§æi míi c¸ch ra ®Ò m«n ng÷ v¨n cho häc sinh THCS Kể từ vài năm trở lại đây, vấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy và đổi mới đánh giá kết quả học tập môn Ngữ văn ở bậc THCS thực sự [r]
Trang 1Đổi mới cách ra đề môn ngữ văn cho học sinh THCS
Kể từ vài năm trở lại đõy, vấn đề đổi mới phương phỏp giảng dạy và đổi mới đỏnh giỏ kết quả học tập mụn Ngữ văn ở bậc THCS thực sự là giải phỏp cú tớnh chiến lược để nõng cao chất lượng dạy và học văn trong trường phổ thụng Tuy cũn nhiều vấn đề cần phải nghiờn cứu và tiếp tục được thể nghiệm, song chỳng ta cần phải đồng thời đổi mới một cỏch tớch cực cả phương phỏp giảng dạy và cỏch đỏnh giỏ kết quả học tập mụn Ngữ văn của học sinh hiện nay Trong bài viết này, xin được trao đổi một số vấn đề về đổi mới việc ra đề bài kiểm tra mụn Ngữ văn trong trường THCS
Chỳng ta đều biết rằng vấn đề đỏnh giỏ trong lĩnh vực giỏo dục mang tớnh đặc thự riờng, khụng giống với bất cứ một lĩnh vực khoa học nào Bởi đỏnh giỏ trong giỏo dục là quỏ trỡnh thu thập và xử lý kịp thời cú hệ thống những thụng tin
về hiện trạng, khả năng hay nguyờn nhõn của chất lượng và hiệu quả giỏo dục trờn
cơ sở căn cứ vào mục tiờu mụn học, mục tiờu giỏo dục đào tạo để làm cơ sở cho những chủ trương và biện phỏp giỏo dục tiếp theo
Trong cụng tỏc đỏnh giỏ, thỡ kiểm tra được xem là phương tiện và hỡnh thức quan trọng nhất Cú thể cú nhiều cỏch thức và phương tiện giỳp cho việc kiểm tra đạt hiệu quả tốt, nhưng phương tiện hay cụng cụ) kiểm tra chủ yếu vẫn là thụng qua hệ thống đề bài kiểm tra
Đối với bộ mụn Ngữ văn ở bậc THCS, tuy cú vận dụng nguyờn tắc “tớch hợp” giữa 3 phõn mụn: Văn, tiếng Việt và Tập làm văn nhưng trong khung phõn phối chương trỡnh của Bộ ĐT cũng như phõn phối chương trỡnh chi tiết của Sở
GD-ĐT cỏc tỉnh thành trong cả nước thỡ đều cú tiết kiểm tra riờng của từng phõn mụn, trong đú cỏc bài viết Tập làm văn 2 tiết tại lớp cú một vị trớ quan trọng đặc biệt - quyết định kết quả học tập bộ mụn Ngữ văn của học sinh Đề bài là những cõu hỏi hoặc bài tập đưa ra yờu cầu học sinh giải quyết bằng hỡnh thức thụng qua văn bản viết cú quy định cụ thể về thời gian thực hiện Qua đú, giỏo viờn xem xột đỏnh giỏ kết quả học tập bộ mụn của từng học sinh
Trong những năm gần đõy, cấu trỳc đề bài kiểm tra Ngữ văn bậc học phổ thụng khụng cũn là dạng đề truyền thống cú tớnh chất mệnh lệnh hay ỏp đặt mà cú sự thay đổi cả về nội dung và cấu trỳc Cụ thể là trong đề bài kiểm tra cú phần cõu hỏi trắc nghiệm và cõu hỏi tự luận Phần đề thi bằng hệ thống cõu hỏi trắc nghiệm cũn nhiờu chuyện phải bàn Giỏo viờn chỳng ta chưa thực sự đổi mới tư duy ra đề bài kiểm tra núi chung và đề bài tập làm văn núi riờng mà việc ra đề xưa nay đều đang theo một motip cũ vừa rập khuụn vừa mỏy múc từ Bộ đến cỏc Sở cỏc phũng, từ đề thi tuyển sinh Đại học, Cao đẳng đến thi tốt nghiệp THPT, tuyển sinh lớp 10…tất
cả đều cú chung một cỏch thức ra đề giống hệt nhau Đề bài chỳng ta cũn mang tớnh mệnh lệnh, ỏp đặt, bắt buộc, thường bắt đầu với đề ngữ quen thuộc như: Anh (hay) chị hóy, em hóy vv Đú là mệnh lệnh đề, cũn nội dung đề bài tập làm văn trong trường phổ thụng chỳng ta hiện nay chủ yếu cũn nặng về kiến thức hàn lõm, hay thuần tuý những kiến thức văn học mà chưa đề cập đến những vấn đề, đề tài
Trang 2liên quan đến cuộc sống con người Đó là thực tế của kiểu tư duy ra đề lạc hậu thiếu tính khoa học và nhân văn Hay nói một cách cụ thể hơn là đề bài văn của chúng ta hiện nay là đã vô tình tách rời giá trị đích thực của văn chương với cuộc sống của con người…
Với cách ra đề như đã nói ở trên, đề bài văn của ta thực sự chưa tạo ra được hứng thú làm bài của học sinh và cũng đồng nghĩa là đề bài chưa dành cho các em khả năng độc lập sáng tạo trong quá trình tạo lập văn bản Từ tình hình thực tế của việc ra đề như lâu nay, nên tháng 8-2008, Bộ GD-ĐT và Viện KHGD đã tổ chức tập huấn “Đổi mới PPGD và đổi mới PPĐG kết quả học tập môn Ngữ văn của học sinh THCS” với tinh thần và phương châm là …“Thay đổi cách ra đề Tập làm văn theo hướng “Mở” không trói buộc sự tưởng tượng và sáng tạo độc lập của học sinh Theo đó, nội dung của đề bài không những có trong chương trình mà có thể
mở rộng tới những vùng kiến thức, kỹ năng tương tự nằm ngoài chương trình, miễn sao những đơn vị kiến thức đó không quá xa lạ đối với học sinh”… Bên cạnh
đó là sự điều chỉnh đổi mới khuynh hướng ra đề quá thiên về nghị luận văn học, hướng tới những dạng đề gắn với thực tiễn cuộc sống thiên nhiên và cuộc sống con người của chúng ta ngày nay Xu hướng ra đề này đã được các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới như Nga, Mỹ, Trung Quốc…áp dụng từ khá lâu
Tuy nhiên chúng ta cũng cần phải nói thêm rằng các dạng đề bài tự luận truyền thống cũng có ưu thế khẳng định riêng không thể phủ định Nhưng điều cần bàn là
ra đề bài Tập làm văn theo hướng “mở Như thế nào là “mở”? và mở ở mức độ nào
để phù hợp với trình độ, đối tượng của học sinh ở tất cả các vùng miền
Trước hết cần quan niệm như thế nào là đề “mở” Một đề bài mở là một đề bài không có yêu cầu hay mệnh lệnh đề cụ thể mà người viết phải tự xác định nội dung, yêu cầu và thể loại để làm bài Đề bài "mở" không phải là đề bài tự do, tuỳ hứng hay làm thế nào cũng được mà “Mở” có nghĩa là đề bài không đặt ra yêu cầu
cụ thể, áp đặt theo ý định chủ quan của người ra đề mà để người viết độc lập sáng tạo chọn mình một phương pháp làm bài đạt kết quả tốt Do vậy, đề bài mở có ưu thế là tạo cho học sinh có một không gian và khoảng trời độc lập sáng tạo trong quá trình tạo lập văn bản Có như thế, học sinh mới có cơ hội bộc lộ những ý kiến, cảm xúc, suy tư rất cá nhân con người của mình Và do đó mà bài viết của học sinh không bị lệ thuộc, bắt chước hay ám ảnh bởi các bài văn mẫu đang tràn lan trên thị trường sách hiện nay…Tư duy ra đề bài theo hướng “mở” thực ra không phải là một sự cách tân hay đổi mới mà thực ra là chúng ta đang trở lại cái “ngày xưa” ấy
vì từ xưa các triều đại phong kiến, các vị Minh quân đã từng ra đề bài cho các sĩ tử trong các kì thi thi Hương, thi Hội, thi Đình để chọn ra những Trạng nguyên, Thám hoa, Bảng nhãn Xin dẫn lại 2 đề bài trong kỳ thi Đình của khoa thi 1442 và 1871 (Báo Văn nghệ đã đăng tải):
Đề thi Đình (năm 1442):
Trẫm nghĩ trị nước phải lấy nhân tài làm gốc Thời Đường Ngu nhân tài có
nhiều, nhưng các quan được dùng ngoài Tứ Nhạc, Cửu quan, Thập nhị mục ra
Trang 3không thấy còn ai nữa: Sao nhân tài khó tìm vậy Đến Đế Nghiêu sáng suốt hiểu người như thế mà trong triều vẫn còn tứ hung, sao tiền nhân khó biết vậy! Cái nạn Giáng Thủy, cái họa Hoài Sơn dân chúng thời ấy tai vạ thực không ít Cổn trị thủy đến chín năm, gây biết bao tai họa cho dân, sao trừ bỏ tiểu nhân muộn vậy? Đời Chu được Kinh thi ca ngợi là kẻ sĩ đông đúc Văn Vương dựa vào họ mà dẹp yên đất nước nhưng tới thời Vũ Vương chỉ còn thấy nhắc tới thập loạn Như vậy, bảo là nhân tài khó kiếm, há chẳng phải đúng sao? Quản Thúc, Sài Thúc phao tin đồn nhảm, khiến Chu Công phải lận đận, Vương Thất suýt sụp đổ, sao bọn tiểu nhân nham hiểm đến thế, không thời đại nào là không có chúng Đức Thái Tổ Cao Hoàng để ta lấy được thiên hạ, nhiều phen xuống chiếu cầu hiền mà không có một
ai ứng tuyển, trong khi ấy thì bọn Xảo, bọn Hãn ngẫm nuôi mưu gian Trẫm từ khi lên ngôi tới nay, gắng sức trị nước thế mà việc chọn nhân tài vẫn mịt mờ, thăm thẳm Bọn Ngân, bọn Sát lại gian ngoan chứa ác Sao người quân tử khó tìm, kẻ tiểu nhân khó biết như vậy?Các người hãy đem hết hiểu biết của mình trả lời, trẫm
sẽ đích thân xem xét
Đề thi Đình (năm 1871):
Trẫm thường đọc sách Luận ngữ đến chỗ Tử Cống hỏi về chính sự, Khổng Tử nói rằng: “đủ lương thực, đủ binh lính, dân tin theo vậy” Nhân nghĩ công việc hiện nay, không gì quan trọng hơn điều đó, mà muốn thực hiện được điều đó thì sự lựa chọn người tốt lại quan trọng hơn cả.Trẫm từng đêm ngày lo nghĩ mà vẫn chưa đạt được hiệu quả mong muốn Đông đảo kẻ sĩ các người lúc mới xuất thân ắt hẳn có
cơ sở học kinh bang tế thế Vậy thì những loại việc thiết thực như vậy, suy từ cổ chí kim, nghĩ thế nào, làm thế nào để có công hiệu, hãy nói hết với trẫm Các
ngư-ời chớ lặp lại ý ngưngư-ời khác, chớ bàn phù phiếm, trẫm cũng bất tất phải nói nhiều để các người có thời giờ rộng rãi, nói được hết ý nghĩa, xứng với ý muốn của trẫm
Đọc lại các đề bài của cha ông ngày xưa, chúng ta cùng suy ngẫm thì nhận thấy rằng đề bài có tính độc lập rất cao, đòi hỏi người viết phải thực sự độc lập sáng tạo
và có một năng lực lập luận và sức thuyết phục cao mới dành được kết quả
Xem ra cái cách ra đề của chúng ta hiện nay nếu không nhanh chóng đổi mới tư duy thì chất lượng học tập bộ môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông sẽ còn bị tụt hậu rất nhiều so với các nước trong khu vực và thế giới Đề bài là một phương tiện đồng thời là một phương pháp để kiểm tra và đánh giá kết quả học tập của học sinh, đề bài cũng thể hiện một cách sinh động trình độ chuyên môn của người ra đề
và không phải giáo viên nào cũng ra được đề, đối với môn Ngữ văn thì ra đề đã khó ra được đề hay lại càng khó hơn
Một đề bài hay là một đề bài không quá khó đối với học sinh, huy động được nhiều đơn vị kiến thức nhưng lại vừa có tính khoa học, tính chính xác và tính hàm súc, khơi gợi hứng thú làm bài cho học sinh Lâu nay trong suy nghĩ của số đông giáo viên chúng ta ra đề theo kiểu đánh đố xa rời với phạm vi kiến thức và cuộc sống của học sinh hoặc khai thác lại những đề bài của sách giáo khoa, sách tham
Trang 4khảo Vì vậy, vô tình giáo viên đã tạo điều kiện cho học sinh làm theo hoặc chép lại mà không cần phải độc lập suy nghĩ, sáng tạo
Đổi mới kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn theo hướng ra đề mở có ý nghĩa tích cực trong việc phát huy tính tích cực, độc lập sáng tạo của học sinh Song việc ra
đề mở cũng cần chú trọng đến những tình huống trái ngược với ý tưởng của người
ra đề Vì vậy việc ra đề mở cần phải có tính định hướng, tính khoa học và tính tư tưởng nhất định
Ra đề bài môn Ngữ văn theo hướng “mở” đòi hỏi giáo viên phải thực sự có trình
độ chuyên môn tốt, phải thực sự say mê tìm tòi suy nghĩ Ra đề bài là vấn đề quan trọng và nhạy cảm, có ý nghĩa quyết định trong công tác kiểm tra đánh giá Việc ra
đề đã khó, việc xây dựng đáp án cho một đề bài Ngữ văn theo hướng “mở” lại càng khó hơn
Một số giáo viên quan niệm rằng: đề bài “mở” là những đề bài thuộc nghị luận chính trị xã hội Thực ra, đề bài theo hướng “mở” là đề bài cho tất cả các lĩnh vực cuộc sống, văn học nghệ thuật và cả những vấn đề nhạy cảm và nóng hổi của cuộc sống hiện nay…; lại càng không nên thuần tuý ra đề ở một lĩnh vực nhất định, tránh những kiến thức “hàn lâm”, đơn điệu một chiều, nhưng phải tinh giản, đòi hỏi người làm bài phải xử lý các tình huống đề một cách chính xác và tối ưu nhất
***HÕt***