Vì vậy, để giúp học sinh lớp 6 có thể nắm vững và ghi nhớ thành thục các cuộc kháng chiến, khởi nghĩa trong quá trình học tập bộ môn lịch sử, trong năm học 2013- 2014, bản thân tôi đã ng
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Trong xu thế phát triển của nền giáo dục hiện nay, vai trò của người dạy và người học đã thay đổi cho nhau hoàn toàn Hiện nay, học sinh được xem là chủ thể, trọng tâm của hoạt động giáo dục Tức là học sinh sẽ phải là người hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo và không ngừng tìm tòi, phát hiện Thực tiễn giáo dục hiện nay ở các trường phổ thông cũng cho thấy mọi hoạt động đều nhắm đến đối tượng học sinh
Ở trường trung học cơ sở, bộ môn lịch sử có một vai trò rất quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách của học sinh Với chức năng một bộ môn khoa học trong nhà trường, môn lịch sử có nhiều ưu thế hơn hẳn so với các bộ môn khác trong việc giáo dục tình cảm, đạo đức, lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc và xây dựng thế giới quan khoa học
Hiện nay, có một thực trạng nói chung đó là học sinh Việt Nam phần nhiều không thích học lịch sử và ghi nhớ lịch sử dân tộc Điều đó xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau trong đó có quan niệm ngành nghề, yêu cầu thi cử và phương pháp giảng dạy của người giáo viên
Trong chương trình lịch sử ở trường trung học cơ sở nói chung và lịch sử lớp 6 nói riêng, phần lịch sử chính trị chiếm phần lớn và có một vị trí quan trọng trong suốt tiến trình lịch sử Ở đây bản thân tôi muốn đề cập đến phần lịch sử thời kì Bắc thuộc và bước ngoặt lịch sử ở đầu thế kỉ X Đây là thời kì diễn ra nhiều cuộc khởi nghĩa, kháng chiến của dân tộc ta chống lại các thế lực phong kiến phương Bắc Nó
là giai đoạn lịch sử đã chứng kiến sự quật khởi, kiên cường của nhân dân ta không cam chịu ách nô lệ Cho nên, theo quan điểm của bản thân tôi, đây là giai đoạn lịch
sử rất quan trọng, hấp dẫn và sinh động, có sức lôi cuốn học sinh nhất
Trang 2Như chúng ta biết, học sinh lớp 6 là đối tượng vừa chuyển từ bậc tiểu học lên với những hình thức học tập khác nhiều so với cấp trung học cơ sở Chính vì điều
đó, việc tiếp thu kiến thức của các bộ môn nói chung và kiến thức của bộ môn lịch
sử nói riêng đối với các em củng có những khó khăn nhất định Do đó, đòi hỏi mỗi người giáo viên phải tìm ra những cách thức, phương pháp truyền đạt làm sao cho hiệu quả nhất
Trong nhiều năm qua, bản thân tôi phụ trách giảng dạy môn lịch sử ở trường trung học cơ sở X nhận thấy rằng khả năng tiếp thu và ghi nhớ các sự kiện lịch sử của học sinh trong trường nói chung và đặc biệt là học sinh lớp 6 nói riêng còn nhiều hạn chế Vì vậy, để giúp học sinh lớp 6 có thể nắm vững và ghi nhớ thành thục các cuộc kháng chiến, khởi nghĩa trong quá trình học tập bộ môn lịch sử, trong năm học 2013- 2014, bản thân tôi đã nghiên cứu và đưa vào áp dụng sáng kiến kinh
nghiệm “ Một số biện pháp giúp học sinh lớp 6 ghi nhớ diễn biến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến” Với việc vận dụng sáng kiến này, bản thân tôi mong muốn
phát huy tính chủ động trong học tập của học sinh, giúp các em nắm vững được những kiến thức cơ bản của lịch sử dân tộc nói riêng và lịch sử loài người nói chung
2 Mục đích nghiên cứu
Trong đề tài mà bản thân tôi nghiên cứu sẽ tập trung đi sâu vào tìm hiểu và giải quyết một số vấn đề sau:
- Thực trạng việc dạy học lịch sử nói chung và việc giảng dạy phần diễn biến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến trong chương trình lịch sử lớp 6 nói riêng
- Một số biện pháp thực tế áp dụng trong việc giảng dạy phần diễn biến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến trong chương trình lịch sử lớp 6
3 Đối tượng nghiên cứu
Trang 3- Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là việc áp dụng một số biện pháp nhằm nâng cao khả năng ghi nhớ diễn biến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến cho học sinh lớp 6 trường THCS X – Yên Định
4 Thời gian nghiên cứu và giới hạn của đề tài
- Thời gian: Qúa trình thực hiện đề tài là trong năm học 2013 – 2014 ở trường THCS X – Yên Định
- Giới hạn: Trong thời gian một năm học, đề tài tập chung nghiên cứu một số biện pháp khi giảng dạy phần diễn biến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến trong chương trình lịch sử lớp 6 ở trường THCS X - Yên Định, ở giáo viên dạy lịch sử và
ở hai lớp 6A và 6B
5 Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu lí thuyết: Đọc và phân tích các tài liệu lí luận về phương pháp dạy học, các sách báo, thông tin và tài liệu trên mạng internet về đổi mới phương pháp dạy học lịch sử, chuẩn kiến thức kĩ năng, sách giáo khoa, sách giáo viên, thiết
kế bài giảng môn lịch sử lớp 6, tài liệu tham khảo có liên quan đến đề tài, lựa chọn kiến thức, tổng hợp nội dung phục vụ cho đề tài
- Nghiên cứu thực tiễn: Khảo sát, điều tra việc dạy và học lịch sử ở đơn vị công tác thông qua phỏng vấn, dự giờ thăm lớp, điều tra tình hình học tập, tâm lí học sinh, thông qua sổ điểm
- Thực nghiệm sư phạm: Áp dụng các biện pháp trong đề tài thực hiện dạy học trong các tiết học lịch sử để kiểm chứng những biện pháp đó, rút ra kết luận và khẳng định tính khả thi của sáng kiến
- Phương pháp toán học thống kê: So sánh kết quả thu được giữa trước và sau khi áp dụng đề tài để đánh giá hiệu quả những biện pháp dạy học mà đề tài đưa ra
B NỘI DUNG
1 Cơ sở lí luận
Trang 4Khác với nhiều bộ môn, lịch sử mặc dù là những gì đã diễn ra trong quá khứ, không hiển hiện ra trước mắt học sinh nhưng nó lại hiển hiện qua trí tưởng tượng, liên tưởng, hồi tưởng của học sinh Những sự việc diễn ra trong quá khứ mà các em được học sẽ khơi dậy cho các em những tư tưởng, tình cảm và nhận thức đúng đắn, những tri thức này sẽ theo các em trong suốt quá trình học tập và cuộc sống sau
này Vì vậy, câu nói của Xi-xê-rông (Nhà chính trị Rô- ma cổ): “ Lịch sử là thầy
dạy của cuộc sống” đã và sẽ luôn luôn đúng
Học sinh sẽ tiếp nhận, lĩnh hội kiến thức thông qua việc tham gia các hoạt động giáo dục trên lớp, trường học, xã hội Ở đây chúng ta chỉ bàn đến việc các em tiếp nhận kiến thức ở trên lớp Khi học trên lớp, những lời thầy cô giáo giảng, ghi chép, những bài tập, câu hỏi các em tham gia trả lời sẽ tác động đến tâm trí của các em
So với nhiều môn học khác thì lịch sử sẽ để lại cho học sinh nhiều cảm xúc và tác động hơn cả Trong đó, theo tôi phần lịch sử các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến của dân tộc nó có tác động mạnh đến thái độ, tình cảm của học sinh rất lớn
Các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến diễn ra trong những bối cảnh chính trị nhất định và nó sẽ tác động, tri phối đến các lĩnh vực đời sống khác trong xã hội Cho nên khi học sinh được học về các cuộc khởi nghĩa kháng chiến, các em cần phải biết được là vì sao nó lại diễn ra, vào thời điểm lịch sử như thế nào, mối quan hệ, tác động của các sự kiện diễn ra trước với sự kiện diễn ra sau và ý nghĩa của các sự kiện đó Vì vậy, để giúp học sinh nắm vững được diễn biến chính các sự kiện trong một cuộc khởi nghĩa hay kháng chiến tưởng là vấn đề đơn giản nhưng thực tế thì không phải như vậy
Học sinh lớp 6 là những em vừa chuyển từ cấp tiểu học lên cấp THCS Chắc chắn các em sẽ chưa thể quen ngay với các phương pháp mới, với khối lượng kiến thức nhiều hơn Cho nên, sẽ có nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc rèn luyện,
tự học để nâng cao tư duy cho mình
Trang 5Bên cạnh đó còn có nhiều học sinh chưa thực sự ham thích học lịch sử vì các
em quan niệm rằng lịch sử chỉ là một môn phụ, khô khan nên đẫn đến thái độ học tập rất thờ ơ chỉ mang tích đối phó, chiếu lệ Vấn đề đó đặt ra cho giáo viên phụ trách môn lịch sử một nhiệm vụ khó khăn là làm sao để biến các bài dạy lịch sử, biến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến mà các em học trở nên sinh động, có sức truyền cảm, tác động mạnh đến thính giác, thị giác, trí óc của các em
2 Thực trạng
2.1 Ưu điểm
- Về phía giáo viên
Qua nhiều năm giảng dạy ở trường THCS X, cũng như được đi dự giờ thao giảng, tập huấn các chuyên đề về đổi mới phương pháp dạy học, trao đổi với các đồng nghiệp trong trường và trường bạn, bản thân tôi thấy có nhiều giáo viên đã có những nhận thức và thay đổi tích cực trong phương pháp dạy học của mình Ở lịch
sử lớp 6, khi giảng dạy trên lớp, giáo viên đã cố gắng thay đổi phương pháp truyền đạt kiến thức cho học sinh Ở trong phần lịch sử Việt Nam, các giáo viên đã sử dụng nhiều đồ dùng, biện pháp để làm cho diễn biến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến mà học sinh học trở nên sinh động, hấp dẫn hơn Đặc biệt nhiều tiết dạy của giáo viên được giảng dạy bằng bài giảng điện tử, qua đó đã đem lại những kết quả tích cực đối với bộ môn
- Về phía học sinh
Trong quá trình học tập, nhiều học sinh đã có sự tích cực, chủ động nắm bắt kiến thức như hăng say phát biểu ý kiến xây dựng bài, hỏi giáo viên những thắc mắc của mình, giữa các em đã có sự tranh luận, trao đổi, các em đã chủ động làm bài tập ở nhà Qua điều tra, tìm hiểu và trực tiếp giảng dạy, tôi thấy nhiều đối tượng học sinh yếu, kém cũng đã và đang cố gắng trong việc tiếp thu kiến thức, thể hiện ở
sự chăm chú, lắng nghe và tích cực phát biểu ý kiến xây dựng bài
2.2 Hạn chế
Trang 6- Về phía giáo viên
Hiện nay, còn có một bộ phận giáo viên thờ ơ, chưa thực sự đầu tư vào giờ dạy lịch sử của mình Phần vì họ không chịu đổi mới phương pháp giảng dạy trên lớp, một bộ phận thì xuất phát từ chỗ học sinh yếu, thờ ơ với bộ môn nên cũng dẫn đến thờ ơ, buông xuôi trong tiết dạy Khi dạy lịch sử thì không kết hợp đầy đủ các biện pháp, phương pháp cho hiệu quả mà chủ yếu là đọc chép nên tiết dạy thương khô khan, không sinh động khiến cho học sinh cảm thấy bị nhồi nhét kiến thức
Cũng có một số giáo viên, đặc biệt là giáo viên trẻ rất tích cực vận dụng tổng hợp các phương pháp trong một tiết dạy như: miêu tả, thuyết minh sử dụng sơ đồ, lược đồ, sử dụng máy chiếu Nhưng thực tế hiệu quả mang lại là không cao do chưa biết kết hợp hài hoà nhuần nhuyễn giữa các phương pháp
- Về phía học sinh
Trường THCS X nằm trên địa bàn vùng sâu, vùng xa của huyện, trình độ dân trí nhìn chung còn thấp hơn so với các địa phương khác trong huyện Kinh tế chủ yếu là thuần nông, đa phần học sinh có hoàn cảnh khó khăn, ngoài việc đi học các
em còn phải phụ gia đình công việc đồng áng, điều này đã ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình học tập của học sinh
Về hình thức học tập, các em chủ yếu học tập theo lối cũ, dựa vào kênh chữ trong sách giáo khoa và những kiến thức mà giáo viên cho ghi chép ở trên lớp Còn
về tính tự giác, chủ động trong học bài, làm bài tập thì rất ít học sinh có
Khả năng ghi nhớ các sự kiện, diễn biến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến của học sinh nhìn chung đang còn rất nhiều hạn chế Khi được giáo viên yêu cầu trình bày cụ thể về diễn biến của một cuộc khởi nghĩa, kháng chiến thì phần lớn học sinh không trả lời được, hoặc trả lời lộn xôn, ấp úng
Khả năng trình bày, diễn đạt bằng ngôn ngữ, cảm xúc của các em đối với một
sự kiện cũng gặp nhiều khó khăn Cho nên, từ ảnh hưởng đó mà dẫn đến kết qủa là
Trang 7đa số học sinh ghi nhớ diễn biến của các sự kiện rất mơ hồ, nhớ các sự kiện lung tung, lắp nhân vật lịch sử này với cuộc khởi nghĩa kia
Về đối tượng học sinh lớp 6 như tôi đã đề cập ở phần đầu, ý thức tự học, khả năng tư duy của các em chưa cao, một số kĩ năng đòi hỏi các em phải có để tiếp thu kiến thức lịch sử chưa được rèn luyện, hoàn thiện như: tổng hợp, so sánh, vẽ lược
đồ, trình bày trên lược đồ
3 Một số biện pháp giúp học sinh ghi nhớ diễn biến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến
3.1 Tường thuật của giáo viên
Mặc dù chúng ta đã thay đổi cách dạy học bằng việc lấy học sinh làm trung tâm, học sinh là người tích cực, chủ động trong quá trình học tập và lĩnh hội tri thức Nhưng vai trò của người giáo viên không thể xem nhẹ Giáo viên sẽ là người hướng dẫn, tổ chức, hướng hoạt động học tập và nhận thức của học sinh đi đúng hướng Đặc biệt, đối với các bài học có phần diễn biến về các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến thì vai trò của người giáo viên càng quan trọng hơn Phải làm sao cho các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến đó đi sâu vào trí óc học sinh một cách sôi nổi, sinh động, mạnh mẽ như chính nó diễn ra Làm cho học sinh như được sống lại không khí hào hùng của trận đánh thời điểm nó diễn ra Muốn vậy đòi hỏi điều đầu tiên giáo viên phải sử dụng và kết hợp khéo léo giọng giảng của mình, biến những đoạn tường thuật của mình thành những sự kiện lịch sử sinh động như đang diễn ra trước mắt học sinh
Tường thuật là một trong những cách trình bày miệng quan trọng, nhằm tái hiện ở học sinh biến cố lịch sử quan trọng với đầy đủ tính cụ thể và gợi cảm của nó Tuy nhiên trong thực tế, nhiều giáo viên lại chưa hiểu đầy đủ nội dung và vai trò của tường thuật trong việc giảng dạy và học tập lịch sử Tường thuật có những chủ
đề và tình tiết nhất định, nhằm kích thích trí tưởng tượng của học sinh, giúp học sinh nắm diễn biến, sự kiện cụ thể chính xác, tạo được biểu tượng chân thực, đúng
Trang 8hiện thực quá khứ, qua đó có tác dụng khơi dậy óc tưởng tượng, tái tạo của học sinh trong học tập lịch sử
Ví dụ: Khi dạy bài 27: “ Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938 ”
khi đến phần diễn biến cuộc kháng chiến chống quân Nam Hán, giáo viên kết hợp với lược đồ treo trên bảng, tường thuật như sau:
“ Khi quân Nam Hán tiến vào cửa sông Bạch Đằng, Ngô Quyền cho một toán thuyền nhẹ ra nhử, Lưu Hoàng Tháo đuổi theo, vượt qua bãi cọc ngầm, Nước thuỷ triều rút, Ngô Quyền hạ lệnh dốc toàn lực lượng đánh quật trở lại Quân Nam Hán chống không nổi phải chạy ra biển Nước triều rút mạnh Quân ta từ thượng lưu đánh xuống, quân mai phục hai bên bờ đánh tạt ngang Quân Nam Hán rối loạn, thuyền xô vào cọc nhọn, vỡ tan tành Quân ta với thuyền nhỏ, nhẹ nhàng luồn lách, xông vào đánh giáp la cà rất quyết liệt Quân địch phần bị giết, phần bị chết đuối, thiệt hại đến quá nữa Hoàng Tháo cũng bị thiệt mạng Vua Nam Hán nghe tin con trai bị giết, hốt hoảng, vội hạ lệnh thu quân về nước”.
Khi trình bày diễn biến như vậy, giáo viên phải sử dụng và kết hợp giọng tường thuật của mình sao cho sôi nổi, hào hùng, thể hiện được khí thế gấp rút, nhanh chóng và thắng lợi của quân ta đối với quân Nam Hán Cần phải lưu ý khi tường thuật giáo viên phải kết hợp nhuần nhuyễn với phần trình bày trên lược đồ, tránh trường hợp tường thuật và chỉ trên lược đồ không cùng một lúc
Lưu ý rằng bài tường thuật phải được xây dựng trên cơ sở những kiến thức trong chuẩn kĩ năng, sách giáo khoa Bài tường thuật cần ngắn gọn, xúc tích, có sức lôi cuốn thì mới gây cảm xúc và hứng thú cho học sinh Không nên đưa tình tiết dài dòng, không quan trọng vào bài tường thuật, điều đó làm mất thời gian mà học sinh lại ghi nhớ không được nhiều
Tường thuật có hiệu quả sẽ đem lại kết quả rất tích cực Sức hấp dẫn của nó chính là ở chỗ tạo ra ấn tượng mạnh mẽ cho học sinh Bài học sẽ không có sức hút, không hấp dẫn, hứng thú học tập của học sinh sẽ giảm đi nếu bài tường thuật của
Trang 9giáo viên không sinh động, không nhuần nhuyễn và thuần thục Do đó yêu cầu giáo viên phải xây dựng bài tường thuật cẩn thận, chọn đúng sự kiện cần trình bày, thông tin những kiến thức bổ ích, phù hợp với trình độ của học sinh, trình bày mạch lạc, kết hợp với các hình thức trình bày miệng khác như miêu tả, giải thích cùng với các phương tiện dạy học như máy chiếu, tài liệu tham khảo
3.2 Khai thác và sử dụng lược đồ của giáo viên và học sinh.
Trong chương trình lịch sử lớp 6 ở phần chương III và IV, có 6 lược đồ thể hiện diễn biến các cuộc khởi nghĩa và kháng chiến Trừ lược đồ “Chiến thắng Bạch Đằng năm 938” là thể hiện chi tiết các yếu tố kí hiệu liên quan đến trận đánh, còn lại 5 lược đồ khác chỉ thể hiện đơn giản, chưa có kí hiệu liên quan Do đó để có thể giúp học sinh nắm vững về diễn biến, giáo viên cần thực hiện những yêu cầu sau:
- Bổ sung các yếu tố trên lược đồ, thể hiện đầy đủ diễn biến:
Trước đây, khi giảng dạy đến các lược đồ này, nhiều học sinh khi quan sát lược đồ
tỏ ra không hiểu, hoặc nếu dùng lược đồ được thể hiện trong sách giáo khoa để yêu cầu học sinh tường thuật diễn biến thì nhiều em không thực hiện được Do đó để phục vụ cho việc dạy trên lớp, giáo viên phải phóng to các lược đồ này trên giấy A0 hoặc trên máy chiếu và phải thể hiện đầy đủ các kí hiệu về cuộc khởi nghĩa Nếu như là lược đồ tự vẽ, giáo viên có thể vẽ trực tiếp các kí hiệu trên giấy, hoặc có thể dùng xốp, bìa cứng cắt sẵn các kí hiệu đó, đến khi trình bày diễn biến sẽ gắn lên lược đồ Đó là các kí hiệu:
+ Địa điểm phất cờ khởi nghĩa: hình ngọn lửa màu đỏ
+ Mũi tên tiến quân của ta: hình mũi tên màu xanh
+ Nơi diễn ra trận đánh lớn: hình ngôi sao màu xanh
+ Nơi nghĩa quân giành thắng lợi: hình ngọn lửa màu xanh
+ Quân giặc tiến quân: mũi tên màu đen
+ Quân giặc rút chạy: mũi tên màu đen đứt đoạn
Trang 10Với những kí hiệu này, giáo viên nên thống nhất chung ở các lược đồ để tránh việc học sinh hiểu nhầm
Khi khai thác lược đồ, giáo viên (cũng như học sinh khi được yêu cầu trình bày trên lược đồ) cần chú ý một số vấn đề sau:
+ Nêu tên các kí hiệu được thể hiện trên lược đồ trước khi trình bày, học sinh
có thể hiểu kí hiệu đó thể hiện cái gì
+ Trình bày diễn biến kết hợp với chỉ trên lược đồ, trình bày diễn biến đến đâu chỉ lược đồ đến đó
+Tường thuật trên lược đồ phải thể hiện được khí thế của trận đánh, của cuộc tấn công, tránh theo lối đọc thuộc, trầm trầm, phải thể hiện được cao trào, những thắng lợi của ta cũng như sự thất bại của giặc
+ Giáo viên nên trình bày trước để học sinh quan sát và ghi nhớ các thao tác, sau đó giáo viên gọi một học sinh có học lực khá, giỏi lên trình bày lại Như vậy học sinh đã được học hai lần về diễn biến Cuối tiết học, nếu còn thời gian có thể thực hiện lại hoặc yêu cầu học sinh trình bày Như thế học sinh sẽ nắm vững kiến thức, nhớ chính xác giữa thời gian và sự kiện, đồng thời tạo hứng thú cho các em trong học tập
- Yêu cầu học sinh tập vẽ lược đồ:
Trước đây, khi giảng dạy phần này, tôi chỉ chăm chú vào việc chuẩn bị tốt lược đồ của giáo viên khi lên lớp Sau đó, tôi đã yêu cầu học sinh vẽ lược đồ để giúp các em có thể ghi nhớ thêm diễn biến Và kết quả là với việc tham gia vẽ lược
đồ, nhiều học sinh đã ghi nhớ được diễn biến sau khi tiếp thu bài dạy trên lớp Để đem lại hiệu quả cao hơn, giáo viên nên yêu cầu học sinh vẽ vào giấy nháp trước khi có tiết Sau đó, có thể giao bài tập cho học sinh về nhà dựa trên lược đồ mà giáo viên đã vẽ và giảng trên lớp, điền các kí hiệu phù hợp vào lược đồ Tất nhiên phải những học sinh có năng khiếu thì các em mới vẽ đẹp được Tuy nhiên, đối với học sinh lớp 6 cũng chưa cần đòi hỏi ở mức độ cao Giáo viên chỉ yêu cầu các em vẽ