói và khát của trẻ hoặc cứ mỗi lần trẻ khóc Ngoài ra, vấn đề thời gian bắt đầu để trẻ có thể ăn dặm cũng khó được tính đến một cách cụ thể mà hoàn toàn tuỳ thuộc vào biểu hiện của trẻ Nhiều ý kiến không thống nhất ở vấn đề này, bởi có những đứa trẻ trong khi bú sữa mẹ vẫn được cho ăn dặm thêm kể từ khoảng 3 tháng tuổi cho đến 1 năm tuổi; hoặc bị cắt sữa do người mẹ mang thai lần kế tiếp từ 4 tháng tuổi cho đến 2 năm tuổi.Khi ấy, đứa trẻ sẽ được bổ sung những loại thức ăn thay thế sữa mẹ như: nước cháo trộn với một ít

đường, cháo gạo, cơm (không nghiền nát), sắn, nước mía vắt, sữa bột, bột dinh dưỡng

13 Trong những nghiên cứu gần đây, giá trị dinh dưỡng của những giọt sữa đầu tiên ở người mẹ sau khi vừa sinh con đã được xác định Nó rất cần thiết cho trẻ sơ sinh khi bú những giọt sữa đầu tiên Khác với quan niệm của tộc người chủ thể Tà Ôi rằng khi sinh xong, người mẹ chỉ được lau rửa cho con hay mang con ra suối tắm và sau một ngày mới được cho con bú những giọt sữa đầu tiên