DUOC LIEUBAI 03THANH PHAN HOP CHAT

Alkaloid * KN: Alkaloid là những hợp chất - có chứa N đa số có nhân dị vòng, - có phản ứng kiềm, - thường gặp trong thực vật, đôi khi trong động vật, - thường có dược tính mạnh - cho phả[r]

Bài 03

THÀNH PHẦN VÀ TÁC DỤNG

CỦA CÁC NHÓM HỢP CHẤT THƯỜNG CÓ

TRONG DƯỢC LIỆU

từ DS12

MỤC TIÊU

Nêu được tên và tác dụng của các loại

hợp chất thường có trong dược liệu

NỘI DUNG

Tác dụng của dược liệu phụ thuộc vào thành phần hoạt chất/ DL (nhóm vô cơ và hữu cơ.)

1 Nhóm các chất vô cơ (tt)

- Các loại hợp chất vô cơ thường gặp trong DL:

+ các loại muối, + acid vô cơ,

+ các nguyên tố: P, N, Fe, Mg,…

2 Nhóm chất hữu cơ

2.1 Carbohydrat (Glucid)

Là hợp chất hữu cơ gồm những monosaccharid, các dẫn chất và các sản phẩm ngưng tụ của chúng Cụ thể là:

+ Monosaccharid,

+ Oligosaccharid

+ Polysaccharid

2.1 Carbohydrat (tt)

2.1.3 Polysaccharid:

+ có M rất lớn = n monosaccharid liên kết với nhau Gồm: Tinh bột, Cellulose,

Gôm…

+ TBột/ngành Dược liệu  sản xuất

ethanol và làm tá dược trong sản xuất

thuốc viên

+ Gôm làm chất gây thấm/ hỗn dịch

Tinh bột Gạo : hình đa giác có

Tinh bột Ý dĩ :

Tễ phân nhánh hình sao.

Kích thước trung bình

Tinh bột Đậu xanh : Kích thước 50m Tễ dài hình xương cá.

Cellulose

2 Nhóm chất hữu cơ (tt)

2.2 Lipid:

- Là sản phẩm tự nhiên có ở ĐV, TV

- TP cấu tạo khác nhau, là este = acid béo

với alcol Có 2 loại (ĐG và PT)

- Tính chất chung: không tan/nước, tan

trong dmhc, không bay hơi ở to thường,

độ nhớt cao, nhỏ lên giấy tạo thành vết và vết đó không bị mất khi hơ nóng

2.2 Lipid:

- Tồn tại:

+ ở hạt/TV;

+ ở mô dưới da,

+ các cơ quan nội tạng, thận/ ĐV

+ Mỡ có cholesterol; dầu có phytosterol.

2.2.1 Glycerid (tt)

- Công dụng (tt):

+ Có tác dụng bảo vệ, làm mềm da, giúp chóng lên da non, làm giảm kích ứng của một số thuốc chữa bệnh vẩy nến, eczema

+ Dùng làm tá dược/thuốc mỡ, thuốc

đạn, thuốc trứng và làm dung môi pha chế thuốc tiêm dầu… Acid Omega

SO SÁNH SỰ GIỐNG VÀ KHÁC NHAU

GIỮA DẦU VÀ MỠ

Ca cao

Cá Fletan

Cá thu

Cá nhám

Fonat– HG (DHA+EPA+E), Domega 3- Domes (DHA+EPA)

EPA : Eicosapentaenoic acid

19

acid omega 3

2.2 Lipid (tt)

2.2.2 Cerid:

- là este = acid béo + alcol có M cao

- là thành chính của sáp

- CD: Sáp thường được dùng làm tá dược

để điều chế thuốc cao xoa, thuốc mỡ

2.2 Lipid (tt)

2.2.4 Phytin:

- là chất béo có cấu tạo phức tạp

- có nhiều trong hạt, rễ, củ…nhưng thường tập trung ở màng vỏ hạt (cám gạo, ngô, đậu xanh)

- CD: làm thuốc bổ, chống còi xương và

kích thích quá trình sinh trưởng của cơ

thể

2 Nhóm chất hữu cơ (tt)

2.3 Tinh dầu

* Thành phần

+ hydrocarbon terpenic và các dẫn chất

có oxy (aldehyd, este, alcol…)

+ đôi khi có chứa N và S

2.3 Tinh dầu (tt)

* Tính chất lý hóa

- Thể chất: đa số ở thể lỏng, một số thể rắn

(menthol, camphor, borneol, vanilin,…)

- Màu sắc: không màu hay vàng nhạt Đôi

khi xanh lục (azulen)

- Mùi: thơm, đôi khi hắc khó chịu

- Vị: cay, đôi khi ngọt

HC terpenic

CH2OH

Geraniol

+ kích thích tiêu hóa, lợi mật (Gừng,

Hồ tiêu, Sa nhân, Đại hồi);

+ trị giun đũa (cây Giun);

2 Nhóm chất hữu cơ (tt)

2.4 Chất nhựa

- Được hình thành do một bộ phận tiết ra trong quá trình dinh dưỡng của cây

- Thành phần:

+ có cấu tạo phức tạp,

+ được tạo ra do sự trùng hợp hóa hoặc oxy hóa một phần hay hoàn toàn của tinh dầu

2.4 Chất nhựa (tt)

- Phân loại: có 2 loại,

+ nhựa sinh lý (tự nhiên)

+ nhựa bệnh lý (do vết thương)

- Tồn tại: ở ống tiết (Hoa tán), ống nhựa

mủ (họ Xương rồng), lông tiết (Gai dầu)

2.4 Chất nhựa (tt)

- Công Dụng:

+ tẩy, nhuận tràng (họ Bìm bìm);

+ sát trùng đường hô hấp (nhựa Thông);

+ chữa ho, long đờm (Cánh kiến trắng);

+ trị giun (A ngùy);

+ trị bệnh ngoài da (Bôm Peru);

+ làm hương liệu (Cánh kiến trắng), trong công nghiệp in, chế xà phòng

Cánh kiến trắng

oxalic /Chua me đất); vỏ thân (acid

cinnamic/ Quế); rễ củ (a.aconitic/Ô đầu)

2.5 Acid hữu cơ (tt)

- Công dụng:

+ Được dùng trong thực phẩm, như acid:

acetic, cictric, tartric,…

+ Sát khuẩn, long đờm: acid benzoic/

cánh kiến trắng, Natri benzoat

+ Giải nhiệt, nhuận tràng, lợi tiểu, trợ

tiêu hóa (acid trong Me, Chanh, Mơ,…)

+ Kháng khuẩn trị lao, phong: acid

hydnocarpic, chaulmoogric/Đại phong tử

2.5 Acid hữu cơ (tt)

R C

O OH

Có acid citric

Có acid tartric

Có acid tartric, oxalic

Có acid cinnamic

2 Nhóm chất hữu cơ (tt)

2.6 Glycosid

* Khái niệm: là những HCHC có cấu tạo

phức tạp, khi thủy phân sẽ cho ra 2 phần:

+ phần đường: có 1 hay n đường (đường

đơn hay đường đa), làm thay đổi độ tan của glycosid/nước

+ phần không đường (aglycol=genin): có

cấu trúc rất khác nhau, quyết định tác

dụng của glycosid

2.6 Glycosid (tt)

2.6.1 Glycosid tim

* KN: là những glycosid steroid có tác dụng

đặc biệt lên tim, với

- Liều điều trị: thì có tác dụng cường tim,

làm chậm và điều hòa nhịp tim

- Quá liều: gây nôn, chảy nước bọt, mờ

mắt, tiêu chảy, loạn nhịp tim, giảm sức co bóp tim  ngừng tim

DS10C3,4

2.6.1 Glycosid tim (tt)

* Tồn tại:

- digitalin (lá cây Digitalis),

- neriolin (lá Trúc đào),

- thevetin (hạt Thông thiên),

- G-strophantin (Ouabain), D-strophantin (hạt Sừng dê)

Ouabain= G-strophantin

Nhân steran

Đường

2.6.2 Saponin (tt)

* KN (tt)

- Có tác dụng long đờm, lợi tiểu

- Có thể tạo phức với cholesterol

Có 2 loại Saponin

+ S triterpenoid: 30C

+ S steroid : 27C

Saponin triterpen

(5 vòng)

Saponin steroid

(4 vòng)

2 9

10

2.6.3 Anthraglycosid (tt)

- CD tùy theo liều dùng:

+ liều nhỏ giúp sự tiêu hóa dễ dàng,

+ liều trung bình thì nhuận tràng,

+ liều cao thì tẩy xổ do làm tăng nhu

động ruột.

Polygonaceae

hoặc không màu) Dựa vào vị trí nhóm

aryl để phân loại:

OH HO

pyrocatechin phloroglucin

pyrogallol

2.6.5 Tanin (tt)

Tanin có hầu hết trong các cây thuộc lớp 2 lá mầm như: các cây thuộc họ Sim (cây Ổi); họ Bàng (cây Bàng, Chiêu liêu); phân họ Vang (cây Tô mộc)

Myrt aceae

Caesalpin oideae

Clusi aceae

(C6-C3) : Benzo α-pyron

- cho phản ứng với một số thuốc thử

chung của alkaloid.

2.7 Alkaloid (tt)

* Một số trường hợp ngoại lệ

- chất có N không thuộc dị vòng:

ephedrin, capsaisin, hordenin, colchicin

- chất có phản ứng kiềm nhẹ như: ricinin,

theobromin

- chất có phản ứng acid yếu như:

arecaidin (hạt Cau)

Alkaloid (N dị vòng)

Ngoại lệ (N bên ngoài)

Strychnin sulfate

* Tồn tại:

- phổ biến trong thực vật bậc cao (các họ:

Thuốc phiện, Mao lương, Mã tiền, Hành tỏi,…);

- thực vật bậc thấp (nấm Cựa lõa mạch);

- một số động vật (samamdrin/con

Salamamdra maculosa, bufothionin/con Bufo formosia)

Loganiacea

Papaveraceae

Bufo sp

2.7 Alkaloid (tt)

* Tính chất:

- đa số ở thể rắn (alkaloid có oxy) như:

morphin, codein, strychnin, quinin;

- một số ít ở thể lỏng (alkaloid không có

oxy) như coniin, nicotin, spartein (thường

bay hơi được, bền vững ở nhiệt độ sôi).

2.7 Alkaloid (tt)

* Công dụng của alkaloid

+ kích thích hệ TKTW: strychnin, cafein;+ ức chế TKTW: morphin, reserpin;

+ kích thích TKGC: ephedrin, hordenin;+ ức chế TKGC: ergotin, yohimbin;

+ kích thích TKĐGC: pilocarpin, eserin; + ức chế TKĐGC: atropin, hyoscyamin; + phong bế hạch GC: nicotin, spartein;

* Công dụng của alkaloid (tt)

+ làm ↑ huyết áp: ephedrin, hyrdrastin;+ làm ↓ huyết: reserpin, yohimbin;

+ gây tê tại chỗ: cocain;

+ tác dụng trên tim: quinidin, α-fagarin;+ diệt KST: quinin trị sốt rét; emetin, conessin chữa lỵ amib; isopelletierin trị sán

2.8 Vitamin

* ĐN: là những HCHC có cấu tạo rất khác

nhau mà cơ thể người và ĐV không tự

tổng hợp được, nó là yếu tố không thể

thiếu được đối với sự chuyển hoá và phát

triển của cơ thể

* Tồn tại và vai trò: vit có trong dịch tế bào

TV Vitamin tham gia vào các chất xúc

tác trong các enzym của tế bào, khi thiếu vitamin triệu chứng rối loạn đặc biệt

* Tác dụng của vitamin:

- vit A: chống khô mắt, quáng gà;

- vit B1: chống tê phù (Beri beri);

- vit B12: chống thiếu máu ác tính;

- vit C: chống chảy máu chân răng, nâng cao sức đề kháng của cơ thể;

- vit D: chống còi xương, suy DDưỡng;

- vit K: chống chảy máu;

- vit PP: chữa bệnh Pellagra, ban đỏ và một số bệnh ngoài da

Giải thích

 Bệnh Beriberi ảnh hưởng nhiều đến hệ

thần kinh và tim mạch

 Bệnh pellagra đặc trưng bởi triệu chứng

"3D": viêm da (Dermatitis), tiêu chảy

(Diarrhea) và giảm trí nhớ (Dementia)