giao an phu dao sinh 8

Bộ xương: các xương mặt, khối xương sọ, xương ức, các xương Hệ vận sườn, xương sống, các xương chân, các xương tay · động Hệ cơ: cơ vân cơ xương, cơ trơn, cơ tim, cơ hoành Tim: tâm thất,[r]

- HS nắm được cấu tạo cơ thể người, cấu tạo và chức năng quan trọng của tế bào, mô.

- Nắm được cấu tạo của nơron, khái niệm cung phản xạ, vòng phản xạ

II- Nội dung bồi dưỡng

A- Kiến thức cơ bản

1 Khái quát về cơ thể người

Cơ thể người là toàn bộ cấu trúc vật lý của một con người Cơ thể người bao

gồm đầu, thân và tứ chi (hai tay và hai chân)

1.1 Cấu tạo cơ thể người

* Các phần của cơ thể và hệ cơ quan

Cấu tạo chính

Các phần cơ thể

Khoang sọ và ống xương sống: là các khoang xương chứa bộ não và tủy sống, nhờ

đó mà các bộ phận quan trọng này của hệ thần kinh được bảo vệ chặt chẽ

Khoang ngực: là khoang được giới hạn trong lồng ngực, ở phía trên cơ hoành ngăn

cách với khoang bụng Trong khoang này chứa các bộ phận chủ yếu của hệ hô hấp và hệtuần hoàn như tim, hai lá phổi (ngoài ra còn có một bộ phận của hệ tiêu hóa đi qua khoang này là thực quản)

Khoang bụng: nằm bên dưới cơ hoành, là khoang cơ thể lớn nhất Khoang này

chứa gan, ruột, dạ dày, thận, tử cung (ở nữ), là các cơ quan của hệ tiêu hóa, hệ bài tiết, hệ sinh dục

Các hệ cơ quan

Các cơ quan khác nhau có cùng một chức năng tạo thành một hệ cơ quan Trong cơ thể có nhiều hệ cơ quan, nhưng chủ yếu là: hệ vận động, hệ tuần hoàn, hệ hô hấp, hệ tiêu hóa, hệ bài tiết, hệ thần kinh, hệ nội tiết và hệ sinh dục

Hệ vận động: gồm bộ xương và hệ cơ Cơ thường bám vào hai xương khác nhau nên

khi cơ co làm cho xương cử động, giúp cho cơ thể di chuyển được trong không gian, thực hiện được các động tác lao động

Hệ tuần hoàn: gồm có tim và các mạch máu (động mạch, tĩnh mạch và mao mạch),

có chức năng vận chuyển các chất dinh dưỡng, ô-xi và các hooc-môn đến từng tế bào vàmang đi các chất thải để thải ra ngoài

Hệ hô hấp: gồm có mũi, thanh quản, khí quản, phế quản và phổi, có nhiệm vụ đưa

ô-xi trong không khí vào phổi và thải khí cac-bô-nic ra môi trường ngoài

Hệ tiêu hóa: gồm có miệng, thực quản, dạ dày, gan, ruột non, ruột già, hậu môn và

các tuyến tiêu hóa Hoạt động của hệ tiêu hóa làm thức ăn biến đổi thành các chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể và thải chất bã ra ngoài

Hệ bài tiết: nước tiểu gồm 2 quả thận, ống dẫn nước tiểu và bóng đái Thận là cơ

quan lọc từ máu những chất thừa và có hại cho cơ thể để thải ra ngoài Trong da có các tuyến mồ hôi cũng làm nhiệm vụ bài tiết

Hệ thần kinh: gồm não bộ, tủy sống và các dây thần kinh, có nhiệm vụ điều khiển sự

hoạt động của tất cả các cơ quan, làm cho cơ thể thích nghi với những sự thay đổi

của môi trường ngoài và môi trường trong Đặc biệt ở người, bộ não hoàn thiện và phát triển phức tạp là cơ sở của mọi hoạt động tư duy

Hệ nội tiết: gồm các tuyến nội tiết như tuyến yên, tuyến giáp, tuyến tụy, tuyến trên

thận và các tuyến sinh dục, có nhiệm vụ tiết ra các hooc-môn đi theo đường máu để cân bằng các hoạt động sinh lí của môi trường trong cơ thể nên có vai trò chỉ đạo như hệ thần kinh

Hệ sinh dục: là hệ cơ quan có chức năng sinh sản, duy trì nòi giống ở người

Sự phối hợp hoạt động của các hệ cơ quan

Cơ thể là một khối thống nhất Sự hoạt động của các cơ quan trong một hệ cũng như

sự hoạt động của các hệ cơ quan trong cơ thể đều luôn luôn thống nhất với nhau

1.2 Tế bào

Tế bào cơ thể người

Một tế bào cơ thể người (động vật) điển hình gồm: (1) nhân con, (2)nhân, (3) xôm, (4) túi tiết, (5) lưới nội chất hạt, (6) bộ máy Gôn-gi, (7) khung xương tế bào, (8) lưới nội chất trơn, (9) ti thể, (10) không bào, (11) chất tế bào, (12) li-zô-xôm,

ri-bô-(13) trung thể

Cấu tạo và chức năng các bộ phận trong tế bào

Tất cả các cơ quan ở người đều cấu tạo bằng tế bào Cơ thể người có số lượng tế bào rất lớn khoảng 75 nghìn tỉ (75 × 10¹²).Có nhiều loại tế bào khác nhau về hình dạng, kíchthước và chức năng Có tế bào hình cầu (tế bào trứng), hình đĩa (hồng cầu), hình khối (tế bào biểu bì), hình nón, hình que (tế bào võng mạc), hình thoi (tế bào cơ), hình sao (tếbào thần kinh — nơ-ron), hình sợi (tóc, lông) hoặc giống các sinh vật khác (bạch

cầu, tinh trùng), Có tế bào dài, ngắn, có tế bào lớn, bé khác nhau và chức năng của các tế bào ở các cơ quan cũng khác nhau, ngay cả ở trong cùng một cơ quan cũng khác nhau Tế bào lớn nhất là tế bào trứng, có đường kính khoảng 100 μm (0,1 mm), nặng bằng 175000 tinh trùng; tinh trùng là tế bào nhỏ nhất; dài nhất là tế bào thần kinh (nơ-ron) Mặc dù khác nhau về nhiều mặt nhưng loại tế bào nào cũng có 3 phần cơ

bản: màng sinh chất, chất tế bào và nhân

Là lớp ngoài của tế bào đặc lại, được cấu tạo từ

prô-tê-in và li-pit, có nhiệm vụ thực hiện trao đổi chất với môi trường quanh tế bào

Chất

tế bào

Nằm trong màng tế bào, gồm nhiều bào quan và chất phức tạp, là nơi diễn ra những hoạt động sống của tế bào Các bào quan chính là lưới nội chất, ti thể, ri-bô-xôm, bộ máy Gôn-

gi, trung thểLưới

nội chất

Là một hệ thống các xoang và túi dẹp có màng, có thể mangcác ri-bô-xôm (lưới nội chất hạt) hoặc không (lưới nội chất

trơn) Đảm bảo mối liên hệ giữa các bào quan, tổng hợp và vận chuyển các chất

xôm

Ri-bô-Gồm hai tiểu đơn vị chứa rARN (ARN ri-bô-xôm), đính trên lưới nội chất hạt hoặc trôi trong bào tương (ri-bô-xôm tự do), là nơi diễn ra tổng hợp prô-tê-in

Ti thể

Gồm một màng ngoài và màng trong gấp nếp tạo thành mào chứa chất nền, tham gia hoạt động hô hấp giải phóng năng lượng, tạo ATP (a-đê-nô-xin tri-phốt-phát)

Bộ máyGôn-gi

Là một hệ thống các túi màng dẹt xếp chồng lên nhau, có các nang nảy chồi từ chồng túi, thu nhận, hoàn thiện, phân phối, tích trữ sản phẩm

Trung thể

Là một trung tâm tổ chức các ống vi thể, gồm hai trung

tử xếp thẳng góc, xung quanh là chất vô định hình, tham gia vào quá trình phân chia tế bào

Nhân

Hình bầu dục hoặc hình cầu, bên ngoài có màng nhân bao bọc, trong nhân có dịch nhân và nhiều nhân con giàu ARN (a-xit ri-bô-nu-clê-ic), là nơi điều khiển mọi hoạt động sống củatế bào

Chất nhiễm sắc

Nằm trong dịch nhân Ở một giai đoạn nhất định, khi tập trung lại làm thành nhiễm sắc thể, chứa ADN (a-xit đê-ô-xi-ri-bô-nu-clê-ic) đóng vai trò di truyền của cơ thể

Nhân con Chứa rARN (ARN ri-bô-xôm) cấu tạo nên ri-bô-xôm

Thành phần hóa học của tế bào

Tế bào gồm một hỗn hợp phức tạp gồm nhiều chất hữu cơ và các chất vô cơ Các chấthữu cơ chính là prô-tê-in, glu-xit, li-pit

 Prô-tê-in, hay còn gọi là chất đạm, là một chất phức tạp gồm có cac-bon (C), đrô (H), ô-xi (O), ni-tơ (N), lưu huỳnh (S) và một số nguyên tố khác Phân tử của prô-tê-in rất lớn, chứa đến hàng nghìn cácnguyên tử nên thuộc vào loại đại phân tử Prô-tê-

hi-in là thành phần cơ bản của cơ thể, có trong tất cả các tế bào

 Glu-xit, hay còn gọi là chất đường bột, là những hợp chất loại đường và bột Nó gồm có C, H và O trong đó tỉ lệ giữa H và O luôn là 2H ÷ 1O Trong cơ thể, glu-xit ở dưới dạng đường glu-cô-zơ (có ở máu) vàgli-cô-gen (có ở gan và cơ)

 Li-pit, hay còn gọi là chất béo, có ở mặt dưới da và ở nhiều cơ quan, nó cũng gồm 3 nguyên tố chính là C, H, O nhưng tỉ lệ của các nguyên tố đó không giống như glu-xit Tỉ lệ H ÷ O thay đổi tùy loại li-pit Li-pit là chất dự trữ của cơ thể

 A-xit nu-clê-ic (ADN hay ARN) chủ yếu có trong nhân tế bào Cả 2 loại này đều

là các đại phân tử, đóng vai trò quan trọng trong di truyền

Ngoài các chất hữu cơ nói trên, trong tế bào còn có các chất vô cơ là muối khoáng

Hoạt động sống của tế bào

Hoạt động sống của tế bào biểu hiện ở quá trình đồng hóa và dị hóa, sinh sản và cảm ứng, sinh trưởng và phát triển.

 Mỗi tế bào sống trên cơ thể luôn luôn được cung cấp các chất dinh dưỡng do dòng máu mang đến và luôn luôn xảy ra quá trình tổng hợp nên các hợp chất hữu

cơ phức tạp từ những chất đơn giản được thấm vào trong tế bào Đồng thời trong tế bào cũng luôn xẩy ra quá trình phân giải các hợp chất hữu cơ thành những chất đơn giản và giải phóng năng lượng cần thiết cho cơ thể Quá trình tổng hợp và phân giải các chất hữu cơ trong tế bào gọi là quá trình đồng hóa và dị hóa Đó là hai mặt cơ bản trong quá trình sống của tế bào

 Tế bào có khả năng sinh sản và cảm ứng Sự sinh sản của tế bào là khả năng phânchia trực tiếp hoặc gián tiếp để tạo nên những tế bào mới Sự cảm ứng là khả năng thu nhận và phản ứng trước những kích thích lí, hóa học của môi trường quanh tế bào

 Ở cơ thể trẻ em và thanh niên, các tế bào sinh sản nhanh chóng làm cho cơ thể sinh trưởng và phát triển Ở người trưởng thành quá trình này vẫn tiếp tục nhưng thườngchậm lại

Trong quá trình sống nhiều tế bào chết đi và được thay thế bằng các tế bào mới

1.3 Mô

- Mô cơ thể người

Bài chi tiết: Mô

Trong cơ thể thực vật và động vật có rất nhiều loại mô: mô nâng đỡ, mô mềm, mô phân sinh, nhưng ở người chỉ có 4 loại mô: mô biểu bì, mô liên kết, mô cơ và mô thần kinh

- Các loại mô

Mô biểu bì và mô liên kết: Mô biểu bì và mô liên kết là hai loại mô đặc biệt xuất

hiện nhiều trong cơ thể người, hình dạng, cấu tạo, tính chất, chức năng trái ngược nhau

Mô biểu bì: có cấu tạo chủ yếu là tế bào, chất gian bào rất ít hoặc không đáng kể Có

hai loại mô biểu bì: biểu bì bao phủ và biểu bì tuyến

1.Biểu bì bao phủ thường có một hay nhiều lớp tế bào có hình dáng giống nhau hoặc khác nhau Nó thường ở bề mặt ngoài cơ thể (da) hay lót bên trong các cơ quan rỗng như ruột, bóng đái, thực quản,khí quản, miệng

2.Biểu bì tuyến nằm trong các tuyến đơn bào hoặc đa bào Chúng có chức năng tiết các chất cần thiết cho cơ thể (tuyến nội tiết, tuyến ngoại tiết) hay bài tiết ra khỏi cơ thể những chất không cần thiết (tuyến mồ hôi)

Mô liên kết: có hầu hết ở các cơ quan Thành phần chủ yếu của mô liên kết là chất

phi bào, trong đó có các tế bào nằm rải rác Có 2 loại mô liên kết:

1.Mô liên kết dinh dưỡng: máu, bạch huyết có chức năng vận chuyển các chất dinh dưỡng nuôi cơ thể

2.Mô liên kết đệm cơ học: mô sợi, mô sụn, mô xương Mô sợi có ở hầu hết các cơ quan, có chức năng làm đệm cơ học, đồng thời cũng dẫn các chất dinh dưỡng

(mô mỡ, dây chằng, gân cũng là loại mô sợi đã được biến đổi)

Mô cơ và mô thần kinh: Mô cơ hoàn toàn chịu sự quản lí của hệ thần kinh, mà hệ thần kinh lại cấu tạo từ mô thần kinh Hai loại mô này có liên quan mật thiết với nhau,

đó là mối quan hệ chỉ đạo và thi hành

Mô cơ: là thành phần của hệ vận động, có chức năng co dãn Có 3 loại mô cơ: mô cơ

vân, mô cơ trơn, mô cơ tim

1.Mô cơ vân là phần chủ yếu của cơ thể, màu hồng, gồm nhiều sợi cơ có vân ngang xếp thành từng bó trong bắp cơ (bắp cơ thường bám vào hai đầu xương, dưới sự kích thích của hệ thần kinh, các sợi cơ co lại và phình to ra làm cho cơ thể cử động)

2.Mô cơ trơn là những tế bào hình sợi, thuôn, nhọn hai đầu Trong tế bào cơ trơn có chất tế bào, một nhân hình que và nhiều tơ cơ xếp dọc theo chiều dài tế bào, có màu nhạt, co rút chậm hơn cơ vân Cơ trơn cấu tạo nên thành mạch máu, các nội quan, cử động ngoài ý muốn của con người

3.Mô cơ tim chỉ phân bố ở tim, có cấu tạo giống như cơ vân, nhưng tham gia vào cấu tạo và hoạt động co bóp của tim nên hoạt động giống như cơ trơn, ngoài ý muốn của con người

Mô thần kinh: nằm trong não, tủy, gồm những tế bào thần kinh gọi là nơ-ron và

các tế bào thần kinh đệm (còn gọi là thần kinh giao) Phần ngoại biên có các hạch thần kinh, các dây thần kinh và các cơ quan thụ cảm Nơ-ron gồm có thân chứa nhân, từ thânphát đi nhiều tua ngắn gọi là sợi nhánh và một tua dài gọi là sợi trục Diện tích tiếp xúc giữa đầu mút của sợi trục của nơ-ron này và nơ-ron kế tiếp hoặc cơ quan phản ứng gọi

là cúc xi-náp Chức năng của mô thần kinh là tiếp nhận kích thích, xử lí thông tin và điều hòa hoạt động các cơ quan đảm bảo sự phối hợp hoạt động giữa các cơ quan và sự thích ứng với môi trường

1.4 Phản xạ

- Cấu tạo và chức năng của nơron

Cấu tạo và chức năng của nơ-ron

1,Một nơ-ron và cấu tạo của nó: sợi nhánh (dendrite), thân nơ-ron(soma), sợi

trục (axon), bao mi-ê-lin (myelin sheath), eo răng-vi-ê (node of ranvier),

xi-nap (syxi-napse)

Nơ-ron thần kinh gồm có một thân và các sợi Thân thường hình sao, đôi khi có hình chóp hoặc bầu dục Sợi có 2 loại: sợi ngắn mọc quanh thân và phân nhiều nhánh như cành cây gọi là sợi nhánh; sợi dài mảnh, thường có các vỏ làm bằng mi-ê-lin gọi là bao mi-ê-lin bọc quanh suốt chiều dài gọi là sợi trục Giữa các bao mi-ê-lin có các khoảng cách gọi là eo răng-vi-ê Đầu tận cùng tua dài phân thành nhiều nhánh nhỏ để phân bố vào các cơ quan trong cơ thể hay để tiếp xúc với sợi nhánh của các nơ-ron khác, mút các nhánh nhỏ đó gọi là cúc xi-náp Thân nơ-ron và các sợi nhánh tạo thành chất xám trong bộ não, tủy sống và các hạch thần kinh Sợi trục nối giữa trung ương thần kinh vớicác cơ quan, chúng đi chung với nhau thành từng bó gọi là dây thần kinh

Nơ-ron có hai chức năng cơ bản: cảm ứng và dẫn truyền xung thần kinh

2 Cảm ứng là khả năng tiếp nhận các kích thích và phản ứng lại các kích thích đó dưới hình thức phát sinh các xung thần kinh

2 Dẫn truyền là khả năng lan truyền các xung thần kinh trong dây thần kinh Người

ta phân biệt xung li tâm và xung hướng tâm Xung li tâm đi từ các nơ-ron li tâm ở não

và tủy sống đến các cơ quan, xung hướng tâm truyền từ các cơ quan về trung ương thần kinh theo các dây hướng tâm của nơ-ron hướng tâm Vận tốc các xung thần kinh ở các động vật rất khác nhau, ở những động vật bậc cao thì vận tốc này lớn Ở người vận tốc lớn nhất có thể lên tới 120 m/s, khi đó các phản ứng xảy ra mau chóng và chính xác;như cũng có khi chỉ đạt 5 mm/s Nhờ vận tốc xung thần kinh mà ta nói một người nhanhnhẹn hay chậm chạp

Có 3 loại nơ-ron:

 Nơ-ron hướng tâm (nơ-ron cảm giác) có thân nằm ngoài trung ương thần kinh do những sợi trục của các nơ-ron hướng tâm tạo nên Những dây này dẫn xung thần kinh ngoại biên về trung ương thần kinh

 Nơ-ron trung gian (nơ-ron liên lạc) nằm trong trung ương thần kinh, gồm những sợi hướng tâm và li tâm, làm nhiệm vụ liên lạc Phần lớn các dây thần kinh trong cơ thể

là dây pha, dẫn các xung thần kinh theo cả hai chiều

 Nơ-ron li tâm (nơ-ron vận động) có thân nằm trong trung ương thần kinh (hoặc ở hạch thần kinh sinh dưỡng), được tạo nên bởi những sợi trục hướng ra cơ quan phản ứng (cơ, tuyến) và dẫn các xung li tâm từ bộ não và tủy sống đến các cơ quan phản ứng

để gây ra sự vận động hoặc bài tiết

* Phản xạ

Tay chạm vào vật nóng thì rụt lại, đèn chiếu vào mắt thì đồng tử (con ngươi) co lại, thức ăn vào miệng thì tuyến nước bọt tiết nước bọt, Các phản ứng đó gọi là phản xạ Mọi hoạt động của cơ thể đều là phản xạ Phản xạ là một phản ứng của cơ thể trả lời kích thích của môi trường ngoài hay môi trường trong thông qua hệ thần kinh; là cơ sở hoạt động của hệ thần kinh, làm cơ thể luôn thích nghi với những sự thay đổi của điều kiện sống của môi trường xung quanh

Cung phản xạ: là con đường mà xung thần kinh truyền từ cơ quan thụ cảm (da, )

qua trung ương thần kinh đến cơ quan phản ứng (cơ, tuyến, ) Một cung phản

xạ thường bao gồm 3 loại nơ-ron: hướng tâm, trung gian và li tâm

Vòng phản xạ: Cơ quan thụ cảm tiếp nhận kích thích của môi trường sẽ phát đi xung

thần kinh theo dây hướng tâm về trung ương thần kinh, từ trung ương phát đi xung thần kinh theo dây li tâm tới cơ quan phản ứng Kết quả của sự phản ứng được thông báo ngược về trung ương theo dây hướng tâm, nếu phản ứng chưa chính xác hoặc chưa đầy

đủ thì phát lệnh điều chỉnh, nhờ dây li tâm truyền tới cơ quan phản ứng Nhờ vậy mà cơ thể phản ứng chính xác đối với kích thích

2 Vận động

Hệ vận động người gồm có bộ xương và hệ cơ, hoạt động phụ thuộc hoàn toàn

vào hệ thần kinh Xương gồm 206 chiếc, dài ngắn khác nhau, hợp lại tạo thành bộ xương nâng đỡ cơ thể, che chở cho các nội quan khỏi những chấn thương lí học

Hệ cơ gồm khoảng 600 cơ tạo thành, là những cơ vân (hay cơ xương) bám vào hai đầu xương giúp cho cơ thể cử động Nhờ hệ vận động mà cơ thể ta có hình dạng nhất định, thể hiện được những động tác lao động, biểu lộ được những cảm xúc của mình

Trải qua thời kì dài tiến hóa, hệ vận động người được coi là tiến hóa nhất trong sinh giới nói chung và giới Động vật nói riêng.

Hệ miễn

dịch

Bạch cầu: bạch cầu ưa kiềm, bạch cầu trung tính, bạch cầu ưa xit, bạch cầu mô-nô, bạch cầu lim-phô (tế bào B, tế bào T); Các cơ chế: thực bào, tiết kháng khể, phá hủy tế bào nhiễm

a-Hệ bạch

huyết

Phân hệ: phân hệ lớn, phân hệ nhỏ · Đường dẫn bạch huyết: ống bạch huyết, mạch bạch huyết, mao mạch bạchhuyết, hạch bạch huyết · Bạch huyết

Hệ tiết niệu: thận, ống dẫn nước tiểu, bóng đái (bàng quang) ·

Hệ bài tiết mồ hôi: da, tuyến mồ hôi · Hệ bài tiết nic (CO2): mũi, đường dẫn khí, phổi

Phân loại: hệ thần kinh vận động, hệ thần kinh sinh dưỡng (gồm phân

hệ giao cảm và phân hệ đối giao cảm)

Hệ giác

quan

mắt - thị giác (màng cứng, màng mạch, màng lưới), tai - thính giác (tai ngoài, tai giữa, tai trong) · mũi - khứu giác (lông niêm mạc), lưỡi – vị giác (gai vị giác), da - xúc giác (thụ quan)

Hệ nội

tiết

Nội tiết não: vùng dưới đồi, tuyến tùng, tuyến yên · Nội tiết ngực: tuyếngiáp, tuyến cận giáp, tuyến ức · Nội tiết bụng: tuyến trên thận, tuyến tụy, tuyến sinh dục (buồng trứng (ở nữ), tinh hoàn (ở nam))

B- Bài tập vận dụng

Câu 1: Bằng một ví dụ em hãy phân tích vai trò của hệ thần kinh trong sự điều hoà

hoạt động của các hệ cở quan trong cơ thể

Trả lời: VD về cơ chế điều hoà huyết áp: Khi huyết áp tăng thì thụ thể áp lực ở mạch

máu tiếp nhận và báo về trung khu điều hoà tim mạch ở thành não Từ trung khu điềuhoà tim mạch, xung thần kinh theo dây ly tâm đến tim và mạch máu làm tim giảm nhịp,giảm lực co bóp, mạch máu giản rộng Kết quả là huyết áp giảm xuống và trở lại bìnhthường Sự thay đổi huyết áp ở mạch máu lúc này lại được thụ thể áp lực ở mạch máutiếp nhận và thông báo về trung khu điều hoà tim mạch ở thành não (liên hệ ngược)

Câu 2: Hãy chứng minh tế bào là đơn vị chức năng của cơ thể.

Trả lời: Tất cả các hoạt động sống của cơ thể đều xảy ra ở tế bào như:

- Màng sinh chất: giúp tế bào thực hiện sự trao đổi chất với môi trường

- Tế bào chất: là nơi xảy ra các hoạt động sống như:

+ Ty thể: là nơi tạo ra năng lượng cho hoạt động sống của tế bào và cơ thể

+ Ribôxôm: là nơi tổng hợp Prôtêin

+ Bộ máy Gôngi: thực hiện chức năng bài tiết

+ Trung thể: Tham gia vào quá trình phân chia và sinh sản của tế bào

+ Lưới nội chất: đảm bảo sự liên hệ giữa các bào quan

Tất cả các hoạt động nói trên làm cơ sở cho sự sống, sự lớn lên và sự sinh sản của cơthể; đồng thời giúp cơ thể phản ứng chính xác các tác động của môi trường sống Vìvậy, tế bào được xem là đơn vị chức năng và là đơn vị của sự sống cơ thể

C- Bài tập về nhà

Bài 1: Sự mỏi cơ là gì? Nguyên nhân của hiện tượng mỏi cơ

Bài 2: Nêu khái niệm cung phản xạ và vòng phản xạ? So sánh cung phản xạ với vòngphản xạ

Bài 3: Giải thích sự lớn lên và dài ra của xương? Vì sao ở người già xương dễ bị gảy

và khi gảy thì chậm phục hồi

Bài 4: Giải thích những đặc điểm của hệ cở thích ứng với chức năng co rút và vậnđộng

- Nắm được cấu tạo của nơron, khái niệm cung phản xạ, vòng phản xạ.

- Nắm được các phần chính của bộ xương, phân biệt các loại xương, khớp xương, cáutạo và tính chất của cơ và xương

- Nắm được các hoạt động của cơ, sự tiến hoá của hệ vận động

II- Nội dung bồi dưỡng

Bộ xương, các loại xương và khớp xương người

Các thành phần chính của bộ xương

Bộ xương người chia làm ba phần là xương đầu (gồm các xương mặt và khối xương sọ), xương thân (gồm xương ức, xương sườn và xương sống) và xương chi(xương chi trên - tay và xương chi dưới - chân) Tất cả gồm 300 chiếc xương ở trẻ em và 206

xương ở người trưởng thành, dài, ngắn, dẹt khác nhau hợp lại ở các khớp xương Trong

bộ xương còn có nhiều phần sụn Khối xương sọ ở người gồm 8 xương ghép lại tạo

ra hộp sọ lớn chứa não Xương mặt nhỏ, có xương hàm bớt thô so với động vật vì nhai thức ăn chín và không phải là vũ khí tự vệ Sự hình thành lồi cằm liên quan đến các cơ vận động ngôn ngữ Cột sống gồm 33 - 34 đốt sống khớp với nhau và cong ở 4 chỗ, thành 2 chữ S tiếp nhau giúp cơ thể đứng thẳng Các xương sườn gắn với cột sống và gắn với xương ức tạo thànhlồng ngực, bảo vệ tim và phổi Xương tay và xương chân có các phần tương ứng với nhau nhưng phân hóa khác nhau phù hợp với chức năng đứng thẳng và lao động

Các loại xương

Căn cứ vào hình dạng cấu tạo, người ta phân biệt 3 loại xương là :

1.Xương dài : hình ống, giữa chứa tủy đỏ ở trẻ em và chứa mỡ vàng ở người trưởng

thành như xương ống tay, xương đùi, xương cẳng chân, Loại xương này có nhiều nhất

2.Xương ngắn : kích thước ngắn, chẳng hạng như xương đốt sống, xương cổ chân, cổ

tay,

3.Xương dẹt : hình bản dẹt, mỏng như xương bả vai, xương cánh chậu, các xương sọ

Loại xương này ít nhất

Các khớp xương

Nơi tiếp giáp giữa các đầu xương gọi là khớp xương Có ba loại khớp là : khớp

động như các khớp ở tay, chân; khớp bán động như khớp các đốt sống và khớp bất động như khớp ở hộp sọ

Khớp động là loại khớp cử động dễ dàng và phổ biến nhất trong cơ thể người như

khớp xương đùi và xương chày, khớp xương cánh chậu và xương đùi Mặt khớp ở mỗi xương có một lớp sụn trơn, bóng và đàn hồi, có tác dụng làm giảm sự cọ xát giữa hai đầu xương Giữa khớp có một bao đệm chứa đầy chất dịch nhầy do thành bao tiết ra gọi

là bao hoạt dịch Bên ngoài khớp động là những dây chằng dai và đàn hồi, đi từ đầu xương này qua đầu xương kia làm thành bao kín để bọc hai đầu xương lại Nhờ cấu tạo

đó mà loại khớp này cử động dễ dàng Khớp động phức tạp nhất trong cơ thể người

là khớp gối

Khớp bán động là loại khớp mà giữa hai đầu xương khớp với nhau thường có

một đĩa sụn làm hạn chế cử động của khớp Khớp bán động điển hình là khớp đốt sống,

ngoài ra còn có khớp háng Ở trẻ em, có xương mông và xương ấy các đĩa sụn rất đàn hồi nên dễ uốn lưng mềm mại hay xoạc chân ra dễ dàng Trái lại ở người trưởng

thành và nhất là người già, các đĩa sụn dẹp lại làm cột sống khó cử động hơn, xoạc chân

ra khó khăn

Khớp bất động : Trong cơ thể có một số xương được khớp cố định với nhau, như

xương hộp sọ và một số xương mặt Các xương này khớp với nhau nhờ các răng

cưa nhỏ hoặc do những mép xương lợp lên nhau kiểu vảy cá nên khi cơ co không làm khớp cử động

Cấu tạo và tính chất của xương

Cấu tạo và sự phát triển của xương

Cấu tạo và chức năng của xương dài : Hai đầu xương là mô xương xốp có các nan

xương xếp theo kiểu vòng cung, phân tán lực tác động và tạo ô chứa tủy đỏ xương Bọc hai đầu xương là lớp sụn để giảm ma sát trong đầu xương Đoạn giữa là thân xương Thân xương hình ống, cấu tạo từ ngoài vào trong có : màng xương mỏng, mô xương cứng và khoang xương Màng xương giúp xương phát triển về bề ngang Mô xương cứng chịu lực, đảm bảo tính vững chắc cho xương Khoang xương chứa tủy xương, ở trẻ em là tuỷ đỏ sinh hồng cầu; ở người trưởng thành tủy đỏ được thay bằng mô mỡ màuvàng nên gọi là tủy vàng

Cấu tạo xương ngắn và xương dẹt : xương ngắn và xương dẹt không có cấu tạo hình

ống, bên ngoài là mô xương cứng, bên trong lớp mô xương cứng là mô xương xốp gồm nhiều nan xương và hốc trống nhỏ (như mô xương xốp ở đầu xương dài) chứa tủy đỏ.Xương to ra về chiều ngang là nhờ các tế bào màng xương phân chia tạo ra những tế bào mới đẩy tế bào cũ vào trong rồi hóa xương Xương dài ra là nhờ quá trình phân bào

ở sụn tăng trưởng Ở tuổi thiếu niênxương phát triển nhanh Đến 18 - 20 tuổi ở nữ hoặc

20 - 25 tuổi đối với nam xương phát triển chậm lại Ở người trưởng thành, sụn tăng trưởng không còn khả năng hóa xương, vì thế người không cao thêm.Người già xương

bị phân hủy nhanh hơn sự tạo thành, tỉ lệ cốt giao giảm, vì vậy xương người già xốp giòn và dễ gãy và nếu gãy thì xương phục hồi rất chậm, không chắc chắn

Thành phần hóa học và tính chất của xương

Xương có hai đặc tính cơ bản : mềm dẻo và bền chắc Nhờ tính mềm dẻo nên xương

có thể chống lại tất cả các lực cơ học tác động vào cơ thể, nhờ tính bền chắc mà bộ xương có thể nâng đỡ cơ thể Độ bền chắc của xương người trưởng thành có thể gấp 30 lần so với loại gạch tốt Sở dĩ xương có được hai tính chất trên là nhờ vào thành

phần hóa học Xương được cấu tạo từ 2 chất chính : một loại chất hữu cơ gọi là cốt giao và một số chất vô cơ là các muối can-xi Chất khoáng làm cho xương bền chắc, cốtgiao đảm bảo tính mềm dẻo Tỉ lệ cốt giao thay đổi tùy theo tuổi

2.2 Cấu tạo và tính chất của cơ

Hệ cơ

Cơ bám vào xương, dưới sự chỉ đạo của hệ thần kinh, cơ co làm cho xương cử động,

vì vậy các cơ này gọi là cơ xương (còn gọi là cơ vân) Cơ thể người có khoảng 600 cơ tạo thành hệ cơ, chưa kể đến các cơ vận động nội tạng (cơ tạng hay cơ trơn) và cơ vận động tim (cơ tim) Tùy vị trí trên cơ thể và tùy chức năng mà cơ có hình dạng khác

nhau : hình tấm, hình lông chim, nhiều đầu hay nhiều thân, điển hình nhất là bắp

cơ (vẫn quen gọi là con chuột) ở cánh tay có hình thoi dài

Cấu tạo và tính chất của cơ

Cấu tạo của bắp cơ và tế bào cơ

Bắp cơ gồm nhiều bó cơ, mỗi bó gồm nhiều sợi cơ (tế bào cơ) nắm dọc theo chiều dàibắp cơ Hai đầu bắp cơ thuôn lại, dài ra thành gân bám vào các xương qua khớp, phần giữa phình to gọi là bụng cơ Bắp cơ càng khỏe, bũng cơ càng phình làm nổi lên cơ bắp.Trong bắp cơ có nhiều mạch máu và dây thần kinh, chia thành nhiều nhánh nhỏ đi đến từng sợi cơ Nhờ thế mà cơ tiếp nhận được chất dinh dưỡng và các kích thích Mỗi sợi

cơ là một tế bào cơ dài 10 - 12 cm, có màng sinh chất, chất tế bào và nhiều nhân hình bầu dục Trong chất tế bào có nhiều tơ cơ nhỏ nằm song song Mỗi tơ cơ gồm những đoạn màu sáng và màu sẫm nằm xen kẽ nhau tạo thành vân ngang, đó là các đĩa

sáng và đĩa tối Tơ cơ có hai loại là tơ cơ dày và tơ cơ mảnh xếp xen kẽ nhau Tơ cơ mảnh thì trơn, tơ cơ dày có mấu sinh chất Giới hạn giữa tơ cơ dày và tơ cơ mảnh giữa hai tấm Z là đơn vị cấu trúc của tế bào cơ (còn gọi là tiết cơ)

Cấu tạo bắp cơ, bó cơ, sợi cơ, tơ cơ và đơn vị cấu trúc sợi cơ

Sự co cơ

Co cơ là hiện tượng các cơ trong cơ thể co hoặc giãn dưới các tác động khác nhau củacác dạng năng lượng sinh hóa, cơ học, trong cơ thể con người hoặc động vật Quá trình co cơ này liên quan mật thiết tới việc tìm hiểu nguyên lý vận động của hệ thống cơcủa các đối tượng động vật hoặc con người Nghiên cứu về hiện tượng co cơ có thể giải thích được một lượng lớn các yếu tố liên quan tới năng lượng vận động, các chuyển hóahoá học nhằm giải thích các hiện tượng sinh lý học trong cơ thể con người Nghiên cứu

về co cơ có liên quan mật thiết tới sinh lý cơ trong cơ thể

Hiện nay, rất nhiều các nhà khoa học trên thế giới tìm ra các phương pháp khác nhau

để tìm hiểu các cơ cấu phân tử của quá trình co cơ bởi đây là nền tảng cơ sở để giải thích các hiện tượng khác Các nghiên cứu này có thể được thực hiện bằng một số cách sau:

* Nghiên cứu trực tiếp trên cơ thể toàn vẹn (in vivo)

* Nghiên cứu một cơ quan bằng cách tách rời cơ quan hoặc bộ phận ra khỏi mối liên

hệ thần kinh với cơ thể toàn vẹn nhưng vẫn giữ nguyên sự nuôi dưỡng thông qua các mạch máu (in situ)

* Có thể nghiên cứu bằng cách tách rời một cơ quan, cơ thể hoặc tế bào ra khỏi cơ thể

và nuôi dưỡng trong điều kiện dinh dưỡng và nhiệt độ giống như trong môi trường cơ thể động vật hoặc cơ thể người (in vitro)

Với 3 phương pháp thực nghiệm trên kết hợp với việc sử dụng các dụng cụ đo lường điện tử và quan sát khác nhau và việc thay đổi các tác nhân tác động về cơ học, lý học, hóa học, các điều kiện về môi trường, các nhà nghiên cứu có thể quan sát được các hoạt động chức năng, những thay đổi chức năng của các cấu trúc cơ trong cơ thể nhằm

từ đó tìm hiểu được các cơ chế hoạt động, các ưu điểm, nhược điểm của các tác động vàđưa ra các kiến giải hợp lý cho các quá trình thay đổi đó

Khối xương sọ

Xương đầu của động vật có xương sống và người, cấu tạo từ sụn và (hay) xương, bao bọc và bảo vệ não, chứa nhiều giác quan quan trọng, là nơi bám của các cơ tạo thành phần đầu của hệ hô hấp và tiêu hoá Trong quá trình tiến hoá, hình dạng XS thay đổi theo sự phát triển của não bộ, các giác quan, các cơ của động vật, và được chia thành hộp sọ và xương mặt

Ở người, hộp sọ bao quanh não, gồm xương trán, 2 xương thái dương, 2 xương đỉnh,

1 xương chẩm ở phía sau mũi và xương bướm Xương mặt gồm có xương mũi, xương

gò má, xương hàm Khoang XS được nối với ống sống qua lỗ chẩm lớn Các mảnh XS

ở người trưởng thành liên kết với nhau bằng các đường khớp đầu Ở trẻ sơ sinh, tại những chỗ nối các mảnh XS có những phần xương chưa khép kín gọi là thóp (x Thóp)

+ Tế bào đều có cấu tạo dạng sợi

+ Đều có chức năng co dãn và tạo ra sự chuyển động

- Khác nhau:

+ Về cấu tạo:

Tế bào cơ vân và tế bào cơ tim có nhiều nhân và các vân ngang

Tế bào cơ trơn chỉ có 1 nhân và không có các vân ngang

Cơ tim tham gia cấu tạo tim và co giản để giúp cho sự tuần hoàn máu

Câu 5: Nêu thành phần nơ ron của một cung phản xạ và chức năng của mỗi thành

phần đó

Trả lời: Một cung phản xạ có 3 thành phần:

- Nơ ron hướng tâm: dẫn truyền xung thần kinh cảm giác từ cơ quan thụ cảm về trungương

- Nơ ron trung gian (Nằm ở trung ương thần kinh): Liên hệ giữa nơ ron hướng tâm và

nơ ron ly tâm

- Nơ ron ly tâm: dẫn truyền xung thần kinh vận động từ trung ương đến cơ quan phảnứng

Câu 6: Xương người dài ra nhờ đâu? Hãy vẽ sơ đồ và mô tả thí nghiệm chứng minh

- HS phân biệt được các thành phần của máu, nước mô và bạch huyết

- Trình bày được c/năng của huyết tương và hồng cầu

- Trình bày được hàng rào bảo vệ cơ thể khỏi các tác nhân gây nhiễm

- Biết được nguyên tắc truyền máu, cơ chế đông máu và vai trò của nó

- Trình bày được thành phần cấu tạo của HTH máu và cấu tạo của hệ bạch huyết

- Nắm được đặc điểm của các pha trong chu kỳ co dãn của tim

- Trình bày được cơ chế vận chuyển máu qua hệ mạch

B- Nội dung bồi dưỡng:

I- Kiến thức cơ bản

1 Máu và môi trường trong cơ thể

1.1 Máu

Máu là một tổ chức di động được tạo thành từ thành phần hữu hình là các tế bào

(hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu) và huyết tương Chức năng chính của của máu là cung cấp các chất nuôi dưỡng và cấu tạo các tổ chức cũng như loại bỏ các chất thải trong quá trình chuyển hóa của cơ thể như khí carbonic và acid lactic Máu cũng là phương tiện vận chuyển các của các tế bào (cả tế bào có chức năng bảo vệ cơ thể lẫn tế bào bệnh lý)

và các chất khác nhau (các amino acid, lipid, hormone) giữa các tổ chức và cơ quan trong cơ thể Các rối loạn về thành phần cấu tạo của máu hay ảnh hưởng đến sự tuần hoàn bình thường của nó có thể dẫn đến rối loạn chức năng của nhiều cơ quan khác nhau

- Thành phần cấu tạo máu ( Tài liệu BD)

- Chức năng của huyết tương và hồng cầu ( bảng 13 và thông tin SGK)

1.2 Môi trường trong cơ thể

- Thành phần của môi trường trong

Thành phần cấu tạo của máu

Máu được cấu tạo bởi một số loại tế bào khác nhau hay còn gọi là thành phần hữu hình và huyết tương Thành phần hữu hình chiếm đến 40% thể tích máu toàn bộ Trên lâm sàng, thành phần này thường phản ánh bằng khái niệm Hê ma tô crít (hematocrit), một xét nghiệm đơn giản để phát hiện thiếu máu Huyết tương chiếm 60% thể tích còn lại của máu Độ pH của máu động mạch thường xấp xỉ 7,40 (dao động từ 7,35 đến 7,45) pH máu giảm xuống dưới 7,35 được xem là toan máu (thường do nhiễm toan) và

pH trên 7,45 được gọi là kiềm máu (thường do nhiễm kiềm) pH máu cùng với các chỉ

số áp lực riêng phần của carbonic (PaCO2), bicarbonate (HCO3-) và kiềm dư (base excess) là những chỉ số xét nghiệm khí máu có ý nghĩa quan trọng trong việc theo dõi

cân bằng toan-kiềm của cơ thể Tỷ lệ thể tích máu so với cơ thể thay đổi theo lứa tuổi vàtình trạng sinh lý bệnh Trẻ nhỏ có tỷ lệ này cao hơn người trưởng thành Phụ nữa có thai tỷ lệ này cũng tăng hơn phụ nữ bình thường Ở người trưởng thành phương Tây, thểtích máu trung bình vào khoảng 5 lít trong đó có 2,7 đến 3 lít huyết tương Diện tích bề mặt của các hồng cầu (rất quan trọng trong trao đổi khí) lớn gấp 2 000 lần diện tích da

cơ thể

Các thành phần hữu hình gồm:

 Hồng cầu: chiếm khoảng 96% Ở động vật có vú, hồng cầu trưởng thành mất nhân và các bào quan Hồng cầu chứa haemoglobin và có nhiệm vụ chính là vận chuyển

và phân phối ôxy

 Bạch cầu: chiếm khoảng 3% là một phần quan trọng của hệ miễn dịch có nhiệm

vụ tiêu diệt các tác nhân gây nhiễm trùng và phát động đáp ứng miễn dịch của cơ thể

 Tiểu cầu : chiếm khoảng 1%, chịu trách nhiệm trong quá trình đông máu Tiểu cầutham gia rất sớm vào việc hình thành nút tiểu cầu, bước khởi đầu của quá trình hình thành cục máu đông trong chấn thương mạch máu nhỏ

Huyết tương là dung dịch chứa đến 96% nước, 4% là các protein huyết tương và rất nhiều chất khác với một lượng nhỏ, đôi khi chỉ ở dạng vết Các thành phần chính của huyết tương gồm:

 Albumin Các yếu tố đông máu

 Các globulin miễn dịch (immunoglobulin) hay kháng thể (antibody)

 Các chất điện giải (chủ yếu là Natri và Clo, ngoài ra còn có can xi, kali,

phosphate

 Các chất thải khác của cơ thể

Trong cơ thể, dưới tác động của cơ tim, hệ thần kinh thực vật và các hormone, máu lưu thông không theo quy luật của lực trọng trường Ví dụ não là cơ quan nằm cao nhất nhưng lại nhận lượng máu rất lớn (nếu tính theo khối lượng tổ chức não) so với bàn chân, đặc biệt là trong lúc lao động trí óc

Ở người và các sinh vật sử dụng haemoglobin khác, máu được ôxy hóa có màu đỏtươi (máu động mạch) Máu khử ôxy có màu đỏ bầm (máu tĩnh mạch)

Chức năng của máu

 Hô hấp: Huyết sắc tố lấy oxi từ phổi đem cung cấp cho tế bào và vận chuyển khí CO2 từ tế bào ra phổi để thải ra ngoài

 Dinh dưỡng: Máu vận chuyển các chất dinh dưỡng: Axít amin, axit béo, glucose

từ những mao ruột non đến các tế bào và các tổ chức trong cơ thể

 Bài tiết: Máu đem cặn bã của quá trình chuyển hóa đến các cơ quan bài tiết

 Điều hòa hoạt động của cơ thể: Máu chứa các hormon do các tuyến nội tiết tiết ra

có tác dụng điều hòa trao đổi chất và các hoạt động khác

 Điều hòa thân nhiệt: Máu chứa nhiều nước có tỷ lệ nhiệt cao, có tác dụng điều hòa nhiệt ở các cơ quan trong cơ thể

 Bảo vệ cơ thể: Trong máu có nhiều loại bạch cầu có khả năng thực bào, tiêu diệt

vi khuẩn Máu chứa kháng thể và kháng độc tố có tác dụng bảo vệ cơ thể

- Mối quan hệ giữa máu, nước mô và bạch huyết

1.3 Bạch cầu- miễn dịch

- Các hoạt động chủ yếu của bạch cầu

Các giá trị bình thường của bạch cầu

Các loại bạch cầu Giá trị tuyệt đối (trong1mm³) Tỷ lệ phần trăm

Đa nhân trung tính - NEUTROPHIL 1700 - 7000 60 - 66%

1.4 Đông máu và nguyên tắc truyền máu

- Đông máu

- Nguyên tắc truyền máu

1.5 Tuần hoàn máu và lưu thông bạch huyết

- Tuần hoàn máu:

+ Vòng tuần hoàn lớn: Máu giàu O2 (đỏ tươi) từ tâm nhỉ trái chảy xuống tâm thất tráirồi theo động mạch chủ đến các cơ quan Tại đây xảy ra quá trình trao đổi chất giữamáu và tế bào, máu chuyển cho tế bào O2 và chất dinh dưỡng, đồng thời nhận CO2 vàchất thải từ tế bào trở thành máu đỏ thẩm Máu đỏ thẩm theo tỉnh mạch chủ trên và dướitrở về tâm nhỉ phải

+ Vòng tuần hoàn nhỏ: Máu nghèo O2 (đỏ thẩm) từ tâm nhỉ phải chảy xuống tâm thấtphải rồi theo động mạch phổi đến các mao mạch phổi Tại đây xảy ra quá trình trao đổikhí giữa máu và phế nang của phổi, máu chuyển cho phế nang khí CO2, đồng thời nhận

O2 từ phế nang trở thành máu đỏ tươi theo đôi tỉnh mạch phổi trở về tâm nhỉ trái

- Lưu thông bạch huyết:

+ Khái niệm bạch huyết (…)

+ Sự khác nhau giữa bạch huyết và máu (…)

+ Thành phần cấu tạo của hệ bạch huyết (…)

1.6 Tim và mạch máu

- Cấu tạo tim:

+ Tim được cấu tạo bởi cơ tim và mô liên kết

+ Tim gồm 4 ngăn, chia 2 nửa riêng biệt, nửa phải chứa máu đỏ thẩm, nửa trái chứamáu đỏ tươi.

+ Giữa tâm nhỉ vơi tâm thất có van nhỉ - thất, giữa tâm thất và động mạch có vanđộng mạch có tác dụng chỉ cho máu chảy 1 chiều từ tâm nhỉ xuống tâm thất và từ tâmthất vào động mạch

+ Thành cơ tâm thất dày hơn tâm nhỉ, trong đó thành tâm thất trái dày nhất tạo lực cobóp lớn để đẩy máu đi khắp cơ thể còn thành tâm nhỉ phải mỏng nhất để giản rộng tạosức hút máu từ khắp cơ thể trở về tim

1.7 Vận chuyển máu qua hệ mạch Vệ sinh HTH

- Khái niệm huyết áp: Là áp lực của máu tác dụng lên thành mạch trong quá trình dichuyển

- Vệ sinh tim mạch (Rèn luyện tim mạch): Tập thể dục thể thao thường xuyên, đềuđặn, vừa sức kết hợp với xoa bóp ngoài da

- HS phân biệt được các thành phần của máu, nước mô và bạch huyết

- Trình bày được c/năng của huyết tương và hồng cầu

- Trình bày được hàng rào bảo vệ cơ thể khỏi các tác nhân gây nhiễm

- Biết được nguyên tắc truyền máu, cơ chế đông máu và vai trò của nó

- Trình bày được thành phần cấu tạo của HTH máu và cấu tạo của hệ bạch huyết

- Nắm được đặc điểm của các pha trong chu kỳ co dãn của tim

- Trình bày được cơ chế vận chuyển máu qua hệ mạch

B- Nội dung bồi dưỡng

Duy trì máu ở trạng thái lõng, để dễ dàng lưu thông trong mạch

Vận chuyển các chất dinh dưỡng, các chất cần thiết khác và các chất thải

+ Hồng cầu: Vận chuyển O2 và CO2

+ Bạch cầu: bảo vệ cở thể

+ Tiểu cầu: Tham gia vào quá trình đông máu

Câu 2: Nêu và giải thích các hoạt động của bạch cầu trong việc tha gia bảo vệ cở thể?

Trả lời: (Tài liệu bồi dưỡng)

Câu 3: So sánh các nhóm máu về thành phần kháng nguyên và kháng thể?

Trả lời: (Tài liệu bồi dưỡng)

Câu 4: So sánh vòng tuần hoàn nhỏ và vòng tuần hoàn lớn

Trả lời: (Tài liệu bồi dưỡng)

Câu 5: Mô tả thành phần cấu tạo của hệ bạch huyết và chức năng của hệ bạch huyết?

Trả lời: (Tài liệu bồi dưỡng)

Câu 6: Phân tích những đặc điểm cấu tạo của cơ tim thích nghi với những chức năng

của nó?

Trả lời: (Tài liệu bồi dưỡng)

Câu 7: Nêu khái niệm về huyết áp và tốc độ máu? Giải thích vì sao sự co dãn tim là

yếu tố chủ yếu tạo ra sự vận chuyển máu trong mạch?

Trả lời: (Tài liệu bồi dưỡng)

Câu 8: Vì sao khi bị thương, sau một vài giờ ở chổ vết thương và chổ gần vết thương

lại bị sưng đỏ lên

Trả lời:

Sau khi bị thương một vài giờ, ở chỗ vết thương và chỗ gần vết thương bị sưng đỏ lên

vì lúc này, vi khuẩn đã xâm nhập vào vết thương nên mạch máu ở vết thương và chỗgần vết thương nở rộng để bạch chui ra tiêu diệt vi khuẩn Sự nở rộng của nhiều mạchmáu lúc này đã làm cho vết thương sưng đỏ lên

Câu 9: Tại sao trước khi truyền máu người ta phải xét nghiệm máu? Vì sao người có

nhóm máu B không thể truyền được cho người có nhóm máu A?

Trả lời:

- Trước khi truyền máu người ta phải xét nghiệm máu để lựa chọn loại máu truyềncho phù hợp, tránh tai biến( HC người cho bị kết dính trong HT người nhận gây tắcmạch) và tránh nhận máu nhiễm các tác nhân gây bệnh

- Người có nhóm máu B không thể truyền được cho người có nhóm máu A

Vì: Trong hồng cầu của người có nhóm máu B có kháng nguyên B, trong huyết tươngcủa người có nhóm máu A có kháng thể (bêta) nên người có nhóm máu B truyền máucho người có nhóm máu A thì sẽ xảy ra hiện tượng HC người cho bị kết dính tronghuyết tương người nhận gây tắc mạch

Câu 9: So sánh động mạch với tĩnh mạch về cấu tạo và chức năng?

- Về chức năng:

+ ĐM: Thích hợp với c/n dẫn máu từ tim đến các TB khắp cơ thể

+ TM: Thích hợp với c/n dẫn máu từ các TB khắp cơ thể trở về tim

- Nắm được khái niệm hô hấp và vai trò của hô hấp với cơ thể sống

các đặc điểm chủ yếu trong cơ chế thông khí ở phổi

- Trình bày được cơ chế TĐK ở phổi và TB

- Biết được tác hại của các tác nhân gây ô nhiễm không khí

B- Nội dung bồi dưỡng

I- Kiến thức cơ bản

1 Hô háp và các cơ quan hô hấp:

Hệ hô hấp là một hệ cơ quan có chức năng trao đổi không khí diễn ra trên toàn bộ

các bộ phận của cơ thể Ở con người và các loài thú khác, các đặc điểm giải phẫu học của hệ hô hấp gồm có ống dẫn khí, phổi và hệ cơ hô hấp

- Các giai đoạn chủ yếu của hô hấp: 3gđ

+ Thông khí ở phổi

+ Trao đổi khí ở phổi

+ Trao đổi khí ở TB

2 Các cơ quan trong hệ hô hấp và chức năng của chúng (SGK)

II- hoạt động hô hấp

1 Thông khí ở phổi

2 Trao đổi khí ở phổi và té bào:

3 Vệ sinh hô hấp:

III- Bài tập vận dụng

Câu 1: Những đặc điểm cấu tạo nào của các cơ quan trong đường dẫn khí có tác dụng

làm ẩm, làm ấm không khí khi đi vào phổi? (GV dựa vào bảng 20 để phân tích)

- Phân tích các đặc điểm cấu tạo của phổi thích nghi với chức năng của nó?

Trả lời:

Phổi là nơi thực hiện chức năng trao đổi khí giữa cơ thể với môi trường Các đặcđiểm của phổi thích nghi với chức năng của chúng như sau:

Đặc điểm cấu tạo Thích ứng với chức năng

Bên ngoài có 2 lớp màng, giữa 2 lớp

màng có chất dịch nhờn

Làm giửm lực ma sát của phổi vàolồng ngực khi hô hấp, tránh tổn thươngphổi

Số lượng phế nang rất nhiều (700

Màng của phế nang rất mỏng Giúp khí O2 và khí CO2 khuếch tán

dễ dàng khi trao đổi

Câu 2: Trình bày tóm tắt quá trình hô hấp ở cơ thể người?

Trả lời: Không khí trong phổi cần thường xuyên thay đổi thì mới có đủ O2 cung cấpliên tục cho máu đưa tới tế bào Hít vào và thở ra nhịp nhàng giúp cho phổi được thôngkhí Cứ một lần hít vào và thở ra được coi là một cử động hô hấp Số cử động hô hấptrong một phút là nhịp hô hấp Hít vào và thở ra được thực hiện nhờ hoạt động của lồngngực và các cơ hô hấp.

- Sự trao đổi khí ở phổi:

+ Nhờ hoạt động của các cơ hô hấp làm thay đổi thể tích của lồng mà ta thực hiệnđược các động tác hít vào và thở ra, giúp cho không khí trong phooit thường xuyênđược đổi mới, nhờ vậy mới có đủ O2 cung cấp thường xuyên cho máu

+ Cứ 1 lần hít vào và một lần thở ra được coi là một cử động hô hấp, số lần hô hấptrong 1 phút là nhịp hô hấp

- Sự trao đổi khí ở tế bào: Theo cơ chế khuếch tán từ nơi có nồng độ cao đến nơi cónồng độ thấp

Câu 3: Giải thích các tác nhân gây ô nhiểm không khí đến hệ cơ quan hô hấp và hoạt

động hô hấp của cơ thể?

Trả lời:

Các tác nhân gây ô nhiểm không khí như: Bụi, các chất khí độc hại (như: NO2,SO2,

CO, Ni cootin…), các vi sinh vật gây bệnh…

- Tác hại của bụi: Khi lượng bụi quá nhiều trong không khí sẽ xâm nhập qua đườngdẫn khí và có thể vào phổi gây nhiểm bụi phổi

- Tác hại của khí độc:

+ NO2 (Khí Nitơ Ôxít):

Có nguồn gốc từ khí thải của ô tô, xe máy, khi xâm nhập vào gây viêm và làm sưnglớp niêm mạc của mũi, gây cản trở sự trao đổi khí và nếu nhiểm với nồng độ cao có thểgây chết

+ SO2 (Lưu huỳnh Ôxít): Khí nhiểm vào đường dẫn khí vào phổi, làm trầm trọng hơncác bệnh về hô hấp

+ Nicôtin: là chất độc có nhiều trong khói thuốc lá Khi xâm nhập làm tê liệt các lôngrung của phế quản, làm giảm khả năng lọc sạch bụi không khí và ngăn cản các dị vậtvào đường hô hấp Nicôtin xâm nhập vào phổi có thể gây ung thư phổi

+ Tác hại của các vi sinh vật gây bệnh:

Gây bệnh viêm đường dẫn khí và phổi, làm tổn thương và suy giảm khả năng hoạtđộng của hệ hô hấp và có thể gây chết

IV- Câu hỏi nâng cao

Câu 1: Hảy giải thích các dạng khí trong sự thông khí ở phổi của hoạt động hô hấp? Câu 2: Hảy giải thích sự trao đổi khí ở phổi và tế bào?

- Quá trình tiêu hoá xảy ra ở trong ống tiêu hoá

- Sự hấp thụ chất dinh dưỡng

- Vai trò của gan

2, Kỹ năng: Vận dụng kt, giải thích hiện tượng thực tế, kỹ năng so sánh

B- Nội dung bồi dưỡng

I- Kiến thức cơ bản

1 Vai trò của TĂ và của HĐ TH đối với cơ thể

* Vai trò của TĂ: cung cấp chất dinh dưỡng để tạo ra năng lượng cần cho mọi hoạtđộng sống của cơ thể và xây dựng TB

* Vai trò của HĐTH:

- Biến đổi TĂ từ dạng phức tạp khó hấp thụ thành các sản phẩm dinh dưỡng đơn giản

dễ hấp thụ và dễ sử dụng trong quá trình sống của TB và cơ thể

- Hấp thụ chất dinh dưỡng vào máu và bạch huyết để cung cấp cho TB

2 Sự tiêu hoá ở khoang miệng

a Tiêu hoá ở khoang miệng chủ yếu về mặt biến đổi lý học; nhờ tác dụng củ nhiều

bộ phận:

* Răng gồm 3 loại:

- Răng cửa: cắn thức ăn

- Răng nanh: xé thức ăn

- Răng hàm: nghiền thức ăn

Hoạt động của răng được sự hổ trợ của các cơ nhai

* Lưỡi: Thực hiện đảo, trộn thức ăn, làm thấm đều thức ăn với nước bọt

* Má, môi, vòm miệng: Tham gia giử thức ăn trong khoang miệng trong quá trìnhnhai, nghiền thức ăn

Các hoạt động lý học nói trên đã làm thức ăn từ dạng thô, cứng kích thước to thànhnhỏ, mềm hơn rất nhiều

b Sự tiêu hoá hoá học xảy ra ở khoang miệng

Ở khoang miệng có 3 đôi tuyến nước bọt tiết dịch Vai trò của dịch nước bọt chủ yếuvẫn là hổ trợ cho biến đổi lý học Chỉ có một loại en zim biến đổi một phần tinh bộtchính thành man tô zơ Hỗu hết tinh bột và các chất khác không có sự biến đổi hoá học

c Ý nghĩa của sự tiêu hoá thức ăn trong khoang miệng

Mặc dù ở khoang miệng biến đổi hoá học không đáng keernhuwng sự biến đổi lý họcxảy ra mạnh mẽ ở khoang miệng tạo điều kiện để thức ăn tiêu hoá ở dạ dày và nhất làgiai đoạn biến đổi hoá học ở ruột non về sau xảy ra thuận lợi và triệt để

3 Sự tiêu hoá ở dạ dày

a ở dạ dày biến đổi lý học mạnh hơn

Nhờ cấu tạo của dạ dày đặc biệt là lớp cơ rất dày, chúng gồm 3 loại cơ : cơ vòng, cơdọc, cơ chéo đan kết chằng chịt Do vậy, khi cơ dạ dày co rút tạo ra lực rất khỏe để nhàotrộn thức ăn

b ở dạ dày biến đổi hóa học yếu

Tác dụng hóa học ở dạ dày được thực hiện do dịch vị tiết ra từ các tuyến vị (tuyến dạdày) nhưng lượng en zim trong dịch vị không nhiều và các tác dụng yếu En zim chủyếu là pepsin được sự hổ trợ của HCL chỉ biến đổi không hoàn toàn một phần prôtêinchuyển prôtêin mạch dài thành prôtêin mạch ngắn có từ 3 đến 10 aminôaxít, các loạithức ăn khác không được biến đổi ở dạ dày

c Sự đóng, mở môn vị diễn ra như thế nào?

- Khi không có thức ăn thì môn vị hé mở, nước và dịch loãng xuống ruột ngay khivào dạ dày, khi có thức ăn, HCL bắt đầu tiết ra gây phản xạ đóng chặt môn vị

- Trong tá tràng, dịch mật, dịch ruột và dịch tụy có độ kiềm lớn Khi thức ăn từ dạdày xuống làm thay đổi môi trường từ kiềm sang a xít gây phản xạ đóng môn vị Khimôi trường tá tràng trở lại kiềm do trung hòa môi trường a xít trong thức ăn từ dạ dàychuyển xuống, cơ vòng môn vị lại mở để cho một đợt thức ăn xuống Cứ như vậy chođến khi thức ăn được chuyển xuống hết

- Sự đóng mở từng đợt của cơ vòng môn vị tạo điều kiện cho sự tiêu hóa ở ruột đượctốt Đủ thời gian và đủ lượng dịch để tiêu hóa triệt để thức ăn từ dạ dày xuống

4 Tiêu hóa ở ruột non

Sự biến đổi thức ăn ở ruột non chủ yếu là tiêu hóa hóa học nhờ sự tham gia của các

en zim có trong dịch vị tụy, dịch ruột và sự hổ trợ của dịch mật Với đầy đủ các loại enzim tất cả các loại chất trong thức ăn đều được biến đổi thành sản phẩm đơn giản mà cơthể hấp thụ được

a Men của dịch tụy

- Aminlaza biến đổi tinh bột thành man tô zơ

- Tripsin biến đổi P rô têin thành axitamin

- Lipaza biến lipit thành axít béo và gly xê rin

b Men của dịch ruột

- Amilaza

- Mantaza biến man tô zơ thành Glu cô zơ

- Sactaza biến Sacca rô zơ thành Glu cô zơ

- Lactaza biến Lac tô zơ thành Glu cô zơ

c Dịch mật

Không chứa enzim tiêu hóa nhưng chứa muối mật có tác dụng nhủ tương hóa lipiptạo điều kiện cho sự tiêu hóa lipip

5 Cấu tạo của ruột non phù hợp với chức năng hấp thụ chất dinh dưỡng

- Đường kính của ruột non chỉ 3,5 đến 4 cm, rất nhỏ so với dạ dày nhưng nhờ chiềudài bù lại (2,8 – 3m) nên dung tích chứa của nó gấp 2- 3 lần dạ dày

- Lớp niêm mạc của ruột non nhăn nheo gấp nếp đã tăng diện tích bề mặt hấp thụ của

nó lên vài lần Trên bề mặt của niêm mạc có vô số lông ruột làm tăng diện tích bề mặthấp thụ lên vài chục lần Trên bề mặt các lông ruột lại mang vô số các lông cực nhỏ làm

tăng diện tích hấp thụ lên hàng trăm lần Kết quả: Tổng diện tích bề mặt hấp thụ củaruột non đạt 400- 500m2 được trải trên một chiều dài 2,8- 3m là một đặc điểm cấu tạophù hợp với chức năng hấp thụ chất dinh dưỡng của ruột non.

6 Gan có chức năng gì?

Gan giữ nhiều chức năng quan trọng đối với cơ thể, phân thành 3 nhóm chính:

a Chức năng tiêu hóa

Được thực hiện bởi mật do gan tiết ra Mật gồm các muối mật và NaHCO3 Muối mậtgiúp cho sự nhũ tương hóa mỡ, tạo điều kiện cho tác dụng lipaza được thuận lợi.NaHCO3 có tác dụng trung hòa HCL từ dạ dày vào tá tràng vừa góp phần vào cơ chếđóng mở môn vị vừa tạo môi trường thuận lợi cho tác dụng của các enzim trong dịchtụy và dịch ruột

b Chức năng điều hòa

Gan giữ vai trò điều hòa nồng độ các chất trong máu để đảm bảo cho các môi trườngtrong được ổn định

- Điều hòa Glu cô zơ

- Điều hòa a xít amin

- Điều hòa P rô tê in huyết tương

- Điều hòa lipip

- Hiểu được vai trò của thức ăn đối với cơ thể, vai trò của hoạt động tiêu hoá

- Quá trình tiêu hoá xảy ra ở trong ống tiêu hoá

- Sự hấp thụ chất dinh dưỡng

- Vai trò của gan

2, Kỹ năng: Vận dụng kt, giải thích hiện tượng thực tế, kỹ năng so sánh

B- Nội dung bồi dưỡng

II- Bài tập vận dụng

1 Hảy phân tích để chứng minh quá trình tiêu hóa ở khoang miệng rất mạnh về mặt lý học nhưng rất yếu về mặt hóa học.

Trả lời:

a Tiêu hoá ở khoang miệng chủ yếu về mặt biến đổi lý học; nhờ tác dụng củ nhiều

bộ phận:

* Răng gồm 3 loại:

- Răng cửa: cắn thức ăn

- Răng nanh: xé thức ăn

- Răng hàm: nghiền thức ăn

Hoạt động của răng được sự hổ trợ của các cơ nhai

* Lưỡi: Thực hiện đảo, trộn thức ăn, làm thấm đều thức ăn với nước bọt

* Má, môi, vòm miệng: Tham gia giử thức ăn trong khoang miệng trong quá trìnhnhai, nghiền thức ăn

Các hoạt động lý học nói trên đã làm thức ăn từ dạng thô, cứng kích thước to thànhnhỏ, mềm hơn rất nhiều

b Sự tiêu hoá hoá học xảy ra ở khoang miệng

Ở khoang miệng có 3 đôi tuyến nước bọt tiết dịch Vai trò của dịch nước bọt chủ yếuvẫn là hổ trợ cho biến đổi lý học Chỉ có một loại en zim biến đổi một phần tinh bộtchính thành man tô zơ Hỗu hết tinh bột và các chất khác không có sự biến đổi hoá học

2 Nêu ý nghĩa của sự tiêu hóa thức ăn trong khoang miệng.

Trả lời:

Mặc dù ở khoang miệng biến đổi hoá học không đáng kể sự biến đổi lý học xảy ramạnh mẽ ở khoang miệng tạo điều kiện để thức ăn tiêu hoá ở dạ dày và nhất là giai đoạnbiến đổi hoá học ở ruột non về sau xảy ra thuận lợi và triệt để

3 Ở dạ dày, biến đổi lý học hay biến đổi hóa học là chủ yếu? Hảy phân tích và chứng minh điều đó?

Trả lời:

a ở dạ dày biến đổi lý học mạnh hơn

Nhờ cấu tạo của dạ dày đặc biệt là lớp cơ rất dày, chúng gồm 3 loại cơ : cơ vòng, cơdọc, cơ chéo đan kết chằng chịt Do vậy, khi cơ dạ dày co rút tạo ra lực rất khỏe để nhàotrộn thức ăn

b ở dạ dày biến đổi hóa học yếu

Tác dụng hóa học ở dạ dày được thực hiện do dịch vị tiết ra từ các tuyến vị (tuyến dạdày) nhưng lượng en zim trong dịch vị không nhiều và các tác dụng yếu En zim chủyếu là pepsin được sự hổ trợ của HCL chỉ biến đổi không hoàn toàn một phần prôtêinchuyển prôtêin mạch dài thành prôtêin mạch ngắn có từ 3 đến 10 aminôaxít, các loạithức ăn khác không được biến đổi ở dạ dày

4 Bằng kiến thức tiêu hóa ở các đoạn khác nhau của ống tiêu hóa, hảy chứng minh: Ruột non là nơi xảy ra quá trình biến đổi hóa học của thức ăn mạnh và triệt để nhất.

Trả lời:

Sự biến đổi thức ăn ở ruột non chủ yếu là tiêu hóa hóa học nhờ sự tham gia của các

en zim có trong dịch vị tụy, dịch ruột và sự hổ trợ của dịch mật Với đầy đủ các loại enzim tất cả các loại chất trong thức ăn đều được biến đổi thành sản phẩm đơn giản mà cơthể hấp thụ được

a Men của dịch tụy

- Aminlaza biến đổi tinh bột thành man tô zơ

- Tripsin biến đổi P rô têin thành axitamin

- Lipaza biến lipit thành axít béo và gly xê rin

b Men của dịch ruột

- Amilaza

- Mantaza biến man tô zơ thành Glu cô zơ

- Sactaza biến Sacca rô zơ thành Glu cô zơ

- Lactaza biến Lac tô zơ thành Glu cô zơ

- Lớp niêm mạc của ruột non nhăn nheo gấp nếp đã tăng diện tích bề mặt hấp thụ của

nó lên vài lần Trên bề mặt của niêm mạc có vô số lông ruột làm tăng diện tích bề mặthấp thụ lên vài chục lần Trên bề mặt các lông ruột lại mang vô số các lông cực nhỏ làmtăng diện tích hấp thụ lên hàng trăm lần Kết quả: Tổng diện tích bề mặt hấp thụ củaruột non đạt 400- 500m2 được trải trên một chiều dài 2,8- 3m là một đặc điểm cấu tạophù hợp với chức năng hấp thụ chất dinh dưỡng của ruột non

6 Nêu và phân tích vai trò của gan.

Trả lời:

Gan giữ nhiều chức năng quan trọng đối với cơ thể, phân thành 3 nhóm chính:

a Chức năng tiêu hóa

Được thực hiện bởi mật do gan tiết ra Mật gồm các muối mật và NaHCO3 Muối mậtgiúp cho sự nhũ tương hóa mỡ, tạo điều kiện cho tác dụng lipaza được thuận lợi.NaHCO3 có tác dụng trung hòa HCL từ dạ dày vào tá tràng vừa góp phần vào cơ chếđóng mở môn vị vừa tạo môi trường thuận lợi cho tác dụng của các enzim trong dịchtụy và dịch ruột

b Chức năng điều hòa

Gan giữ vai trò điều hòa nồng độ các chất trong máu để đảm bảo cho các môi trườngtrong được ổn định

- Điều hòa Glu cô zơ.

- Điều hòa a xít amin

- Điều hòa P rô tê in huyết tương

- Điều hòa lipip

- Khái niệm chuyển hóa, so sánh đồng hóa và dị hóa

- Thế nào là chuyển hóa cơ bản, ý nghĩa thực tiễn

- Hệ thần kinh và các tuyến nội tiết đã ảnh hưởng như thế nào đến chuyển hóa vậtchất và năng lượng

2, Kỹ năng: Vận dụng kt, giải thích hiện tượng thực tế.

B- Nội dung bồi dưỡng

Phần I Kiến thức cơ bản

I Trao đổi chất

1 Trao đổi chất giữa cơ thể và môi trường

- Môi trường cung cấp cho cơ thể thức ăn, nước, muối khoáng Qua quá trình tiêuhóa, cơ thể tổng hợp nên những sản phẩm đặc trưng đồng thời thải những sản phẩmthừa ra ngoài

- Hệ hô hấp lấy từ môi trường ngoài khí O2 để cung cấp cho các phản ứng sinh, hóatrong cơ thể và thải ra ngoài khí CO2

- Hệ bài tiết lọc từ máu những chất bả của hoạt động trao đổi chất cùng với nhữngchất độc để tạo thành mồ hôi, nước tiểu để đào thải ra khỏi cơ thể

- Trao đổi chất giữa cơ thể và môi trường ngoài là trao đổi chất ở cấp độ cơ thể đảmbảo cho cơ thể sống và phát triển, nếu không có sự trao đổi chất, cơ thể không tồn tạiđược Vì vậy, trao đổi chất là đặc trưng cơ bản của sự sống