Chương 3 NHẬN DIỆN GIÁ TRỊ, VAI TRÕ CỦA KHU DI TÍCH LỊCH SỬ
3.1.2. Nguồn tiếp cận thông tin
Thông tin chính là sự kết nối của KDTLSĐĐCC với cộng đồng. Khi thực hiện khảo sát, tác giả đã thu thập đƣợc kết nhƣ sau:
Biểu đồ 3.2: Biết thông tin Khu di tích qua các kênh Nguồn: Khảo sát của nghiên cứu sinh.
Qua biểu đồ 3.2 cho thấy, cộng đồng biết đến KDTLSĐĐCC qua rất nhiều kênh, trong đó biết qua sách báo, tạp chí, internet chiếm tỷ lệ cao nhất so với các kênh khác 56,8%. Xếp kế tiếp là thông qua lời kể của gia đình 38,8%, biết qua kênh truyền thông đại chúng nhƣ đài phát thanh, hay ti vi chiếm 31,2%;
bản thân chứng kiến 24,1% và thông qua cán bộ tại địa phương là 3,7%.
Khi tìm hiểu về các nhóm xã hội cho thấy có sự thống nhất, tương đồng và sự khác biệt giữa các nhóm, cụ thể nhƣ sau:
Bảng 3.2: Biết thông tin về Khu di tích qua các kênh theo nhóm tuổi
Biết thông tin qua các kênh
Nhóm tuổi Dưới 35
tuổi
Từ 35 - 60 tuổi
Trên 60 tuổi
Tổng
N % N % N % N %
1. Bản thân chứng kiến 11 6,5 30 20,0 70 49,6 111 24,1 2. Thông qua lời kể của gia đình 106 62,4 66 44,0 7 5,0 179 38,8 3. Thông qua truyền thông đại chúng 78 45,9 42 28,0 26 18,4 146 31,7 4. Thông qua sách báo, tạp chí, internet 136 80,0 93 62,0 33 23,4 262 56,8 5. Thông qua cán bộ địa phương 6 3,5 6 4,0 5 3,5 17 3,7 Tổng 170 100,0 150 100,0 141 100,0 461 100,0
Nguồn: Khảo sát của nghiên cứu sinh.
Về nhóm tuổi, bảng 3.2 cho thấy có sự khác biệt giữa các nhóm tuổi với nhau. Ở các chỉ báo từ 2 đến 4, nhóm trẻ tuổi có xu hướng chiếm tỷ lệ cao hơn so với nhóm lớn tuổi. Nhƣ: ở chỉ báo 2/ Thông qua lời kể của gia đình nhóm dưới 35 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất: 62,4%, nhóm từ 35 đến 60 tuổi chiếm tỷ lệ 44% và nhóm trên 60 tuổi chiếm tỷ lệ không đáng kể là 5%. Chỉ báo thứ 4/ Thông qua sách báo, tạp chí, internet, nhóm dưới 35 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất 80% so với nhóm từ 35 đến 60 tuổi 62% và trên 60 tuổi chỉ chiếm 23,4%. Riêng ở chỉ báo thứ 1/Bản thân chứng kiến chiếm tỷ lệ cao nhất so với 2 nhóm còn lại. Cuộc chiến tranh đã qua đi và chỉ còn lưu lại các sự kiện, các ký ức, lời kể của các thế hệ trước cho thế hệ sau… Một học sinh phổ thông
cho rằng: "chúng em bây giờ biết về Khu di tích này qua lời kể của ông bà hoặc qua sách, báo" (Nữ, 17 tuổi, dân cư địa phương). Tuy nhiên, ở chỉ báo thứ 5/Thông qua cán bộ địa phương cho thấy nhận thức giữa các nhóm có sự tương đồng, nghĩa là không có sự khác biệt nhau. Khi thực hiện 2 cuộc thảo luận nhóm cho thấy đa số ý kiến cho rằng việc tuyên truyền về Khu di tích này từ cán bộ nói chung là rất ít. Về nhóm học vấn cho thấy có sự khác biệt giữa các nhóm. Nghiên cứu sinh xin lấy một vài chỉ báo phân tích để thấy rõ kênh dẫn truyền, đưa thông tin đối với mọi người trong cộng đồng: Ở chỉ báo 3/Thông qua truyền thông đại chúng cho thấy nhóm cao đẳng, đại học trở lên chiếm tỷ lệ cao nhất chiếm 42,5% so với nhóm trung học là 36,1% và thấp nhất là nhóm trình độ tiểu học trở xuống chiếm 21%. Ở chỉ báo 4/Thông qua sách báo, tạp chí, internet cho thấy nhóm cao đẳng, đại học trở lên chiếm tỷ lệ 70%, cao nhất so với nhóm trung học là 58,7% và thấp nhất là nhóm trình độ tiểu học trở xuống chiếm 46,8%. Học vấn càng cao thì việc tìm hiểu về Khu di tích càng nhiều. Dường như, việc chuyển hóa trình độ học vấn trở thành những nhận thức trong ứng xử với Khu di tích này của nhóm học cao đẳng trở lên tốt hơn (xem thêm bảng 3a phần phụ lục 2). Về nhóm cư dân cho thấy ở chỉ báo 1 và 2 nhóm cư dân địa phương chiếm tỷ lệ cao hơn khách địa phương: ở chỉ báo 1/Bản thân chứng kiến, nhóm cư dân địa phương là 37,5%
và khách thập phương là 5,2%; chỉ báo 2/ Thông qua lời kể của gia đình, nhóm cư dân địa phương là 64,3% và khách thập phương là 3,1%. Ngược lại, riêng ở chỉ báo thứ 3/Thông qua truyền thông đại chúng, nhóm cƣ dân địa phương chiếm tỷ lệ 20,8% thấp hơn khách thập phương là 46,9% (xem thêm bảng 3b phần phụ lục 2). Một du khách khi trả lời phỏng vấn cho rằng: "Tuy không phải là người dân địa phương nên đôi khi vẫn chưa hiểu nhiều về Địa đạo Củ Chi. Chủ yếu nghe hay đọc trên mạng. Nhưng nay chứng kiến mới thấy sự anh dũng của quân và dân Củ Chi trong cuộc kháng chiến" (Nam, 40 tuổi, du khách thập phương).
3.1.3. Mức độ tham quan Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi của cộng đồng
Các đối tƣợng thăm viếng KDTLSĐĐCC không những khác nhau về mục đích mà còn khác nhau về mức độ. Điều đó được cụ thể qua biểu đồ 3.3 dưới đây:
Biểu đồ 3.3: Mức độ tham quan Khu di tích Địa đạo Củ Chi Nguồn: Khảo sát của nghiên cứu sinh.
Biểu đồ 3.3 cho thấy, mức độ thỉnh thoảng chiếm tỷ lệ cao nhất với 57,7%, mức hiếm khi là 36,9%, mức độ thường xuyên và rất thường xuyên chiếm tỷ lệ không đáng kể.
Để hiểu hơn bản chất vấn đề này, NCS đi vào nghiên cứu các nhóm khác nhau trong xã hội để tìm hiểu động cơ dẫn họ đến với KDTLSĐĐCC.
Bảng 3.3: Mức độ tham quan Khu di tích theo nhóm cƣ dân
Mức độ
Nhóm cƣ dân Người dân
địa phương Khách thập phương Tổng
N % N % N %
1. Rất thường xuyên 8 3,0 6 3,1 14 3,0
2. Thường xuyên 6 2,2 5 2,6 11 2,4
3. Thỉnh Thoảng 235 87,4 31 16,1 266 57,7
4. Hiếm khi 20 7,4 150 78,1 170 36,9
5. Không bao giờ 0 0,0 0 0,0 0 0,0
Tổng 269 100,0 192 100,0 461 100,0
Nguồn: Khảo sát của nghiên cứu sinh.
Về nhóm cư dân, bảng 3.3 cho thấy ở chỉ báo rất thường xuyên và thường xuyên tỷ lệ tương đồng giữa 2 nhóm người dân địa phương và khách thập phương, tỷ lệ này tương đối thống nhất. Do một số điều kiện khách quan nào đó mà ở chỉ báo 1 và 2 cộng đồng có nhận thức như nhau. Một người dân địa phương cho biết: "anh hằng ngày phải đi làm, thỉnh thoảng anh mới ghé thăm thôi. Anh biết nơi đây là một di tích cách mạng và thường xuyên dẫn con cháu đến đó thì sẽ là việc mình tự giáo dục mình và cuộc sống thêm ý nghĩa hơn" (Nam, 35 tuổi, dân địa phương). Tuy nhiên, ở chỉ báo 3 và 4 cho thấy giữa 2 nhóm có sự khác biệt: ở chỉ báo thứ 3/thỉnh thoảng, thì nhóm dân cƣ địa phương có tỷ lệ 87,4% so với nhóm khách địa phương là 16,1%. Ngược lại, ở chỉ báo thứ 4/hiếm khi thì nhóm khách thập phương chiếm tỷ lệ 78,1%. Một du khách cho rằng: "đây là lần đầu tôi tới thăm viếng Khu di tích và cảm thấy câu nói từ trước tới giờ: "đất thép thành đồng" thật đúng khi nói về nơi này. Tôi thật cảm phục dân và quân Củ Chi" (Nam, 40 tuổi, khách thập phương). Về nhóm tuổi ở chỉ báo 1 và 2 cho thấy cho thấy mức độ nhóm lớn tuổi tới viếng thăm nhiều trong khi đó nhóm trẻ tuổi không có ai chọn ở 2 chỉ báo này. Với những người lớn tuổi, trong đó có nhiều người tham gia vào cuộc kháng chiến, thì việc về thăm Địa đạo Củ Chi là niềm vui cũng nhƣ trách nhiệm đối với những người đồng đội đã ngã xuống. Một cụ già cho rằng: "Ông cũng rất thường xuyên tới thăm viếng các đồng đội của mình vào những dịp lễ tết. Ông từ nhỏ lớn lên ở đây nên đã chứng kiến những gì xẩy ra trên mảnh đất này.
Ông may mắn hơn các đồng đội, được về với vợ con, còn đồng đội của Ông thì không có may mắn đấy," (cụ ông, 81 tuổi, người địa phương). Ở chỉ báo 3 và 4 cho thấy nhóm trẻ tuổi chiếm tỷ lệ cao hơn nhƣng không đáng kể so với nhóm lớn tuổi và có xu hướng đồng thuận nhiều hơn (xem thêm bảng 1b phần phụ lục 2). Về nhóm học vấn ở chỉ báo 3 cho thấy nhóm có trình động học vấn cao chiếm tỷ lệ thấp hơn nhóm có trình độ thấp. Ở chỉ báo 4/ mức hiếm khi, nhóm có trình độ cao đẳng trở lên chiếm tỷ lệ 60% cao nhất so với 2 nhóm đối sánh còn lại (xem thêm bảng 1c phần phụ lục 2).
Các dịp viếng thăm của du khách đến Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi Theo báo cáo của Ban Quản lý KDTLSĐĐCC mỗi năm có nhiều lƣợt khách tới thăm viếng vào các dịp nhƣ: Lễ Đình Bến Dƣợc (19/12); Lễ cầu siêu các anh hùng liệt sỹ (27/7); Ngày Quốc Khánh (2/9); Ngày Giải phóng Miền Nam và Quốc tế lao động (30/4 và 1/5); Lễ hội bắn pháo hoa,…. Tuy nhiên, lượng khách đổ về KDTLSĐĐCC thường vào dịp 27/7, 2/9 hoặc ngày thống nhất đất nước 30/4.
Biểu đồ 3.4: Mục đích tới viếng thăm Khu di tích Nguồn: Khảo sát của nghiên cứu sinh.
Biểu đồ 3.4 cho thấy, du khách tới Địa đạo Củ Chi chủ yếu để tưởng niệm các anh hùng đã hi sinh vì mục tiêu thống nhất đất nước và bảo vệ nền độc lập (83,9%). Tỷ lệ này cho thấy, hình tƣợng anh hùng, bất khuất của Địa đạo Củ Chi trong quá khứ đã trở thành biểu tƣợng lịch sử đẹp đẽ cho sức mạnh, ý chí quật cường của người Việt Nam trong kháng chiến vệ quốc. Biểu tượng ấy còn nguyên giá trị trong hiện tại và cả tương lai. Địa đạo Củ Chi là
"một thế trận trong lòng dân" - một di tích vô giá cho thế hệ hôm nay và mai sau về tấm lòng yêu nước nồng nàn, sự sáng tạo trong chiến đấu, dũng cảm chịu sự gian khổ, hy sinh của quân và dân Củ Chi. Ngoài ra người dân địa phương hay du khách đến thăm viếng cũng có thêm các mục đích khác nhƣ: để ôn lại phong
tục, truyền thống văn hóa địa phương; để thực hiện tín ngưỡng; mục đích thăm quan, vui chơi, giải trí; hoặc tham gia theo hình thức phong trào.
Khi tìm hiểu sâu hơn về các nhóm xã hội cũng cho thấy sự đồng thuận, cũng nhƣ sự khác biệt giữa các nhóm về mục đích thăm viếng KDTLSĐDCC.
Bảng 3.4: Mục đích tới viếng thăm Khu di tích theo nhóm tuổi
Mục đích
Nhóm tuổi Dưới 35 tuổi Từ 35 - 60
tuổi
Trên 60
tuổi Tổng
N % N % N % N %
1. Tham gia theo hình thức phong trào 48 28,2 24 16,0 10 7,1 82 17,8 2. Để ôn lại phong tục, truyền thống
văn hóa địa phương 7 4,1 36 24,0 76 53,9 119 25,8 3. Để tưởng niệm 138 81,2 128 85,3 121 85,8 387 83,9 4. Để thực hiện tín ngƣỡng 8 4,7 12 8,0 70 49,6 94 20,4 5. Mục đích thăm quan, vui chơi,
giải trí 62 36,5 32 21,3 16 11,3 110 23,9
Tổng 170 100,0 150 100,0 141 100,0 461 100,0
Nguồn: Khảo sát của nghiên cứu sinh.
Về nhóm tuổi, chỉ báo 3 bảng 3.4 với tỷ lệ tương đồng giữa các nhóm tuổi: nhóm dưới 35 tuổi 81,2%; nhóm từ 35 - 60 tuổi 85,3% và nhóm trên 60 tuổi 85,8% đã cho thấy, các nhóm tuổi tới KDTLSĐĐCC chủ yếu là để thăm viếng các anh hùng liệt sỹ đã hi sinh vì đất nước. Một sinh viên cho rằng:
"Hôm nay là ngày 27/7 nên Đoàn khoa chúng em tổ chức tới tưởng niệm các anh hùng liệt sỹ để tỏ lòng biết ơn" (Nữ, 19 tuổi, khách thập phương). Ở chỉ báo 1 và 5 cho thấy, nhóm tuổi trẻ có xu hướng cao hơn nhóm lớn tuổi: chỉ báo 1/tham gia theo hình thức phong trào nhóm dưới 35 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất 28,2%, nhóm từ 35 - 60 tuổi là 16% và nhóm trên 60 tuổi chiếm tỷ lệ không đáng kể là 7,1%; chỉ báo 5/Mục đích thăm quan, vui chơi, giải trí, nhóm tuổi dưới 35 cũng chiếm tỷ lệ cao nhất với 36,5%, nhóm từ 35 - 60 tuổi
là 21,3% và nhóm trên 60 tuổi chiếm tỷ lệ 11,3%. Riêng ở chỉ báo 2 và 4 thì lại ngƣợc lại nhóm trẻ, nhóm lớn tuổi chiếm tỷ lệ cao hơn: ở chỉ báo 2/ Để ôn lại phong tục, truyền thống văn hóa địa phương, nhóm trên 60 tuổi họ cho rằng đó là sức mạnh truyền thống hội tụ ở Khu di tích chiếm tỷ lệ cao nhất 53,9% so với các nhóm đối sánh. Việc thực hiện văn hóa tâm linh người lớn tuổi luôn chiếm cao hơn so với người trẻ tuổi, nhóm trên 60 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất 49,6% so với các nhóm đối sánh. Một cụ ông cho rằng: "Ngày này, Ông lên đây để thăm viếng cho người anh trong gia đình - anh ấy đã hi sinh vào những năm 1968 lúc mà cuộc triến ác liệt nhất" (Cụ ông, 76 tuổi, người địa phương).
Về nhóm học vấn ở chỉ báo 1 và 4 cho thấy, học vấn càng cao thì vấn đề nhận thức và hành vi trong ứng xử về KDTLSĐĐCC càng chu đáo và kỹ lƣỡng hơn. Nhóm cao đẳng, đại học chiếm tỷ lệ thấp nhất với 5%, trong khi đó nhóm có trình độ học vấn thấp chiếm tỷ lệ là 22%. Ở chỉ báo 4/Để thực hiện tín ngƣỡng, nhóm tiểu học chiếm tỷ lệ cao nhất: 28%, nhóm trung học là 20,6% và nhóm cao đẳng chiếm tỷ lệ thấp nhất là 8,3%. Kết quả nghiên cứu cho thấy nhóm từ trung học trở xuống cho rằng: ngoài việc viếng thăm, tưởng niệm các anh hùng liệt sỹ thì họ còn cầu xin các anh phù hộ độ trì cho bản thân họ và người thân hơn là thực hiện những tín ngưỡng thuần phong mỹ tục theo nếp sống văn hóa mới ngày nay. Ở chỉ báo 2 và 3, ứng xử của nhóm có trình độ học vấn cao tương đối sâu sắc hơn nhóm có trình độ học vấn thấp, đó là sự chuyển hóa từ kiến thức hiểu trở thành hành động hữu ích trước cộng đồng: tìm về phong tục truyền thống và tưởng niệm biết ơn. Tuy nhiên, ở chỉ báo số 5 lại nói lên rằng ngoài thăm viếng thì những nhóm này lại có cái nhìn thống nhất nhau đó là việc kết hợp với vui chơi, giải trí (xem thêm bảng 2b phần phụ lục 2).
Về nhóm cư dân, việc nhận thức về mục đích tới thăm Khu di tích Địa đạo Củ Chi, ở chỉ báo 3 và 4 cho thấy giữa 2 nhóm dân cƣ có sự đồng thuận cao trong ý thức về đạo lý uống nước nhớ nguồn, sống với lòng biết ơn với
người đã hi sinh vì đất nước. Tuy nhiên, ở chỉ báo 1 cũng có một bộ phận nhỏ cho rằng đến với KDTLSĐĐCC còn theo phong trào đi cho có, hoặc chỉ đi theo lịch trình của tour du lịch, rõ ràng trong xã hội hiện nay vấn đề này rất khó tránh khỏi. Chỉ báo 3 cho thấy, về thăm Khu di tích là để ôn lại phong tục, truyền thống văn hóa địa phương thì nhóm người dân địa phương chiếm tỷ lệ cao 43,1%, nhóm khách thập phương chiếm 1,6% (xem thêm bảng 2c phần phụ lục 2).
3.2. NHẬN DIỆN GIÁ TRỊ CỦA KHU DI TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỘNG ĐỒNG
Nếu nhƣ trong thời kỳ kháng chiến, Địa đạo Củ Chi trở thành pháo đài bảo vệ, làm nên chiến thắng hào hùng của quân và dân Củ Chi thì trong giai đoạn hiện nay, các giá trị đó đƣợc chuyển hóa vào trong đời sống cộng đồng.
Qua khảo sát, đánh giá các giá trị của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ đƣợc nhận diện nhƣ sau: