CHƯƠNG V THẤT NGHIỆP VÀ LẠM PHÁT I. THẤT NGHIỆP 1. Tác hại của thất nghiệp Thứ nhất, đối với cá nhân và gia đình người bò thất nghiệp: Đời sống của họ sẽ tồi tệ hơn do mất nguồn thu nhập, kỹ năng chuyên môn bò sói mòn, mất niềm tin trong cuộc sống, nguy cơ bệnh tật tăng lên, hạnh phúc gia đình bò đe doạ, con cái chòu nhiều thiệt thòi. Thứ hai, đối với xã hội: Phải chi phí cho đội quân thất nghiệp (nhất là ở các nước có chế độ trợ cấp thất nghiệp); phải chi nhiều tiền hơn cho bệnh tật; phải đương đầu với các tệ nạn xã hội như trộm cắp, rượu chè,… do người thất nghiệp gây ra; phải chi nhiều tiền hơn cho việc xử lý tội phạm. Thứ ba, đối với hiệu quả nền kinh tế: TN cao làm cho nền kinh tế h/đ không có hiệu quả. 2. Một số khái niệm cơ sở - Những người trong độ tuổi lao động là những người ở độ tuổi có nghóa vụ và quyền lợi lao động theo quy đònh đã ghi trong hiến pháp. - Lực lượng lao động là số người trong độ tuổi lao động đang có việc hoặc chưa có việc làm nhưng đang tìm kiếm việc làm. Ở VN, những người đang làm việc có thể nằm trong tuổi lao động hoặc ngoài tuổi LĐ. Số người ngoài tuổi LĐ có việc làm được tính vào lực lượng lao động theo giới hạn (>13 và <65). Như vậy lực lượng lao động gồm 2 thành phần: + Những người trong tuổi lao động đang làm việc hay đang thất nghiệp. + Những người ngoài tuổi lao động những nằm trong khoảng 13 -16 tuổi đang có việc làm. - Số người thất nghiệp gồm những người trong độ tuổi lao động, có khả năng lao động, đang tìm việc nhưng chưa có việc làm. 1 Theo đònh nghóa trên, những người ngoài tuổi LĐ, cho dù đang tìm việc và không có việc làm thì cũng không được xem là TN. Hoặc 1 người trong tuổi LĐ, có khả năng LĐ, nhưng không hề có hành động tìm việc thì cũng không phải là người TN. Những thành phần nêu trên được xếp ngoài lực lượng LĐ. - Người có việc làm là những người đang làm cho các các cơ sở sản xuất kinh doanh, văn hoá, xã hội, . - Ngoài những người có việc và thất nghiệp, những người còn lại trong độ tuổi lao động được coi là những người không nằm trong lực lượng lao động, bao gồm người đi học, nội trợ gia đình, . và một bộ phận không muốn tìm việc làm vì các lý do khác nhau. 3. Dấu hiệu thất nghiệp - Trong độ tuổi lao động. - Có khả năng, có nhu cầu, có nghóa vụ lao động. - Đang không tìm được việc làm, có việc làm nhưng không ổn đònh. Dân số Trong độ tuổi lao động Lực lượng lao động Có việc Thất nghiệp Ngoài lực lượng lao động ("ốm đau, nội trợ, không muốn tìm việc) Ngoài độ tuổi lao động Sơ đồ miêu tả nội dung các khái niệm 4. Các chỉ tiêu thể hiện tình trạng thất nghiệp 4.1. Số người thất nghiệp Được tính theo 2 cách: - Thống kê theo các dấu hiệu thất nghiệp, đã nêu ở trên. - Tính từ lực lượng lao động xã hội và người có việc làm. 2 Số người thất nghiệp = Tổng lực lượng lao động xã hội – số người trong danh sách lao động của các đơn vò lao động 4.2. Tỷ lệ thất nghiệp Để đo lường mức thất nghiệp trong nền kinh tế chúng ta sử dụng chỉ tiêu “ tỷ lệ thất nghiệp”: 4.3. Thời gian thất nghiệp Thời gian thất nghiệp bao giờ cũng được hiểu là thời gian trung bình, được tính theo phương pháp bình quân gia quyền. 4.4.Tần số thất nghiệp Là số lần trung bình 1 người lao động bò TN trong 1 thời kỳ nhất đònh (ví dụ: 1 năm bò thất nghiệp 3 lần). Tần số thất nghiệp phụ thuộc vào: + Sự thay đổi nhu cầu LĐ của các DN. + Sự gia tăng tỷ lệ tham gia vào lực lượng LĐ. Trong ngắn hạn, khi tổng cầu không đổi nhưng có sự biến động về cơ cấu của nó và khi có tỷ lệ tăng dân số cao thì tần số TN bò đẩy lên nhanh. Tần số TN lớn, có nghóa là thường xuyên có số TN nhiều, tỷ lệ TN sẽ cao. Hạ thấp tỷ lệ tăng dân số và ổn đònh KT là hướng đi quan trọng giữ cho tần số TN ở mức thấp. 5. Phân loại thất nghiệp và các loại thất nghiệp 3 Tỷ lệ thất nghiệp(%) = Số người thất nghiệp Lực lượng lao động x100 5.1. Phân theo đặc tính của người thất nghiệp Phân theo các tiêu chí sau đây: - Tiêu chí tuổi tác. - Tiêu chí giới tính. - Tiêu chí ngành nghề. - Tiêu chí lãnh thổ. - Tiêu chí dân tộc. 5.2. Phân loại theo lý do thất nghiệp - Bỏ việc - Mất việc - Chưa có việc - Ngoại lệ 5.3. Phân loại theo tính chất của thất nghiệp a. Thất nghiệp tạm thời (Thất nghiệp cơ học - Frictional Unemployment) còn gọi là thất nghiệp cọ xát, thất nghiệp bất đồng, thất nghiệp dai dẳng, thất nghiệp tạm thời, thất nghiệp chuyển đổi). Loại này chủ yếu bao gồm những người đang đi tìm việc, xuất thân từ thành phần bỏ việc cũ tìm việc mới, hoặc từ thành phần mới gia nhập hay tái nhập lực lượng LĐ. Ngoài ra, người ta còn tính cả những người thất nghiệp thời vụ và những người TN do tàn tật 1 phần (nhưng vẫn có khả năng lao động và đang tìm việc làm). b. Thất nghiệp cơ cấu ( StructuralUnemplyment - còn gọi là thất nghiệp bất tương xứng) Xảy ra khi có sự mất cân đối về mặt cơ cấu giữa cung và cầu về LĐ. Sự mất cân đối này có thể xảy ra do 2 nguyên nhân: + Thiếu kỹ năng: có thể do sự thay đổi cơ cấu ngành hoặc do công việc yêu cầu trình độ cao hơn đối với người lao động. 4 + Khác biệt về đòa điểm cư trú: Yếu tố chính là do sự phát triển không đồng đều giữa các vùng, vùng này phát triển nhanh, đang cần nhiều LĐ, trong khi vùng khác phát triển chậm, đang thừa LĐ. Tuy nhiên, người LĐ không dễ dàng di chuyển từ nơi này đến nơi khác để có được việc làm. c. Thất nghiệp chu kỳ ( CyclicalUnemployment - còn gọi là thất nghiệp do thiếu cầu, thất nghiệp theo thuyết Keynes) Là loại thất nghiệp được tạo ra bởi tình trạng suy thoái nền KT, sản lượng tụt xuống thấp hơn SLTN. Do tổng cầu về hàng hoá và dòch vụ sụt giảm, buộc các DN phải SX ít hơn, thậm chí có khi phải đóng cửa. Vì vậy, DN sẽ phải sa thải công nhân, tạo nên TN hàng loạt. Đặc điểm cơ bản để phần biệt TN chu kỳ với các loại TN khác là mức TN gần như ở khắp mọi nơi. d. Thất nghiệp do cơ chế quản lý lao động tiền lương (Còn gọi là thất nghiệp chờ việc) Do sự không linh hoạt của tiền lương chủ yếu do việc quy đònh mức lương tối thiểu của người lao động. e. thất nghiệp tự nguyện và thất nghiệp không tự nguyện. Phụ thuộc vào mối quan hệ cung - cầu lao động. 5 Lao động (L) L * Tiền lương cân bằng W Tiền lương cân bằng LD LS Thất nghiệp tự nguyện chỉ những người "tự nguyện" không muốn làm việc, do việc làm và mức lương tương ứng chưa hoà hợp với mong muốn của mình. Từ giả thiết này, có thể xây dựng được hai đường cung: một đường cung chỉ ra quy mô của lực lượng lao động xã hội tương ứng với các mức lương của thò trường lao động; một đường cung chỉ ra bộ phận lao động chấp nhận việc làm với mức lương tương ứng của thò trường lao động. Khoảng cách giữa hai đường cung biểu thò con số thất nghiệp tự nguyện (hình 7.2). Đường LD là đường cầu lao động, do nhu cầu lao động của các doanh nghiệp quyết đònh. Đường LS là đường cung lực lượng lao động xã hội. Đường LS' là đường cung bộ phận lao động sẵn sàng chấp nhận việc làm tương ứng với các mức lương của thò trường lao động, GF là con số thất nghiệp tự nguyện. Thất nghiệp tự nguyện bao gồm số người thất nghiệp tạm thời và số người thất nghiệp cơ cấu, vì đó là những người chưa sẵn sàng làm việc với mức lương tương ứng, còn đang tìm kiếm những cơ hội tốt hơn. Nếu x/h có chế độ quy đònh mức lương tối thiểu, g/s ở w 1 cao hơn mức lương cơ bản của T/T lao động (W * ). Ở mức lương W 1 , cung lao động sẵn sàng chấp nhận việc làm (LS’) sẽ lớn hơn cầu LĐ. Sự chênh lệch này được biểu hiện bằng đoạn AB. Đó chính 6 Mức lương Lượng lao động LS L G E G LD LD ' W 1 W * F LS ' là số người TN theo “lý thuyết cổ điển” thì đó là bộ phận thất nghiệp TN, bởi TN tự nhiên bởi xh chỉ chấp nhận làm việc tại mức lương cao hơn (W 1 ). TN không tự nguyện là TN do thiếu cầu xảy ra khi tổng cầu sụt giảm, SX bò đình trệ, mất việc,… ở trên hình trên hình vẽ là đoạn GE. 6. Các nhân tố ảnh hưởng đến thất nghiệp và phương hướng cơ bản nhằm hạn chế thất nghiệp và tác hại của thất nghiệp 6.1. Sự đổi mới và nâng cao nhanh chóng tiến bộ khoa học và công nghệ trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân - Công nghệ hiện đại khi được đưa vào sản xuất sẽ thay thế nhiều lao động thủ công vào tạo ra thất nghiệp từ bộ phận này. - CN hiện đại khi được đưa vào SX sẽ làm cho bộ phận LĐ cũ trở nên lạc hậu, không đáp ứng được yêu cầu mới. - CM KHCN cùng với hội nhập kinh tế quốc tế ⇒ thay đổi cơ cấu xã hội theo hướng chuyên môn hóa ⇒ xuất hiện nhu cầu về lực lượng lao động mới mà lao động hiện có không phù hợp. 6.2. Sự bất đồng giữa tốc độ tăng dân số và tốc độ tăng trưởng kinh tế Để giữ cân bằng về việc làm trong điều kiện không đổi về công nghệ SX, tốc độ tăng trưởng kinh tế phải cao hơn tốc độ tăng trưởng dân số nhiều lần. Tuy nhiên ở các nước đang phát triển hiện nay chưa thể thực hiện được điều này bởi vì tuy tốc độ tăng trưởng kinh tế tuy có nhanh nhưng tốc độ tăng dân số tăng cũng không kém. 6.3. phương hướng cơ bản nhằm làm giảm tỷ lệ thất nghiệp Đối với thất nghiệp chu kỳ: dùng chính sách tài khóa và tiền tệ mở rộng để kích thích sự gia tăng của tổng cầu, kéo sản lượng lên mức sản lượng tiềm năng. Đối với thất nghiệp tự nhiên: 7 Trong vài thập niên gần đây, tỷ lệ TNTN có khuynh hướng tăng lên ở một số nước. Có 3 lý do: Một là, sự thay đổi cơ cấu dân số theo hướng tăng tỷ trọng thành phần thất nghiệp cao. Hai là, sự thay đổi cơ cấu KT làm tăng thành phần thất nghiệp cơ cấu do thiếu kỹ năng. Ba là, chế độ trợ cấp TN ở một số nước làm cho người LĐ không tích cực tìm việc hoặc không chấp nhận công việc có mức lương thấp. Vậy phải chăng việc giảm tỷ lệ TN TN có vẻ như hoang tưởng? Thực tế không phải như vậy, các biện pháp tích cực luôn có tác dụng tốt, nếu như không làm giảm thì cũng sẽ hạn chế được mức độ gia tăng trong tỷ lệ TNTN. Có thể khắc phục bằng cách tăng cường đào tạo, mở rộng hệ thống thông tin về việc làm, tạo điều kiện thuận lợi trong việc di chuyển nơi cư trú, . II. LẠM PHÁT 1. Khái niệm Lạm phát là tình trạng mức giá chung tăng lên(trong một thời gian nhất đònh). Hay đó là tình trạng phát hành tiền quá mức. Giảm phát là tình trạng mức giá chung giảm xuống (Sự phát hành tiền tệ không đủ mức cần cho lưu thông hàng hóa. Giảm lạm phát là sự sụt giảm của tỷ lệ lạm phát. Tỷ lệ lạm phát phản ánh tốc độ tăng giá ở thời điểm này so với thời điểm trước đó (có thể tính theo năm, quý,…). Mức giá chung (General Price) là mức giá trung bình của nhiều loại hàng hóa và dòch vụ. Mức giá đó được đo bằng chỉ số giá. Chỉ số giá tiêu dùng (CPI - Consumer Price Index) phản ánh sự biến động giá cả của một giỏ hàng hoá và dòch vụ tiêu biểu cho cơ cấu tiêu dùng của xã hội. Công thức tính có thể viết như sau: G = ∑ G i .f i Trong đó: G - chỉ số giá chung (có thể viết là CPI) G i - chỉ số giá cả từng loại hàng. 8 f i - tỷ trọng mức tiêu dùng của từng loại, nhóm hàng trong giỏ (với ∑f i = 1 ). Nó phản ánh cơ cấu tiêu dùng của xã hội. 2. Tiêu chí đo lường tình trạng lạm phát 2.1.Tỷ lệ lạm phát Tỷ lệ lạm phát là thước đo chủ yếu của lạm phát trong một thời kỳ. Quy mô và sự biến động của nó phản ánh quy mô và xu hướng lạm phát: Tỷ lệ lạm phát được tính như sau: g p (nL) - tỷ lệ lạm phát (%) G i - chỉ số giá cả của thời kỳ nghiên cứu. G o - chỉ số giá cả thời kỳ trước đó được chọn làm gốc để so sánh. 2.2. Quy mô lạm phát Căn cứ vào mức độä lạm phát có thể chia thành ba loại: Lạm phát vừa phải ( moderate inflation - một chữ số): tỷ lệ lạm phát dưới 10% một năm. Giá tăng chậm, đồng tiền tương đối ổn đònh. Lạm phát phi mã(galloping inflation - ba chữ số): tỷ lệ 10% - 999%. Khi lạm phát phi mã ở mức cao thì tiền mất giá nhanh, gây tác động không tốt đối với sản xuất và đời sống. Siêu lạm phát ( Hyper inflation - trên ba chữ số): từ 1000% trở lên. Loại này gây tác hại nghiêm trọng đối với nền kinh tế. Căn cứ vào thời gian lạm phát: - Lạm phát kinh niên thường kéo dài trên 3 năm với tỷ lệ lạm phát đến 50% một năm. - Lạm phát nghiêm trọng thường kéo dài trên 3 năm, với tỷ lệ lạm phát trên 50% một năm. 9 gp Gi Go = x100- 1)( - Siêu lạm phát kéo dài trên 1 năm với tỷ lệ lạm phát trên 200% một năm. 3. Tác hại của lạm phát - Phân phối lại thu nhập và của cải một cách ngẫu nhiên giữa các cá nhân, tập đoàn và các giai tầng trong xã hội, đặc biệt đối với ai giữ nhiều tài sản dưới hình thức tiền mặt thì họ sẽ bò thiệt hại rất lớn. - Có những biến dạng về cơ cấu sản xuất và việc làm trong nền kinh tế, đặc biệt khi lạm phát tăng nhanh cùng với sự thay đổi mạnh mẽ của giá cả tương đối. Trong trường hợp đó sẽ có những doanh nghiệp, ngành nghề có thể phất lên, trái lại cũng không ít doanh nghiệp và ngành nghề đi đến suy sụp, thậm chí phá sản. 4. Các lý thuyết về lạm phát Phần này đề cập đến một số lý thuyết và quan điểm nhằm lý giải những nguyên nhân gây ra và duy trì, thúc đẩy lạm phát. 4.1. Lạm phát cầu kéo(Demand - pull inflation) Xảy ra khi tổng cầu tăng, đường tổng cầu theo giá dòch chuyển sang bên phải. Trong thực tế, khi xảy ra LP cầu kéo người ta thường nhận thấy lượng tiền trong lưu thông và khối lượng tín dụng tăng đáng kể và vượt quá khả năng có giới hạn của mức cung hàng hoá. 10 AS LR AS SR E1 P Y Y1 P 1 AD1 AD2 Y2 E 2 P 2 Lạm phát [...]... xuống theo thời gian do có lạm phát dự kiến, vì thế đường Phillips đã được mở rộng thêm bằng việc bao gồm cả tỷ lệ lạm phát dự kiến và có dạng như sau: gp = gpe - ε (u-u*) (**) gpe là tỷ lệ lạm phát dự kiến Đường này cho thấy khi thất nghiệp thực tế bằng thất nghiệp tự nhiên thì lạm phát bằng tỉ lệ dự kiến Nếu thất nghiệp thực tế cao hơn thất nghiệp tự nhiên thì tỷ lệ lạm phát thấp hơn tỷ lệ dự kiến... đầu Đường này cho thấy mối quan hệ nghòch giữa thất nghiệp và lạm phát và nó cũng phù hợp với thực tế kinh tế nhiều nước Tây Âu thời kỳ những năm 50 Tức là có sự “đánh đổi” giữa lạm phát thất nghiệp Đường Phillips được xây dựng hoàn chỉnh và có dạng như sau: gp = - ε (u - u* ) (*) Trong đó: gp - tỷ lệ lạm phát u - tỷ lệ thất nghiệp thực tế u*- tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên ε - độ dốc đường Phillips Đường... gần như nằm ngang thì lạm phát phản ứng rất kém với thất nghiệp Đồ thò: Tỷ lệ lạm phát gp PC Tỷ lệ thất nghiệp u* Hình a: Mối quan hệ giữa lạm phát và thất nghiệp B PC u Hình b: đường Phillips ban đầu Đường Phillips gợi cho những người làm chính sách lựa chọn các c/s kinh tế vó mô, đặc biệt là c/s tài khoá và tiền tệ Ví dụ: G/s nền kinh tế đang ở tại B trên hình b (suy thoái thất nghiệp) CP có thể mở... lệ thất nghiệp thực tế có thể không bằng tỷ lệ thất nghiệp dự kiến, nhưng trong dài hạn chúng sẽ bằng nhau bởi sự tác động của các chính sách tài khoá và tiền tệ Đó là cơ sở để xây dựng đường Phillips dài hạn: 0 = - ε (u-u*) hay: u = u* Như vậy, tỷ lệ thất nghiệp thực tế luôn bằng tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên (xét trong dài hạn) cho dù tỷ lệ lạm phát thay đổi như thế nào Vậy trong dài hạn lạm phát và thất. .. lương và các chi phí khác cũng được điều chỉnh theo tỷ lệ LP nên giá cả dừng lại ở tỷ lệ dự kiến và TN trở lại mức tự nhiên, đường Phillips sẽ dòch chuyển từ PC1 ⇒ PC2 Tại E, gp ≠0 do gp = gpe Riêng các cơn sốt cung (như tăng giá dầu lên) sẽ đẩy chi phí sản xuất và giá cả lên, sản lượng và việc làm giảm xuống Như vậy, cả thất nghiệp và lạm phát tăng lên - không có sự đánh đổi giữa thất nghiệp và lạm phát. .. - độ dốc đường Phillips Đường này cho thấy những đặc điểm sau đây (hình a): - Lạm phát bằng không khi thất nghiệp thực tế bằng tỷ lệ tự nhiên 14 - Khi thất nghiệp thực tế thấp hơn thất nghiệp tự nhiên thì lạm phát xảy ra - Độ dốc ε càng lớn thì một sự tăng, giảm nhỏ của thất nghiệp sẽ gây ra sự tăng, giảm đáng kể về lạm phát Độ lớn của ε phản ánh sự phản ứng của tiền lương Nếu tiền lương có độ phản... nghóa - tỷ lệ lạm phát ) Khi tỷ lệ lạm phát tăng lên, lãi suất danh nghóa tăng theo, tăng chi phí cơ hội của việc giữ tiền, càng giữ tiền nhiều càng thiệt III MỐI QUAN HỆ GIỮA LẠM PHÁT VÀ THẤT NGHIỆP Khi nói đến mqh giữa LP và TN, các nhà kinh tế thường đề cập đến khái niệm “đánh đổi” Đánh đổi (trade off) có nghóa là được cái này mất cái kia, chọn cái này phải bỏ cái kia A.W Phillips đã phát hiện ra... tiền để trang trải thì khả năng có LP cao là điều chắc chắn 4.5 .Lạm phát và lãi suất Lãi suất thực tế thường ít thay đổi và ở mức mà cả người cho vay và người đi vay đều có thể chấp nhận được Nếu khác đi sẽ tạo ra mức dư cầu hoặc dư cung và sẽ đẩy lãi suất này về mức ổn đònh Nhưng lãi suất danh 13 nghóa lại biến động theo lạm phát Khi lạm phát thay đổi thì lãi suất danh nghóa sẽ thay đổi theo, để duy... trọng 4.3 .Lạm phát dự kiến (expected inflation) Là tỷ lệ LP hiện tại mà mọi người dự kiến rằng nó sẽ tiếp tục xảy ra trong tương lai Giá cả trong trường hợp này tăng đều với một tỷ lệ tương đối ổn đònh Tỷ lệ lạm phát này được gọi là tỷ lệ lạm phát ỳ, vì mọi người đã có thể dự tính trước mức độ của nó nên được gọi là lạm phát dự kiến Hình 7.4 cho thấy LP dự kiến xảy ra ntn Đó là đường AD và đường AS... ứng với thời kỳ mà tỷ lệ lạm phát dự kiến chưa thay đổi Trong thời kỳ này nếu có những cú sốc cầu, giả sử tổng cầu tăng lên nhanh, nền kinh tế đi dọc đường Phillips lên phía trên, lạm phát tăng và thất nghiệp giảm Nếu không có sự tác động của các chính sách thì vì giá tăng lên thì MSr⇓ (do MSr =MSn/P), lãi suất tăng lên và AD dần dần được điều chỉnh trở lại mức ban đầu ⇒ LP và TN sẽ quay trở về trạng . CHƯƠNG V THẤT NGHIỆP VÀ LẠM PHÁT I. THẤT NGHIỆP 1. Tác hại của thất nghiệp Thứ nhất, đối với cá nhân và gia đình người bò thất nghiệp: Đời. xuất và giá cả lên, sản lượng và việc làm giảm xuống. Như vậy, cả thất nghiệp và lạm phát tăng lên - không có sự đánh đổi giữa thất nghiệp và lạm phát