Nếu văn học giúp học sinh thấy được cái hay, cái đẹp trong thơ ca để càng yêu quý hơn con người, dân tộc Việt Nam thì thông qua môn học lịch sử các em không chỉ thấy được quá trình phát
Trang 1PHẦN A ĐẶT VẤN ĐỀ:
I LỜI MỞ ĐẦU:
Sinh thời chủ tịch Hồ Chí Minh cĩ lời dặn người dân Việt Nam:
“ Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam “
Câu nĩi đĩ đã trải qua hơn thế kỉ nhưng ý nghĩa đĩ vẫn cịn in đậm trong lịng mỗi người dân Việt Nam Đồng thời với mục tiêu đặt ra cho ngành giáo dục là phải đào tạo nên những con người với đầy đủ sự hội tụ của “ đức- trí- thể- mĩ” thì mơn lịch
sử cũng chiếm mọt vị trí trong ngành giáo dục Tuy nhiên ngày nay dưới sự phát triển của khoa học kĩ thuật thì vai trị mơn lịch sử trong các trường học đã dần bị mờ nhạt bởi các mơn học khoa học tự nhiên khác Sở dĩ cĩ điều đĩ là vì trong ý nghĩ của nhiều người thì mơn Lịch sử thực sự khơng cần thiết, mà chỉ là một mơn học phụ Thực tế
đã chứng minh điều đĩ: Trong những năm gần đây chất lượng thi vào đại học của khối C rất thấp mà chủ yếu là ở mơn Lịch sử Các điểm cao trong mơn Lịch sử thì ngày càng hiếm, thậm chí số điểm liệt trong mơn này lại cĩ xu thế gia tăng Vậy làm thế nào để nâng cao hơn chất lượng dạy và học của mơn này ? Đĩ là vấn đề được đặt
ra khơng chỉ đối với mỗi thầy cơ giáo mà cả đối với các em học sinh và các ban ngành khác
Song bên cạnh đó trong hệ thống giáo dục ở trường trung học cơ sở, môn lịch sử có vai trò quan trọng trong việc bồi dưỡng thế hệ trẻ về kiến thức văn hoá, tư
tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức và năng lực hành động
Lịch sử cũng như các môn học khác, có vai trò tác động đến con người không chỉ về trí tuệ mà còn cả về tư tưởng tình cảm Bên cạnh đó góp phần xây dựng con
người phát triển hoàn thiện về “ĐỨC- TRÍ- THỂ- MĨ” Ở những mức độ khác
nhau Nếu văn học giúp học sinh thấy được cái hay, cái đẹp trong thơ ca để càng yêu quý hơn con người, dân tộc Việt Nam thì thông qua môn học lịch sử các em không chỉ thấy được quá trình phát triển của một đất nước, một dân tộc mà rộng hơn là cả một xã hội loài người , bên cạnh đó nó góp phần quan trọng trong việc hình thành bồi dưỡng nhân sinh quan, thế giới quan khoa học
Như vậy so với các môn học khác thì môn lịch sử có nhiều ưu thế trong việc giáo dục tư tưởng tình cảm đối với thế hệ trẻ, những kiến thức lịch sử không chỉ đơn thuần dạy cho các em biết yêu, ghét trong đấu tranh giai cấp, biết yêu quý lao
Trang 2động, trân trọng cái đẹp mà còn góp phần định hình cho học sinh cách ứng xử đúng đắn trong cuộc sống bởi “Bắt nguồn từ một sự thực là trong khoa học lịch sử
có những yếu tố nghệ thuật” (N.A.Erojheop).
Mặt dù có vai trò, chức năng, nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục thế hệ trẻ nhưng hiện nay việc dạy học lịch sử chưa hoàn thành tốt vai trò của mình và một thực tế đáng buồn là học sinh không thích học môn lịch sử, xem nhẹ môn lịch sử Các em tiếp thu kiến thức một cách hời hợt, thiếu chính xác, thiếu hệ thống vì đa phần các em cho rằng học lịch sư ûphải ghi nhớ quá nhiều sự kiện khô khan, lịch sử là một môn học nghiên cứu về quá khứ mà quá khứ là những cái đã qua không thể thay đổi nên chỉ học cho qua chứ không có gì để vận dụng vào thực tế
Tình trạng trên do nhiều nguyên nhân gây nên song cơ bản không phải do bản thân môn lịch sử mà do quan niệm, phương pháp dạy học chưa phù hợp, chưa đáp ứng yêu cầu môn học đề ra
Những bộ môn lân cận sẽ làm phong phú tri thức học sinh về bộ môn lịch sử và chính bộ môn lịch sử sẽ giúp để các bộ môn láng giềng khác Người giáo viên lịch sử cần quan tâm tới sự tác động lẫn nhau của các môn học
Trong qúa trình dạy lịch sử phải biết kết hợp một số câu trích dẫn, một câu văn, câu thơ … để miêu tả, để tường thuật một sự kiện, một cuộc đời hoạt động của nhân vật, một cuộc cách mạng, một cuộc đấu tranh … điều đó làm cho giờ học lịch sử sống động hơn, hấp dẫn học sinh hơn , học sinh sẽ yêu thích, hứng, say mê học tập môn lịch sử và sẽ làm bớt đi sự khô khan của giờ học môn lịch sử Từ những
vấn đề trên tôi quyết định chọn đề tài “ VẬN DỤNG LỒNG GHÉP KIẾN THỨC LIÊN MƠN ĐỂ GIẢM BỚT SỰ KHƠ KHAN TRONG DẠY HỌC MƠN LỊCH SỬ Ở
Vì vậy làm thế nào để tạo cho học sinh hứng thú học lịch sử, phát huy tích cực xây dựng bài, kích thích sự tìm hiểu khám phá về kiến thức…Thiết nghĩ có rất nhiều công trình nghiên cứu, nhiều ý kiến xoay quanh vấn đề trên, vậy trong
khuôn khổ bài viết nhỏ này tôi xin trình bày một vài suy nghĩ trong việc xây dựng hứng thú học tập lịch sử cho học sinh bằng cách vận dụng, lồng ghép kiến thức liên môn vào bài giảng
II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:.
Trường trung hoc cơ sở Hà Lan đóng tại địa bàn thuộc xã Hà Lanâ Gồm 6 lớp với số cán bộ giáo viên là 20
Trang 3Cơ sở vật chất của nhà trường còn thiếu thốn, học sinh đa số là con em gia đình làm nông nghiệp, nhiều em có hoàn cảnh khó khăn Phần lớn sống rải rác ở các thôn, đường xá đi lại khó khăn phần nào cũng ảnh hưởng đến việc học tập, tuy có sự khó khăn trên thầy và trò trường THCS Hà Lanâ không ngừng phấn đấu vươn lên và đã đạt được một số thành tích nhất định
Trong việc dạy học lịch sử ở trường nói chung và ở trường học cơ sở nói riêng mỗi người giáo viên dạy một môn học khác nhau và ai cũng lo lắng việc tiếp thu kiến thức của học sinh về chính bộ môn mình phụ trách Học sinh đã
nghiên cứu cái gì, đang nghiên cứu cái gì và sẽ nghiên cứu cái gì về bộ môn khác cái đó dường như không làm cho chúng ta quan tâm tới Nhưng thực ra thiếu bộ môn khác thì công việc của người giáo viên bộ môn sẽ không ổn , cũng như hàng loạt các bộ môn khác không thể thiếu bộ môn của chúng ta
Qua đặc điểm tình hình như vậy tôi đã tiến hành khảo sát tìm hiểu về phía học sinh Cụ thể tôi đã phát câu hỏi đến tận học sinh để cho các em phát biểu cảm nghĩ của mình thế nào
Nội dung câu hỏi:
? Em có cảm nhận như thế nào khi học môn lịch sử?
Aùp dụng cho tất cả các khối:
6 : 22 em
7 : 22 em
8 : 20 em
9 : 22 em Với số lượng 86 học sinh
Khi tổng hợp thì có kết quả như sau :
+ 60% học sinh cho rằng Lịch sử là môn học bổ ích nhưng khô khan, thiếu sinh động, quá nhiều mốc thời gian - khó nhớ
+ 40% học sinh thích học môn lịch sử
Qua thực tế tôi nhận thấy rằng sự mâu thuẫn giữa nhận thức là môn học bổ ích cho kiến thức người học nhưng các em lại không thích học Cụ thể theo tỉ lệ phần trăm nêu trên
Đồng thời, thực tế giảng dạy và dự giờ thăm lớp học hỏi kinh nghiệm ở các
đồng nghiệp, tôi nhận thấy trong tiết học lịch sử hầu như giáo viên chỉ tường thuật, nhồi nhét các sự kiện lịch sử cho học sinh làm cho giờ học trở nên cứng nhắc và
Trang 4khô khan, làm cho học sinh chán nản và thậm chí không yêu thích bộ môn lịch sử,
dẫn đến kết quả của bộ môn không cao
Bên cạnh đó học sinh chưa đầu tư cho môn học lịch sử vì cho rằng môn học
này là môn học phụ
Vì vậy, chất lượng dạy học của bộ môn chưa cao, chưa đáp ứng yêu cầu giáo dục
Từ thực trạng trên, để việc dạy học môn lịch sử đạt hiệu quả tốt hơn, tôi đã mạnh dạn cải tiến nội dung, phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học bằng việc áp dụng các phương pháp dạy học, trong đó việc sử dụng kiến thức liên môn là một trong những yếu tố góp phần quyết định sự thành công
Trang 5
PHẦN B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
I CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN:
1.Lên kế hoạch giảng dạy cụ thể, chi tiết cho từng tiết dạy.
2 Nghiên cứu, sưu tầm tài liệu, tranh ảnh phục vụ bài giảng 3.Soạn bài theo phương pháp dạy học đổi mới, đặc biệt sắp xếp lồng ghép, sử
dụng kiến thức liên môn phù hợp
II CÁC BIỆN PHÁP ĐỂ TỔ CHỨC THỰC HIỆN:
Trong giảng dạy bộ môn lịch sử, người giáo viên đóng vai trò quan trọng trong việc làm sống lại các sự kiện lịch sử Tuy nhiên nếu chỉ dựa vào những kiến thức trong SGK thì khó có thể tạo dựng lại không khí lịch sử cần thiết Để thu hút các em đi sâu tìm hiểu khám phá quá khứ của dân tộc tạo nên những cảm xúc thực sự trước những sự kiện thì việc vận dụng kiến thức văn học vào giảng dạy lịch sử là điều cần thiết góp phần làm cho bài giảng trở nên sinh động và hấp dẫn , nâng cao hứng thú học tập của các em
Để đáp ứng những vấn đề nêu trên trong bài viết này tôi chỉ đi sâu vào gốc độ, một khía cạnh của vấn đề là việc sử dụng câu thơ, câu văn, đoạn trích dẫn để giảm bớt sự khô khan trong dạy học lịch sử khối 8, 9 ở trường trung học cơ sở, qua khoá trình lịch sử Việt Nam theo cấu tạo chương trình hiện hành
Thứ nhất: Chương trình lịch sử lớp 8
Khi dạy bài “Cuộc kháng chiến từ 1858 – 1873” mô tả về hoàn cảnh
nước ta khi thực dân Pháp xâm lược, lên án trách nhiệm của nhà Nguyễn và nêu cao tinh thần chiến đấu của nhân dân Nam Kỳ Chúng tôi trích dẫn thơ của
Nguyễn Đình Chiểu bài “Chạy tây” và bài “Văn Tế Nghĩa Sỹ Cần Giuộc”:
“Ngoài cật có một manh áo vải, nào đợi mang bao tấu, bầu ngòi, trong tay cầm một ngọn tầm vông chư nài, sắm dao tu nón gõ
Hoả mai đánh bằng rơm con cúi cũng đốt xong nhà dạy đạo kia, gươm đeo dùng bằng lưỡi dao phay chém rớt đầu quan hai nọ…”
Học sinh có ngay những hình dung về phong trào đấu tranh của nhân dân ta lúc bấy giờ
Trang 6Chẳng hạn khi dạy bài “Phong trào kháng Pháp trong những năm cuối thế kỷ XIX” ta có thể đặt câu hỏi: Trong văn học các em thấy có tác phẩm nào đề cập đến bối cảnh đất nước giai đoạn này? Bằng các ý trả lời của học sinh chúng ta
đi vào khái quát tình hình đất nước trên cơ sở các kiến thức lịch sử đã học
Nhìn chung có rất nhiều kiến thức để vận dụng kiến thức văn học trong giảng dạy lịch sử Ta có thể đưa vào bài giảng một câu thơ, một đoạn văn hay một trích đoạn để cụ thể hoá vấn đề, sự kiện nhằm nêu ra một kết luận khái quát giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn Cũng có thể giáo viên chỉ cần liên hệ qua một câu hỏi (có thể ở đầu, giữa hoặc cuối bài) tạo tính liên hệ qua một tác phẩm văn học với một sự kiện lịch sử để gây hứng thú học tập
- Trong bài 24:
Để biểu lộ sự phản đối thỉnh nộ của quần chúng đối Vua tôi nhà Nguyễn, giáo viên minh hoạ:
“Tò te kèn thổi tiếng năm ba Nghe loạt vào tai luống xót xa.
Uẩn khúc sông rồng mù mịt khói Vẳng ve thành phụng ủ sầu hoa Tan nhà cám nổi câu ly hận Cắt đất thương thay cuộc giảng hoà Gió bụi đòi cơn xiêu ngã cỏ Ngậm cười hết nói nổi quan ta.”
(Phan Văn Trị - Cảm Khái)
Hoặc:
“…Thà thua xuống láng xuống bưng Kéo ra hàng giặc lỗi chung quân thần”
Khi nêu tấm gương Nguyễn Trung Trực đã đấu tranh anh dũng qua hai trận đánh đắm tàu Ét-pê-răng trên sông Nhật Tảo (10/12/1861), tiêu diệt đồn kiên Giang (6/1868) giáo viên đọc hai câu thơ ca ngợi:
“Hoả hồng Nhật Tảo oanh thiên địa Kiếm bạc Kiên Giang khóc quỷ thần”
Hoặc:
“Anh hùng cường cảnh phương danh thọ,
Trang 7Tu sát đê đầu vị tử nhân…”
Dịch :
”Anh hùng cứng cổ danh còn mãi, Thẹn chết bao nhiêu lũ cúi đầu…”
(Huynh Mẫn Đạt-điếu)
- Mục 1, phần II, bài 25 “kháng chiến lan rộng ra toàn quốc(1873-1884)”
Giáo viên đọc cho học sinh thấy được sự phản đối mạnh mẽcủa nhân dân sau Hiệp ước Giáp Tuất 1874 lúc này nhân dân không chỉ chống giặc Tây mà chống cả Triều đình:
“Dập dìu trống đánh cờ xiêu Phen này quyết đánh cả Triều lẫn Tây”
- Trong bài 29: “Chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp và những chuyển biến về kinh tế xã hội ở Việt Nam” Khi phân tích cuộc sống
của người công nhân dưới thời Pháp thuộc, có thể minh hoạ:
“Cao su đi dễ, khó về Khi đi mất vơ khi về mất con”
Hoặc:
“ Cao su xanh tốt lạ thường Mỗi cây bón một xác người công nhân”
Khi trình bày chính sách bóc lột của thực dân Pháp có thể dẫn:
“Trời đất hởi! Dân ta khốn khổ Đủ các đường thuế nọ, thuế kia Lưới vây chài quét trăm bề Róc xương, róc thịt, còn gì nữa đâu!”
(Nguyễn Phan Lãng – Thiết Tiền Ca)
- Trong bài 30: “Phong trào yêu nước chống Pháp từ đầu thế kỉ XX đến năm 1918”, ở phần II, mục 3 Những hoạt động của Nguyễn Tất Thành sau khi ra
đi tìm đường cứu nước Những ngày tháng sống ở Anh làm công việc cào tuyết trong một trường học:
“Và sương mù thành Luân Đôn.
Người có nhớ
Giọt mồ hôi Người nhỏ giữa đêm đông”
Trang 8Những ngày tháng sống ở Pa ri giá lạnh “Một viên gạch hồng Bác chống lại cả một mùa đông băng giá”
Thứ hai: Chương trình lịch sử lớp 9
- Trong bài 16: “Hoạt động của Nguyễn Aùi Quốc ở nước ngoài (1919-1925)”
Nguyễn Aùi Quốc đã bôn ba khắp năm châu, bốn biển để tìm con đường giải phóng cho dân tộc, đem lại ấm no cho nhân dân Câu chuyện cảm động khi
Nguyễn Aùi Quốc đọc “Bản luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa” của Lênin tức thời điểm lịch sử mà Người đã tìm được con đường cứu nước đúng đắn cho dân tộc Nguyễn Aùi Quốc bật khóc :
Luận cương đến Bác Hồ và Người đã khóc
Lệ Bác Hồ rơi trên chữ Lênin
Bốn bức tường im, nghe Bác lật từng trang sách gấp
Tưởng bên ngoài, đất nước đợi mong tin.”
(Chế Lan Viên) Và dễ dàng là thời khắc lịch sử đó trở nên rất dễ nhớ, tạo biểu tượng có ý nghĩa lớn đối với các em
- Khi dạy bài 22: “Cao trào cách mạng tiến tới tổng khởi nghĩa năm 1945”, mục I - Mặt trận Việt Minh ra đời
Sau những ngày bôn ba đi tìm đường cứu nước cho dân tộc, mùa xuân năm
1941 Nguyễn Aùi Quốc trở về tổ quốc để trực tiếp chỉ đạo cách mạng Việt Nam, giáo viên minh hoa bằng những khổ thơ saụ :
“Ôâi sáng xuân nay xuân bốn mốt
Trắng rừng biên giới nở hoa mơ
Bác về lặng lẽ con chim hót
Thánh thót bờ lau vui ngẩn ngơ.
Bác đã về đây tổ quốc ơi
Nhớ thương hòn đất ấm hơi người
Ba mươi năm ấy, chân không nghỉ Mà đến bây giờ mới tới nơi”
(Tố Hữu-Theo chân Bác)
Trang 9Với những dòng thơ đó, không khí lớp học bỗng trầm xuống như đang lặng
im để tưởng tượng ra một vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc đang hiện lên băng da,
bằng thịt
Dạy bài “Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945” tôi nhấn mạnh khí thế
bừng bừng như thác đổ của cuộc khởi nghĩa đang lan rộng ra khắp các địa phương trong toàn quốc bằng một đoạn trích:
“ Đồng cỏ héo đã bùng lên lửa cháy
Nước non ơi hết thảy vùng lên
Bắc, Trung, Nam khắp ba miền
Toàn dân khởi nghĩa chính quyền về tay…”
Học sinh rất chú ý lắng nghe, khi được gọi lên nhận xét các em đã khái quát được không khí trong cuộc khởi nghĩa khi liên tưởng đến những sự kiện mình đang học bằng hình ảnh đồng thời còn giúp các em đánh giá đúng về vai trò của quần chúng nhân dân những người làm nên lịch sử – Là động lực chính đưa cách mạng đến thành công
Chẳng hạn khi dạy bài “Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân pháp xâm lược kết thúc” sau khi khái quát về kết quả của chiến dịch Điện Biên
Phủ tôi đã trích dẫn thơ của Tố Hữu:
“… 56 ngày đêm khoét núi ngủ hầm, mưa dầm cơm vắt
Máu trộn bùn non
Gan không núng, chí không mòn…”.
Không chỉ mô tả về khí thế của chiến dịch mà còn hướng cho học sinh đi tìm hiểu nguyên nhân thắng lợi của cuộc kháng chiến hào hùng của dân tộc, tôi nhận thấy rằng các em rất xúc động về những hình ảnh mà mình thu nhận được Điều này có ý nghĩa rất lớn trong việc giáo dục tinh thần cảm phục đối với công lao của các thế hệ đi trước cũng như góp phần nâng cao ý thức bảo vệ quê hương đất nước trong nhận thức của các em
Khi nói về ý nghĩa chiến thắng của Điện Biên Phủ tôi trích hai câu thơ:
“9 năm làm một Điện Biên
Nên vành hoa đỏ nên thiên sử vàng”
- Khi trình bày quyết tâm của Bôï chính trị giải phóng quân miền Nam trong năm 1975, người giáo viên có thể minh hoạ câu thơ sau:
“Anh ra đi dặn thắng mới về
Trang 10Phút giây cảm động nói năng chi
Lời anh là cả lời non nước Nghìn dặm trường sơn sá ngại gì”
(Lê Đức Thọ)
- Bài 30: “Hoàn thành giải phóng Miền Nam giải phóng đất nước” Ngày 30/4/1975 là ngày hội của cách mạng, quần chúng đổ xô xuống đường với cờ hoa lộng lẫy, ngày toàn thắng đã về ta, ngày giang sơn thu về một mối :
“Ôâi buổi trưa nay tuyệt tràn nắng đẹp
Bác Hồ ơi toàn thắng đã về ta Chúng con đến xanh ngời ánh thép Thành phố tên người lộng lẫy cờ hoa”
(Tố Hữu) Các tác phẩm văn học trên đây, bằng những hình tượng cụ thể, có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm người đọc qua các bài học lịch sử
Như vậy, tôi nhận thấy rằng sử dụng lồng ghép kiến thức văn học trong giảng dạy lịch sử không những giúp các em nắm vững nội dung bài nhanh chóng, nhớ lâu hơn mà còn góp phần củng cố thêm kiến thức văn học tạo điều kiện cho học sinh hình thành phương pháp liên hệ trong quá trình học tập của mình
Không những chỉ gần gũi trong nội dung kiến thức lịch sử và văn học còn có nhiều điểm tương đồng về phương pháp so sánh, miêu tả