Tóm tắt Trần Thị Thúy Chinh

Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, tác giả lựa chọn vấn đề: “Ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay” làm đề t

Mã số: 62 22 03 08

HÀ NỘI - 2019

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS,TS Nguyễn Thị Ngân

2 TS Phạm Thị Hoàng Hà

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Vào hồi giờ ngày tháng năm 20

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia

và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nhận thức được tầm quan trọng của gia đình và đáp ứng yêu cầu của

sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, trong Nghị quyết số NQ/TW ngày 16/7/1998 tại Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII, Đảng ta đã xác định: Coi trọng công tác xây dựng gia đình văn hóa, xây dựng mối quan hệ khăng khít giữa gia đình, nhà trường

03-và xã hội Trong chặng đường gần 20 năm xây dựng gia đình văn hóa

(GĐVH), bên cạnh những thành tựu to lớn đã đạt được, thì còn tồn tại nhiều hạn chế, bất cập, mà một trong những nguyên nhân đó là sự tác động của các yếu tố văn hóa truyền thống, trong đó có đạo đức Nho giáo

Nội dung đạo đức Nho giáo đề cập đến nhiều vấn đề khác nhau, bên cạnh nội dung chủ yếu về “luân thường” thì còn có tư tưởng “hiếu đễ”, tư tưởng “tứ đức” Du nhập vào Việt Nam, Nho giáo được dung hợp và hòa đồng vào cuộc sống người Việt, tạo thành một bộ phận của văn hóa truyền thống Việt Nam, được “Việt Nam hóa” thành Nho giáo bản địa Tồn tại lâu dài trong lòng xã hội Việt Nam, Nho giáo nói chung, đạo đức Nho giáo nói riêng đã tác động, ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tinh thần của xã hội, đặc biệt trong văn hóa, đạo đức của các gia đình

Đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) là cái nôi của nền văn minh lúa nước,

là địa bàn duy trì sự tồn tại, phát triển lâu dài của nhiều triều đại phong kiến trong lịch sử, vì thế Nho giáo và đạo đức Nho giáo được dung dưỡng

và ảnh hưởng sâu sắc đến vùng đất này Trong quá trình xây dựng GĐVH, vùng ĐBSH đã chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các yếu tố đạo đức Nho giáo trên tất cả các mặt của đời sống gia đình, đặc biệt trong các mối quan hệ

đạo đức gia đình Một mặt, đạo đức Nho giáo đề cao sự tôn ti, trận tự, nền

nếp gia đình; đề cao tình yêu thương và trách nhiệm giữa các thành viên trong gia đình; đề cao sự hiếu kính; đề cao lối sống tình nghĩa giữa gia

đình đối với cộng đồng Mặt khác, chủ nghĩa gia đình trị, bè phái dòng

họ; tính gia trưởng cực đoan, tư tưởng trọng nam khinh nữ… trong quan

niệm của đạo đức Nho giáo lại ảnh hưởng tiêu cực, trở thành lực cản lớn

trong quá trình xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay

Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, tác giả lựa chọn vấn

đề: “Ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ của

mình, với mong muốn đánh giá một cách khách quan ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay; đồng thời tìm ra các giải pháp phù hợp để phát huy ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo, góp phần xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH phát triển bền vững

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án làm rõ thực trạng ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH và đề xuất các giải pháp nhằm phát huy những ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, ngoài phần tổng quan tình hình nghiên cứu, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ chủ yếu sau:

Thứ nhất, làm rõ cơ sở lý luận về ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo

đối với xây dựng GĐVH

Thứ hai, làm rõ thực trạng ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với

xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH và những vấn đề đặt ra cần giải quyết hiện nay

Thứ ba, xác định quan điểm cơ bản và đề xuất các giải pháp chủ yếu

nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo đối với xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án nghiên cứu ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của đạo đức Nho giáo đối với xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu một số nội

dung chủ yếu của đạo đức Nho giáo có ảnh hưởng trực tiếp và nhiều nhất tới xây dựng GĐVH, đó là: Tư tưởng “tam cương”, tư tưởng “ngũ thường”,

tư tưởng “hiếu” và tư tưởng “tứ đức” Về xây dựng GĐVH, luận án tập trung nghiên cứu các mối quan hệ đạo đức trong gia đình, đó là mối quan

hệ giữa: cha mẹ và con cái, chồng và vợ, giữa anh - chị - em, và mối quan

hệ giữa gia đình với cộng đồng

Không gian nghiên cứu: Luận án giới hạn và tập trung nghiên cứu

một số tỉnh, thành phố, đó là: Thành phố Hà Nội, tỉnh Bắc Ninh, tỉnh Thái Bình, tỉnh Ninh Bình

Thời gian nghiên cứu: Luận án nghiên cứu ảnh hưởng của đạo đức

Nho giáo đối với xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay (từ năm 1998, triển khai thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII đến nay)

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh, chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước về vấn đề gia đình, xây dựng GĐVH; Tiếp thu, kế thừa có chọn lọc và phát triển những giá trị khoa học của một số công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến nội dung của luận án

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, luận án còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: Phương pháp logic - lịch sử; so sánh, phân tích, tổng hợp, thống kê… Đặc biệt, trong luận án, tác giả có sử dụng những phương pháp nghiên cứu cụ thể cơ bản, đó là: phương pháp phân tích tài liệu, phương pháp quan sát thực tế, phương pháp khảo sát xã hội học (điều tra bằng bảng hỏi)

5 Những đóng góp mới của luận án

Thứ nhất, làm sáng tỏ những nội dung cơ bản của đạo đức Nho giáo

ảnh hưởng đối với các mối quan hệ gia đình trong xây dựng GĐVH

Thứ hai, góp phần làm rõ thực trạng ảnh hưởng của đạo đức Nho

giáo đối với xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay

Thứ ba, đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh hưởng

tích cực và khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo trong việc xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay

6 Ý nghĩa của luận án

6.1 Về mặt khoa học

Thành công của luận án góp phần cung cấp luận cứ, cơ sở khoa học cho việc đề xuất, thực thi chính sách liên quan đến công tác gia đình, đến việc phát huy ảnh hưởng tích cực và khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay

6.2 Về mặt thực tiễn

Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy

về đạo đức Nho giáo, về xây dựng GĐVH Các tỉnh, thành phố vùng ĐBSH có thể sử dụng kết quả nghiên cứu này vận dụng vào việc xây dựng GĐVH ở địa phương

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, các công trình của tác giả đã được công bố và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 10 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1.1 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1.1.1 Những nghiên cứu về Nho giáo, đạo đức Nho giáo và sự ảnh hưởng của nó trong xã hội Việt Nam

Những công trình này tập trung luận giải về nguồn gốc ra đời của Nho giáo, nội dung của Nho giáo, quá trình du nhập Nho giáo vào Việt Nam, các chuẩn mực đạo đức Nho giáo và sự ảnh hưởng các chuẩn mực đạo đức Nho giáo trong đời sống xã hội Việt Nam Tuy có nhiều ý kiến khác nhau khi đánh giá vai trò của Nho giáo nhưng nhìn chung, đa phần các tác giả đều khẳng định ở Việt Nam, Nho giáo có ảnh tích cực đến các lĩnh vực khác nhau Đồng thời, họ đặt ra yêu cầu cần phải kế thừa và phát triển Nho giáo một cách khoa học Được thể hiện tiểu biểu trong các công trình: Quang

Đạm (1994), Nho giáo xưa và nay, Nxb Văn học, Hà Nội; Nguyễn Tài Thư (1997), Nho học và Nho học ở Việt Nam (Một số vấn đề lý luận và thực tiễn), Nxb Hà Nội; Phan Đại Doãn (1998), Một số vấn đề Nho giáo ở Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội; Nguyễn Đăng Duy (1998), Nho giáo với

văn hóa Việt Nam, Nxb Hà Nội, Hà Nội; Nguyễn Khắc Viện (1998), Bàn về đạo Nho, Nxb Trẻ, Hà Nội; Trần Trọng Kim (2001), Nho giáo, Nxb Văn hóa

- Thông tin, Hà Nội; Lê Văn Thăng (2011), Ảnh hưởng của tư tưởng “ngũ

thường” đối với văn hóa Việt Nam, Tạp chí Hàm Ninh học, Đại học Tây

Nam, Trung Quốc; Hoàng Thị Thu Trang (2017), Ảnh hưởng của đạo đức

Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay, Luận án

Tiến sĩ Triết học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội…

1.1.2 Những nghiên cứu về gia đình, xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam

Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu khác nhau về vấn đề này Các công trình đã tập trung nghiên cứu về những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến gia đình và gia đình văn hóa Trong đó, đặc biệt chú ý là những nghiên cứu về thực trạng biến đổi của gia đình trước sự tác động của nền kinh tế thị trường và quá trình toàn cầu hóa, đô thị hóa; sự giao thoa giữa các giá trị truyền thống và hiện đại ảnh hưởng đến việc xây dựng gia đình và

gia đình văn hóa; những nghiên cứu mang tính tổng kết thực tiễn công tác xây dựng gia đình văn hóa trong cả nước Được thể hiện tiểu biểu trong các

công trình: Phạm Xuân Nam (2001), Gia đình Việt Nam - các giá trị truyền

thống, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội; Đặng Cảnh Khanh (2003), Gia đình, trẻ em và sự kế thừa các giá trị truyền thống, Nxb Lao động xã hội; Viện Xã

hội học (2011), Đánh giá kết quả thực hiện Chiến lược gia đình Việt Nam

giai đoạn 2005- 2010 tại 8 tỉnh phía Bắc, Hà Nội; Nguyễn Thị Thọ (2011), Xây dựng đạo đức gia đình ở nước ta hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội; Bùi Thị Ngọc Lan (2011), “Mấy vấn đề đặt ra trong xây dựng gia đình

văn hóa thời kỳ đổi mới”, Tạp chí Tuyên giáo, số 12; Trần Thị Thái Hà (2016), Giáo dục các hộ gia đình nông thôn hiện nay - thực trạng và giải

pháp, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội…

1.1.3 Những nghiên cứu về ảnh hưởng của Nho giáo, đạo đức Nho giáo đối với xây dựng gia đình

Những công trình nghiên cứu này đã làm sáng tỏ sự tác động tự nhiên của Nho giáo, đạo đức Nho giáo đến gia đình Việt Nam từ truyền thống cho đến hiện đại, đặc biệt là ảnh hưởng đến các mối quan hệ trong gia đình như mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, giữa vợ và chồng, giữa anh - chị - em trong gia đình Nhìn chung, các tác giả đã lược đi những mặt hạn chế, khai thác những luận điểm tích cực của Nho giáo và vận dụng nó vào xây dựng gia đình Những tư tưởng Nho giáo được các tác giả khai thác nhiều như tư tưởng về “ngũ thường”, tư tưởng “hiếu đễ”, tư tưởng “nhân nghĩa… Được

thể hiện tiểu biểu trong các công trình: Vũ Khiêu (1995), Nho giáo và gia

đình, Nxb Khoa học xã hội; Minh Anh (2005), “Tư tưởng Nho giáo về gia

đình và việc xây dựng gia đình gia đình mới ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí

Triết học, số 4; Lê Văn Phục (2015), “Vận dụng những giá trị truyền thống

của Nho giáo trong việc xây dựng gia đình văn hóa”, Tạp chí Sinh hoạt lý

luận, số 2; Lê Văn Phục (2018), Tư tưởng Ngũ thường của Nho giáo - Lịch

sử và sự tác động ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật…

1.1.4 Những nghiên cứu về xây dựng gia đình, gia đình văn hóa, và ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đến việc xây dựng gia đình, gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng

Có nhiều công trình nghiên cứu về xây dựng gia đình và gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng, đặc biệt là những nghiên cứu dưới góc

độ Gia đình học, những nghiên cứu về sự biến đổi chức năng, vai trò của gia đình đồng bằng sông Hồng trong xã hội hiện đại Tuy nhiên, nghiên cứu trực tiếp về ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đến việc xây dựng gia đình, gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng thì chưa nhiều Một

số công trình nghiên cứu có đề cập và khẳng định sự tồn tại của Nho giáo

và đạo đức Nho giáo trong xây dựng gia đình, gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng với tư cách là một đối tượng tác động, một yếu tố thuộc văn hóa truyền thống chứ không phải là đối tượng nghiên cứu cơ bản Đặc biệt, nghiên cứu trực tiếp vấn đề này dưới góc độ chính trị - xã hội thì chưa có công trình nào

1.2 ĐÁNH GIÁ CHUNG CÁC CÔNG TRÌNH TỔNG QUAN VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN

1.2.1 Đánh giá chung các công trình tổng quan

Trên cơ sở tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, có thể thấy: Các công trình trên đã luận giải một cách sâu sắc, toàn diện nội dung của Nho giáo và đạo đức Nho giáo, sự du nhập và ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với xã hội Việt Nam; làm sáng tỏ các nội dung, tiêu chí xây dựng gia đình văn hóa; đặc điểm của gia đình vùng ĐBSH và thực trạng ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo vớ tư cách là yếu tố truyền thống đến đạo đức gia đình vùng ĐBSH; những quan điểm chỉ đạo và các chiến lược phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của vùng ĐBSH trong giai đoàn hiện nay

1.2.2 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu

Mặc dù, đã có nhiều công trình nghiên cứu về Nho giáo, về đạo đức Nho giáo và ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với xây dựng gia đình, GĐVH Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH dưới góc độ chính trị -

xã hội, thông qua các mối quan hệ cụ thể trong gia đình như: mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái; giữa chồng và vợ; giữa anh, chị, em trong gia đình

và giữa gia đình đối với cộng đồng Do đó, để giải quyết vấn đề này trên cơ

sở kế thừa kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước, tác giả luận án tiếp tục triển khai nghiên cứu làm rõ những vấn đề sau:

Thứ nhất, trình bày một cách có hệ thống về nội dung đạo đức Nho

giáo, đặc biệt, tập trung nghiên cứu nội dung ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với xây dựng GĐVH và các phương thức ảnh hưởng của nó

Thứ hai, nghiên cứu thực trạng ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối

với xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH, từ đó xác định những vấn đề bất cập đặt

ra cần giải quyết

Thứ ba, đề xuất các giải pháp nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn

chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo đối với xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH trong thời gian tới

Tiểu kết chương 1

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài ở các chiều cạnh: Nho giáo, đạo đức Nho giáo; gia đình, gia đình văn hóa; ảnh hưởng của Nho giáo đến xây dựng gia đình, gia đình văn hóa Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án cho thấy rõ hơn lý luận và thực tiễn về Nho giáo, gia đình; ảnh hưởng của Nho giáo đến xây dựng gia đình, gia đình văn hóa trên nhiều góc độ khác nhau Đó là những cơ

sở để tác giả luận án có cái nhìn toàn diện hơn về các vấn đề này, từ đó xác định được những nội dung mới cần bổ sung nghiên cứu để giải quyết mục đích và nhiệm vụ đặt ra của luận án

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO ĐỐI VỚI XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA

2.1 ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO

2.1.1 Nội dung chủ yếu của đạo đức Nho giáo

2.1.1.1 Tư tưởng Tam cương

Thuật ngữ “tam cương” xuất hiện trong tư tưởng của Đổng Trọng Thư vào thời Hán Vũ Đế, tuy nhiên, nguồn gốc xuất xứ của nó thì có từ thời Khổng - Mạnh Trong tư tưởng Khổng Tử thì gọi là “nhân luân”, trong tư tưởng của Mạnh Tử thì gọi là “ngũ luân”, bao gồm: vua - tôi, cha - con, chồng - vợ, anh - em, bạn bè Trong đó, nhấn mạnh đến ba mối quan hệ: vua

- tôi, cha - con, chồng - vợ được xem là cơ bản nhất Trong mối quan hệ vua

- tôi (quân - thần), Nho giáo đưa ra hai chuẩn mực đạo đức để ràng buộc

trách nhiệm, nghĩa vụ giữa vua và thần dân Trong mối quan hệ cha - con

(phu - tử), Nho giáo đưa ra hai chuẩn mực đạo đức là “từ” và “hiếu” Trong

mối quan hệ chồng - vợ (phu - phụ), Nho giáo đưa ra phạm trù “nghĩa” - là

chuẩn mực đạo đức nhằm ràng buộc trách nhiệm giữa vợ và chồng

2.1.1.2 Tư tưởng Ngũ thường

Tư tưởng “ngũ thường” là một nội dung cốt lõi trong học thuyết đạo đức của Nho gia, có lịch sử hình thành từ rất sớm, nằm rải trong các kinh điển thời kỳ Tiên Tần, sau đó được các nhà tư tưởng của Nho gia bổ sung và phát triển, tạo nên hệ thống chỉnh thể đầy đủ Được bắt đầu Khổng Tử, sau

đó được Mạnh Tử, Đổng Trọng Thư khẳng định, bổ sung và hoàn chỉnh Lúc ban đầu, theo Khổng Tử, muốn hợp “lễ” thì con người cần phải có các đức “nhân”, “trí”, “dũng” Đến Mạnh Tử bỏ “dũng” và nói nhiều về “lễ nghĩa” do vậy thành bốn đức: “nhân”, “nghĩa”, “lễ”, “trí” Sau đó Đổng Trọng Thư thêm “tín”, thành năm đức như ngày nay - “nhân”, “nghĩa”, “lễ”,

“trí”, “tín” Về sau, “ngũ thường” trở thành quan niệm đạo đức cơ bản của

xã hội tông pháp phong kiến Trung Quốc, là quy tắc đạo đức cơ bản trong việc xử lý mối quan hệ giữa người với người trong xã hội phong kiến, có ảnh hưởng đến tiến trình phát triển của nền văn minh đạo đức Trung Hoa và

nhiều nước khác

2.1.1.3 Tư tưởng Hiếu

Trong quan điểm về đạo đức gia đình, Nho giáo đặc biệt nhấn mạnh sự hiếu thuận của con cái đối với cha mẹ, xem đó là một phẩm chất đạo đức cao đẹp của con người, là “nết đầu trong trăm nết” con người cần phải có Theo Nho giáo: Hiếu kính cha mẹ tức là phải tôn trọng, kính yêu, vâng lời cha mẹ; phụng dưỡng, thực hiện trách nhiệm và nghĩa vụ của người con đối với cha mẹ; luôn giữ gìn bản thân để cha mẹ không phải phiền lòng Đặc biệt, “hiếu” với cha mẹ là phải xuất phát từ “tâm”

2.1.1.4 Tư tưởng Tứ đức

"Tứ đức" là học thuyết tiêu biểu của Nho giáo đề cập đến các đức hạnh của người phụ nữ trong xã hội phong kiến đương thời Qua mỗi thời đại khác nhau, Nho giáo nói chung, phạm trù "tứ đức" nói riêng có những biến đổi về nội dung và ảnh hưởng của nó đến tư tưởng, hành động của người phụ nữ Nội dung của “tứ đức” là 5 đức tính của người phụ nữ: “công, dung, ngôn, hạnh” "Công": Chỉ nữ công gia chánh, tề gia nội trợ, may vá thêu thùa, dạy bảo con cái, quán xuyến các việc gia đình; "dung": Chỉ vẻ đẹp hình thức, thể hiện qua dáng vẻ tự nhiên kết hợp với trang phục, trang điểm tạo nên sự đoan trang của người phụ nữ; "ngôn": Chỉ lời ăn tiếng nói, sự lựa chọn từ ngữ tế

nhị, kín đáo, nữ tính; "hạnh": Chỉ hạnh kiểm, đức hạnh, là lòng nhân ái, là sự

tuân theo lễ nghĩa và hiếu đễ

2.1.2 Đạo đức Nho giáo ở Việt Nam

2.1.2.1 Quá trình du nhập, phát triển của đạo đức Nho giáo ở Việt Nam

Nho giáo được du nhập vào Việt Nam khá sớm (111 TCN) bằng nhiều con đường và cách thức khác nhau Tuy nhiên, phải đến thế kỷ thứ XI, Nho giáo mới thực sự ăn sâu, bám rễ vào trong đời sống xã hội, tác động và chi phối mạnh mẽ đến đời sống xã hội Việt Nam Trong một thời gian dài, Nho giáo chiếm địa vị độc tôn - là hệ tư tưởng chính của các triều đại phong kiến Việt Nam Trải qua các thời kỳ phát triển, Nho giáo ở Việt Nam có sự tiếp nhận, điều chỉnh, bổ sung phù hợp với điều kiện hoàn cảnh lịch sử của đất nước Chính vì vậy Nho giáo ở Việt Nam có những nét riêng biệt

2.1.2.2 Những nét riêng của đạo đức Nho giáo ở Việt Nam

Đạo đức Nho giáo ở Việt Nam bên cạnh những điểm tương đồng thì cũng có những nét riêng biệt so với đạo đức Nho giáo Trung Quốc, cụ thể là: đạo đức Nho giáo ở Việt Nam cũng rất mực đề cao “luân thường” nhưng gắn vào thực tiễn, điều kiện cụ thể đất nước để vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo; chữ “hiếu” mang sắc thái riêng của người Việt - không chỉ bó hẹp trong gia đình mà còn vươn ra ngoài xã hội; trong Nho giáo Việt Nam, địa vị của người phụ nữ được xem trọng hơn so với Nho giáo Trung Quốc

2.2 GIA ĐÌNH VĂN HÓA VÀ XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA

2.2.1 Quan niệm và vai trò của gia đình văn hóa

2.2.1.1 Quan niệm về gia đình văn hóa

Dựa trên những tiêu chí xác định GĐVH, đặt trong đối tượng, phạm vị

nghiên cứu của luận án, tác giả xác định khái niệm GĐVH như sau: Gia

đình văn hóa là một hình thức gia đình kiểu mới; được hình thành, phát

triển dựa trên cơ sở kế thừa, phát huy những giá trị tốt đẹp của gia đình truyền thống, đồng thời tiếp thu có chọn lọc các giá trị tiến bộ của nhân loại trong thời đại mới; là tế bào lành mạnh của xã hội, là môi trường quan trọng trực tiếp giáo dục nếp sống và hình thành, phát triển nhân cách con người toàn diện

Từ khái niệm trên, có thể rút ra đặc trưng của GĐVH, đó là: Thứ nhất, GĐVH là gia đình kiểu mới Thứ hai, GĐVH là gia đình kết hợp hài hòa giữa yếu tố truyền thống và hiện đại Thứ ba, GĐVH là gia đình “no ấm, tiến

bộ, hạnh phúc, văn minh”

2.2.1.2 Vai trò của gia đình văn hóa

Gia đình văn hóa có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển của con người và xã hội trên nhiều phương diện của đời sống Ở đây, luận án tập

trung trình bày một số vai trò cơ bản: Thứ nhất, GĐVH là nền tảng cho sự ổn định và phát triển xã hội Thứ hai, GĐVH là “chiếc nôi” hình thành và hoàn thiện nhân cách con người Thứ ba, GĐVH góp phần bảo tồn các giá trị văn

hóa của gia đình truyền thống và tiếp thu những tinh hoa văn hóa nhân loại

2.2.2 Quan niệm và nội dung xây dựng gia đình văn hóa

2.2.2.1 Quan niệm về xây dựng gia đình văn hóa

Dựa trên việc nghiên cứu các quan điểm về GĐVH và xây dựng

GĐVH, tác giả đưa ra quan niệm về xây dựng GĐVH như sau: Xây dựng

GĐVH là quá trình chủ thể sử dụng các cách thức, biện pháp để kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam, đồng thời tiếp thu có chọn lọc những giá trị tiên tiến của gia đình hiện đại, nhằm hướng tới thực hiện mục tiêu xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh, làm cho gia đình thực sự là tế bào lành mạnh của xã hội, là

tổ ấm của mỗi người

2.2.2.2 Nội dung chủ yếu trong xây dựng gia đình văn hóa

Để đạt được mục tiêu đề ra, trong xây dựng GĐVH cần chú ý xây dựng

một cách tổng thể trên các mặt Về mặt chính trị: Các thành viên trong gia

đình gương mẫu chấp hành đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước,

thực hiện nghiêm quyền và nghĩa vụ của mỗi công dân, mỗi gia đình; Về mặt

kinh tế: Tích cực tổ chức lao động sản xuất, kinh doanh, công tác, học tập đạt

năng suất, chất lượng, hiệu quả cao; Về mặt văn hóa, đạo đức: Xây dựng gia

đình hòa thuận, hạnh phúc, tiến bộ, thể hiện trong các mối quan hệ gia đình: giữa cha mẹ và con cái, giữa chồng và vợ, giữa anh, chị, em trong gia đình, giữa gia đình và xã hội

Nội dung cơ bản của xây dựng GĐVH thể hiện trên nhiều lĩnh vực Tuy nhiên, đặt trong đối tượng và phạm vi nghiên cứu, luận án chỉ nghiên

cứu xây dựng GĐVH trên lĩnh vực văn hóa, đạo đức

2.3 ẢNH HƯỞNG CỦA ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO ĐỐI VỚI XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA

2.3.1 Quan niệm về ảnh hưởng của đạo đức nho giáo đối với xây dựng gia đình văn hóa

Ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với xây dựng gia đình văn hóa theo cả hai xu hướng: ảnh hưởng tích cực và ảnh hưởng tiêu cực Ảnh hưởng tích cực là nhân tố thúc đẩy quá trình xây dựng gia đình văn hóa, ảnh hưởng tiêu cực là nhân tố kìm hãm, cản trở quá trình xây dựng gia đình văn hóa Do

vậy, có thể nói: Ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đến xây dựng gia đình văn

hóa là sự tác động các nội dung của đạo đức Nho giáo đến quá trình xây