Sáng kiến kinh nghiệm Lịch sử THCS
NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Trong dạy học, kiến thức liên môn được hiểu là sự kết hợp các nội dung từ nhiều môn học khác nhau, tạo thành một môn tổng hợp mới hoặc lồng ghép nội dung cần thiết vào môn học hiện có Ví dụ, có thể lồng ghép giáo dục công dân vào Lịch sử, nội dung dân số vào Sinh học và Địa lí, hay giáo dục môi trường vào Sinh học và Giáo dục công dân Qua việc dạy học tích hợp liên môn, học sinh có thể áp dụng kiến thức và kỹ năng từ môn này để nghiên cứu và học tập các môn học khác, từ đó nâng cao hiệu quả giáo dục.
Dạy học liên môn và đơn môn hiện nay không khác biệt nhiều về phương pháp và hình thức tổ chức, cả hai đều yêu cầu hoạt động dạy học tích cực, chủ động và sáng tạo, nhằm nâng cao khả năng ứng dụng kiến thức vào thực tiễn Dù là dạy học một chủ đề, việc chú trọng ứng dụng kiến thức vào thực tiễn và các môn học khác là cần thiết Sự khác biệt chủ yếu nằm ở nội dung, với dạy học đơn môn tập trung vào một môn học và dạy học liên môn kết hợp kiến thức từ nhiều môn học liên quan Nếu tổ chức dạy học liên môn hợp lý, cả học sinh và giáo viên sẽ dễ dàng tiếp cận và thực hiện hiệu quả, đáp ứng mục tiêu đổi mới giáo dục theo xu hướng hiện đại.
Lịch sử bắt đầu từ sự xuất hiện của xã hội và con người, trong đó việc hiểu biết về điều kiện tự nhiên, bối cảnh lịch sử và sự phát triển kinh tế - xã hội qua các thời kỳ là rất quan trọng cho việc học tập lịch sử Việc áp dụng kiến thức địa lý vào việc học lịch sử là điều cần thiết để có cái nhìn toàn diện hơn.
Ph Ăng ghen cho rằng lịch sử và quá trình tư duy bắt đầu từ một điểm nhất định, phản ánh nhận thức của con người về quê hương, tổ tiên và bản thân qua văn hóa dân gian và văn học Các tài liệu văn học dân gian và tác phẩm văn học đóng vai trò là tư liệu lịch sử quý giá Tuy nhiên, khi sử dụng tư liệu này trong dạy học lịch sử, cần đảm bảo tính chính xác và khoa học để phù hợp với chức năng và đặc trưng của văn học.
Khoa học lịch sử và giáo dục lịch sử trong nhà trường phát triển trong bối cảnh xã hội có giai cấp, chịu ảnh hưởng từ quan điểm của giai cấp thống trị Cuộc đấu tranh giai cấp diễn ra mạnh mẽ trong lĩnh vực này, yêu cầu nghiên cứu và giảng dạy lịch sử phải có lập trường chính trị rõ ràng Kiến thức về giáo dục công dân giúp học sinh hiểu biết về thế giới quan và nhân sinh quan của chủ nghĩa Mác - Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh, là yếu tố cần thiết cho việc học lịch sử Những quan điểm về vai trò của quần chúng nhân dân và cá nhân trong lịch sử, cũng như động lực của sự phát triển lịch sử, được hình thành qua môn Giáo dục công dân, là nền tảng quan trọng cho việc học tập lịch sử.
Chương trình lịch sử được xây dựng theo nguyên tắc toàn diện, bao gồm các lĩnh vực xã hội như kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa, khoa học, nghệ thuật, giáo dục và tư tưởng Do đó, khóa trình lịch sử dân tộc và thế giới ở cấp THCS có mối liên hệ chặt chẽ với các môn khoa học tự nhiên, Âm nhạc và Mĩ thuật Kiến thức từ các môn học này đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiểu biết về lịch sử một cách vững chắc và sâu sắc.
Tôi đã quyết định áp dụng kiến thức từ các môn Hóa học, Sinh học, Vật lý, Địa lý, Mỹ thuật, Giáo dục công dân, giáo dục bảo vệ môi trường và hiểu biết xã hội vào giảng dạy bài “Những thành tựu chủ yếu và ý nghĩa lịch sử của cách mạng khoa học - kỹ thuật - Lịch sử 9” Đề tài “Sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học bài: Những thành tựu chủ yếu và ý nghĩa lịch sử của cách mạng khoa học - kỹ thuật - Lịch sử 9” nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh tại trường THCS&THPT Như Thanh, đồng thời góp phần nâng cao năng lực chuyên môn cho giáo viên và chất lượng giáo dục.
Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Tại trường THCS&THPT Như Thanh, nhiều học sinh cảm thấy môn Lịch sử khó khăn và nhàm chán do chỉ tiếp thu kiến thức một cách thụ động từ sách giáo khoa Hệ quả là các em trở nên chán học và lười học, dẫn đến chất lượng học tập không cao, đặc biệt là ở môn Lịch sử lớp 9, nơi nhiều học sinh coi đây là môn phụ và không chú trọng vào việc học.
Trong năm học 2019 - 2020, khi tiến hành phát phiếu điều tra về mức độ hứng thú học tập bộ môn của học sinh khối 9 trước khi áp dụng phương pháp liên môn trong dạy học, kết quả cho thấy mức độ hứng thú của học sinh khá thấp.
Lớp Tổng số HS Số HS có hứng thú Số HS không có hứng thú
Các biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Biện pháp thứ nhất là: xác định rõ ràng, chính xác về mục tiêu, kiến thức trọng tâm của bài học từ đó thiết kế phạm vi tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học:
Bài viết "Những thành tựu chủ yếu và ý nghĩa lịch sử của cách mạng khoa học- kĩ thuật" trong chương trình Lịch sử lớp 9 nhằm giáo dục học sinh nhận thức rõ về ý chí vươn lên và sự phát triển không ngừng của trí tuệ con người Mục tiêu là khuyến khích học sinh chăm chỉ học tập, có hoài bão và ý chí vươn lên, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của cuộc sống hiện đại Để đạt được điều này, việc áp dụng linh hoạt các phương pháp dạy học, đặc biệt là kiến thức liên môn, là rất quan trọng trong quá trình giáo dục.
+ Trước hết là xác định mục tiêu tổng thể: Sau khi học xong bài, học sinh cần:
- Biết được những thành tựu chủ yếu của cách mạng khoa học- kĩ thuật.
- Đánh giá được ý nghĩa, những tác động tích cực và hậu quả tiêu cực của cách mạng khoa học- kĩ thuật.
- Rèn luyện cho học sinh phương pháp tư duy, phân tích và liên hệ, so sánh.
- Giáo dục cho học sinh có ý thức chăm chỉ trong học tập và cuộc sống, có ý chí và hoài bão vươn lên không ngừng.
Phát triển năng lực tự học và khuyến khích sự sáng tạo trong nghiên cứu khoa học là rất quan trọng Bên cạnh đó, khả năng hợp tác trong các bài tập nhóm cũng cần được nâng cao Việc sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông sẽ hỗ trợ hiệu quả cho quá trình học tập và nghiên cứu.
- Phát triển năng lực giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp.
+ Thứ hai là xác định nội dung trọng tâm các môn học cần thực hiện dạy liên môn trong bài bao gồm:
Môn Địa lý cung cấp cho học sinh kiến thức về nguồn gốc của cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật lần hai, bắt đầu từ nước Mỹ, giúp các em hiểu rõ hơn về sự phát triển và ảnh hưởng của cuộc cách mạng này đối với xã hội và nền kinh tế.
Môn Sinh học giúp học sinh hiểu về thành tựu sinh sản vô tính từ tế bào tuyến vú của cừu Đô-li, mở ra hướng đi mới trong nghiên cứu di truyền Thành tựu "bản đồ gen người" đánh dấu bước tiến lớn trong y học, hứa hẹn khả năng chữa trị bệnh nan y trong tương lai Qua đó, môn học này khuyến khích học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn, đam mê nghiên cứu khoa học và trân trọng di sản mà thế hệ trước để lại.
Môn Vật lý giúp học sinh nhận thức về các nguồn năng lượng mới phong phú và vô tận như năng lượng nguyên tử, năng lượng mặt trời, năng lượng gió và năng lượng thủy triều Những nguồn năng lượng này đang được ứng dụng trong đời sống và sản xuất, góp phần nâng cao mức sống và chất lượng cuộc sống của con người.
Môn Hóa học giúp học sinh hiểu rõ về những thành tựu công nghệ trong việc sáng chế các vật liệu mới, đặc biệt là chất pô-li- me (chất dẻo), đang đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống hàng ngày Qua đó, học sinh nhận thức được sự ứng dụng rộng rãi của những vật liệu này trong đời sống.
Giáo dục bảo vệ môi trường giúp học sinh nhận thức rõ rằng, bên cạnh những thành tựu to lớn từ cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật, vẫn tồn tại những vấn đề nghiêm trọng như vũ khí hạt nhân, chất thải, ô nhiễm môi trường và các loại thuốc hóa học có ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe con người.
- Hiểu biết xã hội: qua tài liệu tham khảo, các thông tin từ ti-vi, Internet
Học sinh ngưỡng mộ các thành tựu khoa học và kỹ thuật của nhân loại, đặc biệt là Việt Nam, từ đó khơi dậy niềm đam mê học tập và nghiên cứu khoa học Sự chăm chỉ trong học tập sẽ giúp các em góp phần xây dựng đất nước trong tương lai.
Môn Giáo dục công dân giúp học sinh phát triển tình yêu với môn Lịch sử, khơi dậy hứng thú với các phát minh khoa học và kỹ thuật, đồng thời nâng cao ý thức bảo vệ môi trường và xử lý rác thải công nghiệp.
Môn Mĩ thuật giúp học sinh áp dụng kiến thức đã học để vẽ và phối màu một bản đồ tư duy, từ đó tổng kết và hình thành kiến thức mới cho bài học.
Việc xác định nội dung trọng tâm của các môn học liên môn một cách chính xác giúp giáo viên và học sinh áp dụng kiến thức một cách hiệu quả trong từng bài học và hoạt động dạy học Điều này không chỉ tạo ra sự hứng thú và vui vẻ cho học sinh mà còn khuyến khích sự chủ động và tích cực trong quá trình học tập.
2.3.2 Biện pháp thứ hai là: sử dụng kiến thức liên môn đạt hiệu quả thông qua khâu chuẩn bị bài của giáo viên và học sinh
Chuẩn bị bài mới là nhiệm vụ thiết yếu của giáo viên và học sinh trong mỗi tiết học, đặc biệt trong môn Lịch sử, nơi việc áp dụng kiến thức liên môn đóng vai trò quan trọng Sự chuẩn bị kỹ lưỡng về kiến thức, thiết bị và phương tiện dạy học giúp tiết kiệm thời gian và tạo điều kiện thuận lợi cho cả giáo viên và học sinh trong quá trình thực hiện các hoạt động dạy học Nếu không có sự chuẩn bị trước, cả hai sẽ gặp khó khăn và lúng túng, ảnh hưởng đến hiệu quả giảng dạy và học tập.
Việc chuẩn bị bài ở nhà là rất cần thiết và quan trọng cho giáo viên và học sinh trong môn Lịch sử, đặc biệt khi áp dụng kiến thức liên môn vào quá trình dạy học.
Để đảm bảo thành công trong tiết dạy, giáo viên cần chuẩn bị kỹ lưỡng về kiến thức, thiết bị và phương tiện dạy học Việc nghiên cứu bài dạy trước và giao nhiệm vụ cụ thể cho học sinh là rất quan trọng, giúp các em chuẩn bị bài học tại nhà Tùy thuộc vào nội dung từng đơn vị kiến thức, giáo viên cần giao nhiệm vụ cho từng nhóm hoặc cá nhân, đồng thời hướng dẫn học sinh cách tiếp cận kiến thức và tìm kiếm tài liệu, hình ảnh Qua đó, học sinh sẽ chủ động hơn trong việc tiếp thu kiến thức Hoạt động này không chỉ giúp giáo viên và học sinh rèn luyện kỹ năng tư duy chủ động mà còn làm cho quá trình học tập trở nên thú vị hơn Đối với bài dạy về "Những thành tựu chủ yếu và ý nghĩa lịch sử của cách mạng khoa học - kỹ thuật", giáo viên cần chuẩn bị đầy đủ và hợp lý các yêu cầu cần thiết.
+ Thiết bị, phương tiện dạy học:
+ Nguồn tư liệu, học liệu:
- Sách giáo khoa, sách giáo viên môn Lịch sử 9, chuẩn kiến thức kĩ năng môn Lịch sử THCS Giáo án.
- Tranh ảnh, tư liệu, một số địa danh trong nước và trên thế giới từ các tư liệu trên các nguồn thông tin đại chúng.
- Phần mềm vẽ bản đồ tư duy
- Phiếu học tập của học sinh.
- Sách giáo khoa Vật lí 9.
- Sách giáo khoa Sinh học 9
- Sách giáo khoa Hóa học 9
+ Giao nhiệm vụ cho HS:
- Cả lớp đọc trước bài học và trả lời các câu hỏi theo các mục trong sách giáo khoa.
Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
Việc kết hợp kiến thức giữa các môn học để giải quyết vấn đề trong một môn học là rất cần thiết Điều này không chỉ yêu cầu giáo viên phải nắm vững kiến thức chuyên môn mà còn cần liên tục cập nhật kiến thức từ các môn học khác Sự kết hợp này giúp học sinh giải quyết tình huống một cách nhanh chóng và hiệu quả, đồng thời mở rộng và làm sâu sắc thêm hiểu biết của các em về vấn đề trong môn học đó.
Dạy học liên môn không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực và kỹ năng sáng tạo trong việc áp dụng kiến thức, mà còn tạo hứng thú cho học sinh trong quá trình học tập Phương pháp này khuyến khích tính tích cực của học sinh, đồng thời giúp giáo viên nâng cao trình độ chuyên môn và đổi mới phương pháp giảng dạy, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.
Bài viết "Những thành tựu chủ yếu và ý nghĩa lịch sử của cách mạng khoa học - kỹ thuật - Lịch sử 9" nhấn mạnh việc áp dụng phương pháp dạy học liên môn trong các bộ môn như Hóa học, Sinh học, Vật lý, Địa lý, Mĩ thuật, Giáo dục công dân và giáo dục bảo vệ môi trường, đã giúp học sinh trở thành chủ thể tích cực trong quá trình học tập Học sinh thể hiện sự hào hứng và chủ động, nâng cao kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, đồng thời phát triển khả năng tổng hợp, phân tích và giải quyết vấn đề Phương pháp này cũng hình thành thái độ tích cực trong học tập, khuyến khích thói quen tự học và rèn luyện, cũng như xây dựng mối quan hệ bạn bè thân thiện và trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng Kết quả điều tra mức độ hứng thú học tập ở khối 9 năm học 2019 - 2020 cho thấy sự cải thiện rõ rệt sau khi áp dụng phương pháp liên môn.
Số HS có hứng thú
Số HS không có hứng thú
9A (Sử dụng phương pháp vận dụng kiến thức liên môn)
9B (Không sử dụng phương pháp vận dụng kiến thức liên môn)
Kết quả chất lượng bộ môn cuối học kì I năm học 2019 - 2020 của khối 9:
Khá - giỏi Trung bình Yếu-kém