Tài liệu Napoleon Bonaparte (Q1) ppt

Ăûúng nhiïn, Na-pö-lï-öng khöng thïí biïịt ặúơc rùìng ngađy 10 thaâng 8 nùm 1792, trong khi öng ta ăang ặâng giûôa ăaâm ăöng chûâng kiïịn cuöơc tiïịn cöng vađo cung ăiïơn Tuy-lú-ri vađ t

MUÅC LUÅC

THÚÂI NIÏN THIÏËU CUÃA NAPOLEON BONAPART E 2

CHIÏËN DÕCH NÛÚÁC YÁ 1796-1797 28

CUÖÅC XÊM CHIÏËM AI CÊÅP VAÂ CHIÏËN DÕCH XI-RI 1798-1799 52

NGAÂY 18 THAÁNG SÛÚNG MUÂ 1799 68

NHÛÄNG BÛÚÁC ÀÊÌU CUÃA NHAÂ ÀÖÅC TAÂI 1799 - 1800 87

TRÊÅN MA-REN-GÖ-SÛÅ CUÃNG CÖË NÏÌN ÀÖÅC TAÂI-PHAÁP CHÏË CUÃA TÖÍNG TAÂI THÛÁ NHÊËT 1800-1803 105

THÚĐI NIÏN THIÏỊU CUÊA NAPOLEON BONAPARTE

Ngađy 15 thaâng 8 nùm 1769, taơi thađnh phöị A-giùưc-xi-nö thuöơc ăaêo Cooâc, Lï-ti-ti-a Bö-na-paâc, 19 tuöíi, vúơ möơt ngûúđi quyâ töơc ắa phûúng lađm nghïì luíơt sû, ăang ăi ngoađi phöị böîng thíịy ăau ăeê, vöơi raêo bûúâc vïì nhađ thò sinh ặúơc möơt ặâa con trai Luâc bíịy giúđ, quanh Lï-ti-ti-a khöng coâ ai nïn ặâa beâ ăaô bõ ăeê rúi Thïị lađ gia ằnh cuêa Saâc Bö-na-paâc, möơt luíơt sû ngheđo úê thađnh phöị A-giùưc-xi-ö, thïm möơt ngûúđi Saâc Bö-na-paâc quýịt ắnh cho con mònh híịp thuơ nïìn giaâo duơc Phaâp chûâ khöng phaêi nïìn giaâo duơc Cooâc Khi ặâa beâ lúân lïn, gia ằnh ăöng ngûúđi íịy khöng coâ ăuê tiïìn cho con ùn hoơc, Saâc Bö-na-paâc ăaô xin ặúơc hoơc böíng cho con vađo theo hoơc úê möơt trûúđng voô bõ Phaâp

Ăaêo Cooâc, sau nhiïìu nùm thuöơc vïì nûúâc Cöơng hoađ Giïn, ăaô nöíi díơy dûúâi sûơ laônh ăaơo cuêa möơt ắa chuê ắa phûúng tïn lađ Pao-li, vađ, nùm 1755, ăaô ăuöíi ặúơc ngûúđi Giïn ra khoêi ăaêo Leô dô nhiïn, ăoâ lađ möơt cuöơc khúêi nghôa cuêa tíìng lúâp tiïíu quyâ töơc nöng thön vađ cuêa nöng dín ặúơc nhûông ngûúđi sùn bùưn, nhûông ngûúđi chùn cûđu úê trïn nuâi vađ dín ngheđo úê möơt vađi thađnh thõ uêng höơ Toâm laơi, ăoâ lađ cuöơc khúêi nghôa cuêa möơt dín töơc muöịn thoaât ra khoêi aâch boâc löơt hađ khùưc vïì thúị khoaâ vađ cai trõ cuêa möơt nûúâc cöơng hoađ buön baân Cuöơc khúêi nghôa thu ặúơc thùưng lúơi, vađ tûđ nùm 1755, ăaêo Cooâc söịng ăöơc líơp dûúâi sûơ laônh ăaơo cuêa Pao-li Nhûông tađn dû cuêa xaô höơi töơc trûúêng víîn cođn maơnh (ăùơc biïơt úê trong nöơi ắa ăaêo) Thónh thoaêng, caâc thõ töơc laơi giao tranh aâc liïơt vađ dai dùỉng Tïơ tuơc "thuđ truýìn kiïịp" ríịt phöí biïịn, thûúđng ặúơc kïịt thuâc bùìng nhûông tríơn chiïịn ăíịu khuêng khiïịp

Nùm 1868, nûúâc Cöơng hoađ Giïn ăaô baân laơi cho vua nûúâc Phaâp Lu-i XV "quýìn hađnh cuêa mònh" úê Cooâc-thûơc tïị quýìn hađnh íịy ăaô bõ thuê tiïu-vađ muđa xuín nùm 1869, quín ăöơi Phaâp ăaô ăaânh

baơi quín cuêa Pao-li (viïơc nađy xaêy ra vađo thaâng 5 nùm 1869, ba thaâng trûúâc khi Na-pö-lï-öng ra ăúđi) Ăaêo Cooâc trúê thađnh ăíịt ăai thuöơc Phaâp

Nhû víơy, Na-pö-lï-öng ăaô söịng nhûông ngađy thú íịu trong möơt thúđi mađ lođng dín ăaêo Cooâc cođn luýịn tiïịc nïìn ăöơc líơp chñnh trõ ăaô míịt ăi möơt caâch quaâ ăöơt ngöơt, cođn nhû möơt böơ phíơn cuêa giai cíịp ắa chuê vađ tû saên thađnh thõ thò tûơ nhuê rùìng töịt hún hïịt lađ haôy trúê thađnh nhûông thíìn dín trung thađnh vađ tûơ nguýơn cuêa nûúâc Phaâp Böị Na-pö-lï-öng, Saâc Bö-na-paâc, thuöơc phaâi "thín ngûúđi” baêo vïơ ăaêo Cooâc ăaô bõ ặa ăi ăađy, vađ cùm gheât nhûông ngûúđi xím lùng

Ngay tûđ höìi cođn nhoê, Na-pö-lï-öng ăaô toê ra khöng nhíîn naơi vađ nön noâng Sau nađy, khi ön laơi nhûông kyê niïơm thúđi íịu thú cuêa mònh, Na-pö-lï-öng noâi rùìng: khöng ai bùưt naơt ặúơc mònh, hay gíy göí, hay ăaânh ặâa nađy, choơc ặâa khaâc vađ moơi ặâa beâ ăïìu súơ cíơu ta Ăùơc biïơt lađ Giö-deâp, anh Na-pö-lï-öng, ăaô phaêi chõu ặơng chuýơn íịy nhiïìu

Na-pö-lï-öng ăaânh anh, cùưn anh, nhûng chñnh Giö-deâp laơi bõ quúê mùưng, vò sau cuöơc ííu ăaê, Giö-deâp chûa kõp hoađn höìn thò Na-pö-lï-öng ăaô ăi maâch meơ Na-pö-lï-öng kïí thïm: mûu meơo ăaô giuâp töi nhû víơy ăíịy, nïịu khöng meơ töi ăaô phaơt töi vïì töơi hay caôi nhau vađ khöng bao giúđ tha thûâ nhûông hađnh ăöơng gíy göí cuêa töi

Na-pö-lï-öng lađ möơt ặâa treê líìm lò vađ noâng tñnh Tuy bađ meơ ýu con, nhûng daơy döî Na-pö-lï-öng cuông nghiïm khùưc nhû ăöịi vúâi anh em cuêa Na-pö-lï-öng Gia ằnh sinh hoaơt tùìn tiïơn nhûng khöng tuâng bíịn Tröng bïì ngoađi, öng böị lađ möơt ngûúđi ăađn öng töịt vađ bađ Lï-ti-ti-a, ngûúđi chuê thíơt sûơ cuêa gia ằnh, möơt ngûúđi ăađn bađ quaê quýịt, nghiïm khùưc vađ cíìn cuđ Na-pö-lï-öng thûđa hûúêng cuêa meơ tinh thíìn ham lađm viïơc vađ nïịp söịng tríơt tûơ nghiïm ngùơt

Ăaêo Cooâc úê xa luơc ắa, nhín dín cođn man rúơ söịng trong nuâi rûđng, nhûông cuöơc xung ăöơt keâo dađi giûôa caâc thõ töơc, tïơ naơn "thuđ truýìn kiïịp", möịi aâc caêm ríịt kheâo che giíịu nhûng síu sùưc, dai dùỉng cuêa dín ăaêo ăöịi vúâi boơn xím lûúơc Phaâp, tíịt caê nhûông ăùơc ăiïím ăoâ ăaô aênh hûúêng maơnh meô ăïịn nhûông caêm giaâc ăíìu tiïn cuêa cíơu beâ Na-pö-lï-öng

Nùm 1779, sau bao líìn chaơy choơt, Saâc Bö-na-paâc múâi gûêi ặúơc hai ặâa con lúân lađ Giö-deâp vađ Na-pö-lï-öng sang Phaâp theo hoơc úê trûúđng trung hoơc Ö-toong; muđa xuín nùm íịy, Na-pö-lï-öng ặúơc nhađ trûúđng nûúâc Phaâp cíịp hoơc böíng vađ chuýín sang hoơc úê trûúđng voô bõ Briïn, möơt thõ tríịn nhoê úê miïìn ăöng nûúâc Phaâp Luâc nađy, Na-pö-lï-öng 10 tuöíi

ÚÊ Briïn, Na-pö-lï-öng lađ möơt ặâa beâ íu síìu, kñn ăaâo, caâu kónh vađ hay giíơn dûô líu, khöng gíìn guôi ai, khöng coi ai ra gò, khöng baơn beđ, caêm tònh vúâi ai, ríịt tûơ tin mùơc díìu tíìm voâc nhoê beâ vađ cođn ñt tuöíi Ngûúđi ta ăaô thûê só nhuơc, trïu choơc, chïị giïîu gioơng noâi ắa phûúng cuêa Na-pö-lï-öng Cíơu Bö-na-paâc ăaô giíơn dûô ííu ăaê, coâ khi ặúơc coâ khi thua, nhûng cuông ăaô lađm cho baơn beđ cuêa cíơu hiïíu rùìng nhûông cuöơc xung ăöơt nhû víơy khöng phaêi lađ khöng nguy hiïím Na-pö-lï-öng hoơc gioêi laơ luđng, nghiïn cûâu ăïịn núi ăïịn chöịn sûê Hy Laơp vađ sûê La Maô, cuông ríịt say mï toaân hoơc vađ ắa lyâ Caâc giaâo sû cuêa trûúđng voô bõ úê caâi tónh nhoê ăoâ khöng gioêi lùưm vïì caâc mön khoa hoơc mađ hoơ giaêng daơy nïn cíơu Na-pö-lï-öng phaêi böìi böí thïm kiïịn thûâc cuêa mònh bùìng caâch ăoơc saâch Na-pö-lï-öng ăoơc saâch trong nhûông nùm cođn ñt tuöíi vađ sau nađy cođn ăoơc ríịt nhiïìu vađ ăoơc ríịt nhanh Lođng ýu qú hûúng ăaêo Cooâc cuêa Na-pö-lï-öng ăaô lađm cho baơn beđ ngûúđi Phaâp ngaơc nhiïn vađ xa laânh Na-pö-lï-öng: luâc bíịy giúđ Na-pö-lï-öng cođn coi nûúâc Phaâp nhû möơt chuêng töơc xa laơ, lađ nhûông keê xím lûúơc hođn ăaêo qú hûúng cuêa mònh Na-pö-lï-öng chó liïn laơc ặúơc vúâi töí quöịc xa xöi cuêa mònh bùìng thû tûđ cuêa böị meơ, anh em, vò gia ằnh khöng ăuê tiïìn cho Na-pö-lï-öng vïì nhađ nghó heđ

Nùm 1784, 15 tuöíi ăaô hoơc xong vađ töịt nghiïơp, Na-pö-lï-öng ặúơc gûêi ăi hoơc úê trûúđng voô bõ Pa-ri, núi ăađo taơo sô quan cuêa quín ăöơi luâc bíịy giúđ Trûúđng nađy coâ nhiïìu giaâo sû ríịt gioêi, trong söị ăoâ coâ nhađ toaân hoơc Möng-giú vađ nhađ thiïn vùn hoơc La-plaât Na-pö-lï-öng say sûa hoơc vađ ăoơc saâch ÚÊ ăoâ, Na-pö-lï-öng coâ saâch, coâ thíìy ăïí hoơc Nhûông ngađy trong nùm ăíìu, Na-pö-lï-öng ăaô gùơp möơt ăiïìu khöng may: vađo hoơc úê trûúđng voô bõ tûđ cuöịi thaâng 10 nùm 1784 thò ăïịn thaâng 2 nùm 1785, böị Na-pö-lï-öng chïịt vò bïơnh ung thû daơ dađy cuông nhû sau nađy chñnh Na-pö-lï-öng ăaô bõ Híìu nhû gia ằnh

khöng cođn caâch söịng Khöng thïí tröng mong ặúơc míịy vađo ngûúđi anh caê Giö-deâp, möơt ngûúđi bíịt lûơc vađ lûúđi biïịng, cíơu hoơc sinh sô quan 16 tuöíi phaêi ặâng ra chùm soâc meơ vađ caâc em trai, em gaâi cuêa mònh Sau möơt nùm hoơc úê trûúđng voô bõ Pa-ri, ngađy 30 thaâng 10 nùm 1785, Na-pö-lï-öng nhíơp nguô, mang cíịp hiïơu thiïịu uyâ vađ nhíơn cöng taâc úê möơt trung ăoađn ăoâng úê Va-lùng-xú

ÚÊ Va-lùng-xú, viïn sô quan treê tuöíi íịy söịng möơt cuöơc söịng khoâ khùn Hađng thaâng, Na-pö-lï-öng gûêi vïì cho meơ gíìn hïịt söị lûúng chó giûô laơi ăuê ăïí traê tiïìn nhûông bûôa ùn ăaơm baơc cuêa mònh vađ khöng vui chúi giaêi trñ gò Trong ngöi nhađ Na-pö-lï-öng thú ặúơc möơt cùn buöìng, coâ möơt cûêa hađng nhoê baân saâch cuô Na-pö-lï-öng ăaô dađnh tíịt caê thúđi gian röîi raôi cuêa mònh vađo viïơc ăoơc saâch do ngûúđi chuê hiïơu cho mûúơn Na-pö-lï-öng khöng thñch giao du, vaê laơi Na-pö-lï-öng ùn mùơc quaâ töìi tađn ăïịn nöîi khöng muöịn vađ cuông khöng thïí coâ möơt cuöơc söịng xaô giao töịi thiïíu Na-pö-lï-öng say mï ăoơc saâch chûa tûđng thíịy, khi ăoơc öng ghi cheâp vađ viïịt nhûông yâ kiïịn phín tñch cuêa mònh dađy ăùơc caê söí tay

Trûúâc hïịt, Na-pö-lï-öng thñch ăoơc caâc taâc phíím lõch sûê quín sûơ, saâch toaân hoơc, ắa lyâ vađ caâc saâch taê cuöơc du lõch Na-pö-lï-öng cuông ăoơc caê saâch triïịt hoơc Chñnh vađo thúđi kyđ nađy Na-pö-lï-öng bùưt ăíìu nghiïn cûâu nhûông taâc giaê cöí ăiïín cuêa Thïị kyê aânh saâng: Von-te

3, Ruât-xö , Ăa-lùm-be, Ma-bú-li vađ Ray-nan

Thíơt khoâ mađ xaâc ắnh ặúơc vađo thúđi kyđ nađo thò xuíịt hiïơn úê Na-pö-lï-öng nhûông díịu hiïơu ăíìu tiïn cuêa lođng cùm gheât ăöịi vúâi nhûông nhađ tû tûúêng cuêa cuöơc caâch maơng tû saên vađ thûâ triïịt hoơc ríịt ăùơc biïơt cuêa Na-pö-lï-öng Duđ sao, luâc nađy, ngûúđi trung uyâ phoâ

16 tuöíi víîn hoơc nhiïìu hún lađ phï phaân Vađ ăíy nûôa cuông lađ möơt ăiïím cú baên cuêa tinh thíìn Na-pö-lï-öng: thúđi thanh niïn, khi ăoơc saâch cuông nhû khi tiïịp xuâc vúâi ngûúđi múâi quen biïịt, Na-pö-lï-öng ăïìu khao khaât vađ noâng lođng muöịn ặúơc híịp thuơ nhanh choâng vađ ăíìy ăuê nhûông ăiïìu mađ mònh chûa biïịt túâi, nhûông ăiïìu coâ thïí goâp phíìn böìi dûúông tinh thíìn cho baên thín mònh

Na-pö-lï-öng cuông ăoơc caâc taâc phíím vùn hoơc bùìng vùn xuöi, vùn víìn; say mï cuöịn tiïíu thuýịt Veâc-te vađ möơt vađi taâc phíím khaâc

cuêa Gúât: ăoơc caê taâc phíím cuêa Ra-xin, Cooâc-níy, Mö-li-e , caâc bađi thú lûđng danh möơt thúđi bõ gaân lađ cuêa öịt-xi-ùng, möơt thi sô haât rong ngûúđi ï-cöịt thúđi trung cöí (thûơc tïị chó lađ möơt sûơ lûđa nghõch trong vùn hoơc) Ăoơc nhûông loaơi saâch íịy xong, Na-pö-lï-öng laơi lao vađo saâch toaân hoơc vađ caâc taâc phíím coâ liïn quan ăïịn caâc víịn ăïì quín sûơ, ăùơc biïơt lađ phaâo binh

Thaâng 9 nùm 1786, Na-pö-lï-öng xin pheâp nghó dađi haơn vïì qú úê A-giùưc-xi-ö ăïí thu xïịp sûơ sinh söịng cuêa gia ằnh Khi chïịt, böị Na-pö-lï-öng coâ ăïí laơi möơt ñt tađi saên vađ möơt söị cöng viïơc khaâ rùưc röịi Na-pö-lï-öng ăaô giaêi quýịt nhûông cöng viïơc ăoâ möơt caâch tñch cûơc vađ coâ kïịt quaê Na-pö-lï-öng ặúơc pheâp nghó thïm ăïịn giûôa nùm 1788, khöng ặúơc hûúêng lûúng nhûng kïịt quaê hoaơt ăöơng cuêa Na-pö-lï-öng ăïí öín ắnh cöng viïơc gia ằnh ăaô buđ ăùưp laơi

Trúê vïì Phaâp vađo thaâng 6 nùm 1788, Na-pö-lï-öng ăi theo trung ăoađn lïn ăoâng úê ÖỊc-xon vađ, líìn nađy, Na-pö-lï-öng úê trong traơi, khöng úê nhađ riïng nûôa Na-pö-lï-öng víîn mï maêi ăoơc tíịt caê caâc loaơi saâch ăaô coâ trong tay vađ ăùơc biïơt lađ caâc taâc phíím bađn vïì nhûông víịn ăïì quín sûơ ăaô lađm say mï caâc chuýn gia úê thïị kyê thûâ XVIII Möơt líìn, bõ phaơt khöng ặúơc ăi laơi, Na-pö-lï-öng ăaô tòm ặúơc úê núi nhöịt mònh möơt cuöịn saâch cuô noâi vïì phaâp luíơt ăúđi cöí La Maô, viïịt theo lïơnh cuêa Hoađng ăïị Giu-xti-niïng Na-pö-lï-öng khöng nhûông ăaô ăoơc hïịt cuöịn ăoâ, mađ gíìn 15 nùm sau, trong khi biïn soaơn böơ dín luíơt, Na-pö-lï-öng cođn ăoơc thuöơc lođng caê böơ tuýín tíơp phaâp luíơt La Maô Viïơc nađy ăaô lađm cho caâc nhađ luíơt hoơc löîi laơc nhíịt úê Phaâp ngaơc nhiïn Na-pö-lï-öng quaê coâ möơt trñ nhúâ phi thûúđng

Khaê nùng lađm viïơc bùìng trñ oâc möơt caâch cùng thùỉng cuông nhû khaê nùng tíơp trung cao ăöơ vađ líu dađi sûâc suy nghô cuêa Na-pö-lï-öng ăaô thíịy löơ roô tûđ thúđi kyđ nađy Sau nađy, nhiïìu líìn Na-pö-lï-öng noâi rùìng: nïịu ngûúđi ta thíịy töi luön luön sùĩn sađng ăöịi phoâ vúâi moơi tònh huöịng thò ăiïìu ăoâ coâ thïí giaêi thñch nhû thïị nađy: trûúâc khi lađm bíịt cûâ viïơc gò, töi ăaô suy nghô kyô trûúâc khaâ líu vađ dûơ kiïịn hïịt nhûông gò coâ thïí xaêy ra Chùỉng phaêi lađ ăaô coâ möơt võ thíìn thaânh nađo thònh lònh hiïơn ra ăïí gađ cho Na-pö-lï-öng nhûông tònh huöịng dûúđng nhû bíịt ngúđ ăöịi vúâi nhûông ngûúđi khaâc, Na-pö-lï-öng noâi thïm rùìng

" Luâc nađo töi cuông lađm viïơc, lađm viïơc trong khi ùn, úê raơp haât, ban ăïm " Khi noâi ăïịn thiïn tađi cuêa mònh thò lúđi leô cuêa Na-pö-lï-öng thûúđng ặúơm veê chím biïịm hoùơc giïîu cúơt vađ röìi bao giúđ Na-pö-lï-öng cuông nhíịn maơnh vađ ríịt nghiïm tuâc ăïịn tinh thíìn lađm viïơc cuêa mònh Na-pö-lï-öng líịy lađm tûơ hađo vïì khaê nùng lađm viïơc vö tíơn cuêa mònh hún bíịt cûâ nùng khiïịu nađo khaâc mađ taơo hoaâ ăaô ban cho möơt caâch vö cuđng röơng lûúơng

ÚÊ ÖỊc-xon, Na-pö-lï-öng viïịt möơt cuöịn saâch nhoê noâi vïì thuíơt bùưn (vïì caâch phoâng ăaơn) Binh chuêng phaâo binh thíơt sûơ trúê thađnh súê trûúđng cuêa Na-pö-lï-öng Trong tađi liïơu cuêa Na-pö-lï-öng úê thúđi kyđ nađy, ngûúđi ta cođn tòm thíịy möơt vađi baên thaêo taâc phíím vùn hoơc, nhûông cöng trònh nghiïn cûâu coâ tñnh chíịt triïịt hoơc vađ chñnh trõ, v.v Tû tûúêng cuêa Na-pö-lï-öng thûúđng thíịy ặúơm ñt nhiïìu mađu sùưc cuêa chuê nghôa tûơ do vađ ăöi khi cođn lùưp laơi y nguýn möơt söị tû tûúêng cuêa Ruât-xö, mùơc díìu, noâi chung, ngûúđi ta khöng thïí nađo coi Na-pö-lï-öng nhû möơt tñn ăöì cuêa taâc phíím Khïị ûúâc xaô höơi

Trong nhûông nùm nađy, coâ möơt ăiïím nöíi bíơt: yâ chñ vađ lyâ trñ cuêa Na-pö-lï-öng ăaô hoađn toađn khöịng chïị ặúơc nhûông ham mï vïì duơc voơng Na-pö-lï-öng khöng bao giúđ ùn thñch khííu, thûúđng xa laânh chöî ăöng ngûúđi, xa laânh giúâi phuơ nûô, khûúâc tûđ moơi cuöơc vui chúi giaêi trñ, lađm viïơc khöng mïơt moêi, dađnh tíịt caê thúđi giúđ nhađn röîi vađo viïơc ăoơc saâch Liïơu Na-pö-lï-öng coâ cam chõu maôi maôi vúâi söị phíơn cuêa mònh, söị phíơn cuêa möơt viïn sô quan ngheđo tónh nhoê, xuíịt thín trong gia ằnh quyâ töơc ngheđo ngûúđi Cooâc, luön luön bõ luô baơn beđ quýìn quyâ vađ boơn cíịp trïn quýìn quyâ nhòn bùìng con mùưt khinh

bó khöng?

Trûúâc khi Na-pö-lï-öng coâ thúđi gian ăïí tòm ặúơc cíu traê lúđi roô rađng cho cíu hoêi íịy vađ cuông chûa coâ caê thúđi gian ăïí xíy dûơng kïị hoaơch cuơ thïí cho tûúng lai thò caâi sín khíịu mađ Na-pö-lï-öng ăang chuíín bõ vai trođ ăïí bûúâc lïn hoaơt ăöơng ăaô bùưt ăíìu lung lay, röìi cuöịi cuđng tan vúô vađ suơp ăöí: Caâch maơng Phaâp buđng nöí

Biïịt bao nhiïu nhađ cheâp tiïíu sûê vađ viïịt tiïíu sûê cuêa öng coâ khuynh hûúâng gaân cho nhín víơt cuêa hoơ coâ ặâc khön ngoan

Na-pö-lï-siïu phađm, coâ bíím nùng tiïn ăoaân viïơc ăúđi, coâ lođng tin vađo thiïn chûâc cuêa mònh, muöịn tòm xem trong viïn trung uyâ phaâo binh múâi

20 tuöíi ăoâng úê ÖỊc-xon nađy coâ tiïn caêm gò vïì nhûông lúơi ñch mađ cuöơc caâch maơng nöí ra nùm 1789 ùưt phaêi ăem laơi cho chađng ta

Thûơc tïị, moơi viïơc ăaô xaêy ra möơt caâch giaên ăún vađ tûơ nhiïn hún nhiïìu Do võ trñ xaô höơi cuêa mònh, Na-pö-lï-öng chó coâ lúơi trong cuöơc chiïịn thùưng cuêa giai cíịp tû saên ăöịi vúâi chïị ăöơ phong kiïịn chuýn chïị ÚÊ Cooâc, ngay caê dûúâi thúđi thöịng trõ cuêa Giïn, boơn quyâ töơc (ăùơc biïơt lađ tíìng lúâp quyâ töơc ắa chuê nhoê) khöng bao giúđ ặúơc hûúêng nhûông ăùơc quýìn, ăùơc lúơi mađ boơn quyâ töơc Phaâp ríịt quyâ troơng Díîu sao chađng quyâ töơc nhoê nađy, göịc gaâc úê möơt hođn ăaêo YÂ keâm vùn minh, vûđa múâi bõ ngûúđi Phaâp xím chiïịm, cuông khöng thïí mong coâ ặúơc bûúâc ặúđng cöng danh raơng rúô vađ nhanh choâng úê trong quín ăöơi Trong cuöơc caâch maơng 1789, nïịu coâ caâi gò coâ thïí caâm döî ặúơc chađng ta, thò chñnh lađ tûđ nay trúê ăi chó riïng coâ nhûông khaê nùng cuêa caâ nhín lađ coâ thïí giuâp cho con ngûúđi leo lïn nhûông bíơc thang xaô höơi Ăïí nhaêy vađo cuöơc, viïn trung uyâ phaâo binh Bö-na-paâc khöng cíìn gò khaâc nûôa

Nhûông suy tñnh thûơc tiïîn ăaô thu huât tím trñ Na-pö-lï-öng Lúơi ñch to lúân nhíịt mađ Na-pö-lï-öng coâ thïí thu ặúơc úê caâch maơng lađ caâi gò? Vađ úê ăíu coâ ăiïìu kiïơn töịt nhíịt? Coâ hai cíu traê lúđi: möơt lađ úê Cooâc, hai lađ úê Phaâp Luâc nađy, khöng nïn ăaânh giaâ quaâ cao phaơm vi vađ mûâc ăöơ ýu ăaêo Cooâc cuêa Na-pö-lï-öng Vađo nùm 1789, chađng trung uyâ Bö-na-paâc chùỉng cođn nhúâ túâi chuâ soâi con 10 tuöíi ăaô tûđng ăaânh nhau ríịt hùng úê trong sín trûúđng Briïn, möîi khi baơn beđ chïị giïîu goơng Cooâc cuêa mònh

Bíy giúđ chađng ta ăaô biïịt thïị nađo lađ nûúâc Phaâp vađ thïị nađo lađ ăaêo Cooâc, ăaô coâ thïí so saânh ặúơc hai nûúâc nađy vïì mùơt diïơn tñch, vađ tíịt nhiïn ăaô nhíơn ra ặúơc hai nûúâc nađy khöng giöịng nhau ăïịn mûâc ăöơ nađo Nhûng víịn ăïì ăùơt ra ngay caê vađo nùm 1789, Na-pö-lï-öng cuông khöng thïí hy voơng chiïịm ặúơc úê nûúâc Phaâp caâi ắa võ mađ öng coâ thïí coâ ặúơc úê Cooâc, nhíịt lađ nay caâch maơng ăaô bùưt ăíìu buđng nöí, mùơc díìu úê Cooâc, Na-pö-lï-öng coâ ríịt ñt ăiïìu kiïơn thuíơn lúơi Hai thaâng rûúôi sau khi nguơc Ba-xtil bõ phaâ, Na-pö-lï-öng xin pheâp nghó vađ trúê vïì Cooâc

Trong söị ríịt nhiïìu taâc phíím ắnh viïịt, ăuâng vađo nùm 1789, Na-pö-lï-öng ăaô viïịt xong möơt baên tiïíu luíơn noâi vïì lõch sûê ăaêo Cooâc vađ trao baên ăoâ cho Ray-nan ăïí xin yâ kiïịn, vađ Na-pö-lï-öng ríịt líịy lađm thñch thuâ vïì lúđi ăaânh giaâ tíng böịc cuêa nhađ vùn ăang nöíi tiïịng íịy Chuê ăïì íịy ăuê ăïí chûâng minh rùìng Na-pö-lï-öng ríịt quan tím ăïịn hođn ăaêo qú hûúng cuêa mònh, ngay caê khi Na-pö-lï-öng cođn chûa coâ khaê nùng ăïí chuýn tím hoaơt ăöơng chñnh trõ úê ăoâ Vïì túâi nhađ meơ, Na-pö-lï-öng líơp tûâc tuýn böị taân thađnh Pao-li (Pao-li ăaô trúê vïì sau möơt thúđi gian dađi bõ ăađy) nhûng Pao-li ăaô tiïịp viïn trung uyâ treê tuöíi ríịt laơnh nhaơt, vađ, chùỉng bao líu, quaê nhiïn lađ möîi ngûúđi ăi möơt con ặúđng khaâc Pao-li mú tûúêng ăïịn viïơc giaêi phoâng hoađn toađn ăaêo Cooâc khoêi aâch ăö höơ cuêa ngûúđi Phaâp, cođn Bö-na-paâc thò cho rùìng cuöơc caâch maơng múê ra nhûông con ặúđng múâi cho sûơ tiïịn böơ cuêa ăaêo Cooâc vađ coâ thïí - ăiïìu nađy múâi chñnh - cho sûơ nghiïơp cuêa baên thín

Sau míịy thaâng úê nhađ khöng ăaơt ặúơc kïịt quaê gò, öng trúê laơi ăún võ, mang theo ặâa em trai lađ Lu-i ăïí giaêm búât möơt phíìn chi tiïu cho meơ Hai anh em úê Va-lùng-xú, núi trung ăoađn cuêa Na-pö-lï-öng trúê laơi ăoâng quín Tûđ nay trúê ăi, trung uyâ Bö-na-paâc phaêi söịng vúâi em vađ nuöi níịng cho em ùn hoơc bùìng ăöìng lûúng quaâ ñt oêi cuêa mònh Coâ bûôa ùn trûa chó coâ möîi möơt miïịng baânh Na-pö-lï-öng tiïịp tuơc phuơc vuơ quín ăöơi möơt caâch hùng haâi vađ say mï ăoơc nhûông taâc phíím vïì lõch sûê quín sûơ

Na-pö-lï-Thaâng 9 nùm 1791, ngûúđi ta laơi thíịy Na-pö-lï-öng úê Cooâc, do Na-pö-lï-öng ăaô tòm caâch ăïí ặúơc thuýn chuýín vïì Líìn nađy, Na-pö-lï-öng vônh viïîn cùưt ặât quan hïơ vúâi Pao-li ăaô cöng khai hoaơt ăöơng taâch ăaêo Cooâc ra khoêi nûúâc Phaâp, ăiïìu mađ Na-pö-lï-öng khöng muöịn chuât nađo Thaâng 4 nùm 1791, khi xaêy ra cuöơc xung ăöơt giûôa boơn giaâo sô phaên caâch maơng, uêng höơ triïơt ăïí chuê trûúng taâch ăaêo Cooâc cuêa Pao-li vúâi nhûông ăaơi diïơn cuêa chñnh quýìn caâch maơng, Bö-na-pac ăaô ra lïơnh bùưn caê vađo nhûông ăaâm ăöng baơo ăöơng xöng vađo ăaânh quín ăöơi ăùơt dûúâi quýìn chó huy cuêa mònh Cuöịi cuđng, bõ chñnh quýìn cöơng hoađ tònh nghi vò ím mûu ăaânh chiïịm möơt phaâo ăađi (khöng coâ lïơnh cíịp trïn), Na-pö-lï-öng laơi sang Phaâp vađ líơp tûâc phaêi ăïịn trònh diïơn trûúâc Böơ Chiïịn tranh úê Pa-ri ăïí xaâc

minh thaâi ăöơ coâ phíìn nađo múđ aâm cuêa mònh úê Cooâc Ăïịn thuê ăö nûúâc Phaâp vađo cuöịi thaâng 5 nùm 1792, Na-pö-lï-öng chûâng kiïịn nhiïìu biïịn cöị söi nöíi cuêa caâch maơng xaêy ra vađo nùm ăoâ

Chuâng töi coâ nhûông bùìng cúâ chñnh xaâc cho pheâp xeât ăoaân sûơ phaên ûâng cuêa viïn sô quan 23 tuöíi ăoâ trûúâc hai biïịn cöị troơng ăaơi xaêy ra: Cuöơc ăaânh chiïịm cung ăiïơn Tuy-lú-ri cuêa quíìn chuâng nhín dín vađo ngađy 20 thaâng 6 vađ cuöơc líơt ăöí chïị ăöơ quín chuê ngađy 10 thaâng 8 nùm 1792 Tham gia nhûông biïịn cöị íịy bùìng caâch ặâng ngoađi vođng chûâng kiïịn möơt caâch bíịt ngúđ nïn hai líìn íịy lađ dõp ăïí Bö-na-paâc biïíu löơ tû tûúêng cuêa mònh trong möơt nhoâm baơn thín Vúâi hoơ, Bö-na-paâc coâ thïí tûơ do böơc löơ nhûông yâ nghô thíơt vađ tíịt caê baên chíịt cuêa mònh Vađ nhûông lúđi öng ta noâi thíơt roô rađng, khöng chuât gò uâp múê: "Chuâng ta haôy ăi theo boơn vö laơi nađy", Na-pö-lï-öng ăaô noâi nhû víơy vúâi Bu-riïn luâc cuđng ăi vúâi nhau trong phöị, khi thíịy quíìn chuâng tiïịn vïì phña cung ăiïơn nhađ vua ngađy 20 thaâng 6 Khi thíịy vua Lu-i XVI, höịt hoaêng trûúâc cuöơc biïíu tònh ăíìy uy thïị, phaêi ra chađo quíìn chuâng úê bao lún, ăíìu ăöơi muô ăoê Phri-giïng, Na-pö-lï-öng liïìn khinh bó núâi: "Thùìng heđn! Thïị mađ laơi ăïí cho boơn vö laơi nađy vađo ặúơc! Ăaâng leô phaêi duđng phaâo queât ăi ăöơ böịn, nùm trùm thùìng lađ nhûông thùìng khaâc seô chaơy dađi!" Töi ăaô giaêm nheơ hònh dung tûđ mađ Na-pö-lï-öng duđng cho Lu-i XVI, vò tiïịng íịy khöng thïí nađo in lïn saâch ặúơc Ngađy 10 thaâng 8 (ngađy dín chuâng tiïịn cöng vađo cung ăiïơn Tuy-lú-ri, vađ ngađy Lu-i XVI bõ líơt ăöí), Na-pö-lï-öng víîn lang thang ngoađi phöị vađ laơi víîn duđng hònh dung tûđ trïn ăïí chó Lu-i XVI, ăöìng thúđi goơi nhûông ngûúđi nöíi lïn lađm caâch maơng lađ "luô dín ăen ghï túêm nhíịt"

Ăûúng nhiïn, Na-pö-lï-öng khöng thïí biïịt ặúơc rùìng ngađy 10 thaâng 8 nùm 1792, trong khi öng ta ăang ặâng giûôa ăaâm ăöng chûâng kiïịn cuöơc tiïịn cöng vađo cung ăiïơn Tuy-lú-ri vađ töịng cöí Lu-i XVI ra khoêi ngai vađng thò chñnh sûơ viïơc íịy laơi lađ vò lúơi ñch cuêa baên thín öng ta, Bö-na-paâc; cuông nhû quíìn chuâng ăang ặâng víy quanh öng ta hín hoan chađo mûđng nïìn cöơng hoađ ra ăúđi ăíu coâ thïí ngúđ ặúơc rùìng viïn sô quan treê tuöíi íịy, thín hònh beâ nhoê, gíìy gođ, xoađng xônh trong chiïịc aâo daơ dađi súđn raâch, chòm biïịn trong ăaâm ăöng quíìn chuâng, laơi chñnh lađ ngûúđi sau nađy seô boâp ngheơt nïìn

cöơng hoađ ăoâ ăïí trúê thađnh hoađng ăïị ăöơc tađi Coâ möơt ăiïìu ăaâng chuâ yâ lađ, ngay úê ăíy, ta ăaô thíịy baên chíịt Na-pö-lï-öng lađ thñch duđng suâng ăaơn, coi noâ lađ phûúng tiïơn thñch húơp nhíịt ăïí traê lúđi nhûông cuöơc nöíi díơy cuêa nhín dín

Na-pö-lï-öng cođn quay laơi ăaêo Cooâc líìn nûôa vađ ăùơt chín lïn ăíịt nađy vađo ăuâng luâc Pao-li trúê thađnh ngûúđi quýịt tím taâch ăaêo Cooâc khoêi nûúâc Phaâp vađ ăaô díng mònh cho ngûúđi Anh Traêi qua bao gian khöí vađ nguy khöịn, Na-pö-lï-öng múâi ặa ặúơc meơ vađ gia ằnh thoaât khoêi ăaêo Cooâc, trûúâc khi quín Anh túâi chiïịm ăaêo Viïơc xaêy ra höìi thaâng 6 nùm 1793 Vûđa tröịn thoaât thò nhađ cûêa cuêa Na-pö-lï-öng liïìn bõ ăöìng ăaêng cuêa Pao-li, nhûông ngûúđi chuê trûúng chia cùưt, cûúâp phaâ

Tiïịp ăoâ lađ nhûông nùm thaâng ăíìy cuđng cûơc Caâi gia ằnh ăöng ngûúđi ăoâ ăaô hoađn toađn bõ phaâ saên vađ viïn ăaơi uyâ treê tuöíi phaêi caâng ăaâng nuöi caê meơ líîn baêy anh em (Na-pö-lï-öng múâi ặúơc thùng ăaơi uyâ trûúâc ăoâ ñt líu) Luâc ăíìu, Na-pö-lï-öng ăïí gia ằnh söịng qua ngađy úê Tu-löng, sau chuýín ăïịn Maâc-xíy Cuöơc söịng khoâ khùn tuâng thiïịu cuêa hoơ tröi ăi thaâng nađy qua thaâng khaâc, khöng möơt tia

hy voơng, thò böîng ăíu nïịp söịng quen thuöơc cuô kyô íịy bõ giaân ăoaơn möơt caâch quaâ bíịt ngúđ

ÚÊ miïìn nam nûúâc Phaâp ăaô xaêy ra möơt cuöơc baơo ăöơng phaên caâch maơng Nùm 1792, boơn baêo hoađng úê Tu-löng nöíi lïn ăaânh ăuöíi vađ tađn saât caâc ăaơi biïíu cuêa chñnh quýìn caâch maơng vađ cíìu cûâu haơm ăöơi Anh ăang tuíìn tiïîu úê phña tíy Ăõa Trung Haêi Quín ăöơi caâch maơng víy thađnh Tu-löng úê trïn böơ

Dûúâi sûơ chó huy cuêa Caâc-tö, cuöơc víy thađnh ăaô tiïịn hađnh ýịu úât vađ khöng thu ặúơc thùưng lúơi Xa-li-xeât-ti, uyê viïn quín sûơ, ngûúđi ăaô tríịn aâp cuöơc baơo ăöơng cuêa boơn baêo hoađng úê miïìn nam, lađ ngûúđi Cooâc, quen Bö-na-paâc vađ ăaô cuđng Bö-na-paâc chöịng laơi boơn Pao-li Bö-na-paâc ăïịn thùm baơn ăöìng hûúng cuêa mònh úê doanh traơi trûúâc thađnh Tu-löng vađ chó veô cho Xa-li-xeât-ti caâch duy nhíịt ăaânh chiïịm thađnh vađ ăuöíi haơm ăöơi Anh Xa-li-xeât-ti beđn cûê viïn ăaơi uyâ treê tuöíi íịy lađm chó huy phoâ lûơc lûúơng phaâo binh haôm thađnh

Cuöơc tiïịn cöng trong nhûông ngađy ăíìu thaâng 10 bõ thíịt baơi, vò Ăon-nï, ngûúđi chó huy ăaânh thađnh höm ăoâ, ăaô ra lïơnh ruât lui vađ luâc quýịt ắnh chiïịn trûúđng, traâi vúâi yâ ắnh vađ lođng mong muöịn cuêa Bö-na-paâc Bö-na-paâc tin chùưc rùìng nïịu khöng coâ khuýịt ăiïím tíìm thûúđng íịy thò thùưng lúơi ăaô vïì tay ngûúđi Phaâp Baên thín Bö-na-paâc cuông ăaô bõ thûúng trong khi díîn ăíìu quín xung phong Sau möơt thúđi gian dađi cûơ tuýơt vađ nhiïìu phen líìn lûôa cuêa nhûông ngûúđi chó huy cíịp trïn - vò hoơ khöng tin lùưm vađo Na-pö-lï-öng, ngûúđi sô quan treê tuöíi vö danh vađ ăöơt nhiïn xuíịt hiïơn úê doanh traơi-ngûúđi chó huy múâi lađ Ău-gö-mi-ï ăaô cho pheâp Bö-na-paâc thûơc hiïơn kïị hoaơch Sau khi ăaô böị trñ phaâo theo yâ ăaô ắnh sùĩn tûđ líu vađ sau möơt tríơn phaâo hoêa kinh khuêng, Bö-na-paâc liïìu maơng díîn ăíìu binh

sô xung phong ăaânh chiïịm ăiïím cao E-ghi-eât ăïí baêo vïơ cûêa biïín vađ bùưt ăíìu múê ăúơt bùưn phaâ haơm ăöơi Anh

Sau hai ngađy phaâo kñch aâc liïơt, ngađy 17 thaâng 12, 7.000 quín cöơng hoađ xung phong ăaânh chiïịm caâc phaâo ăađi, nhûng ăaô bõ ăaânh lui sau möơt tríơn kõch chiïịn Nhûng Bö-na-paâc ăaô kõp thúđi ăïịn tiïịp ûâng cuđng vúâi möơt ăöơi quín dûơ bõ vađ nhúđ víơy ăaô quýịt ắnh thùưng lúơi Ngađy höm sau, tíịt caê nhûông keê ặúơc quín Anh thoaê thuíơn cho ruât xuöịng tađu bùưt ăíìu luô lûúơt chaơy tröịn khoêi thađnh phöị Thađnh Tu-löng ăíìu hađng khöng ăiïìu kiïơn, quín ăöơi cöơng hoađ tiïịn vađo thađnh phöị Haơm ăöơi Anh ăaô ruât ặúơc ra khoêi

Sau tríơn chiïịn thùìng nađy, tûúâng Ăuy-tin baâo caâo vïì Böơ chiïịn tranh úê Pa-ri rùìng, öng ta khöng ăuê chûô ăïí noâi hïịt cöng traơng cuêa Bö-na-paâc Öng ta noâi vïì Bö-na-paâc rùìng ăoâ lađ ngûúđi vûđa tađi gioêi vûđa thöng minh vađ cođn lađ ngûúđi coâ thûđa nhûông ăùơc tñnh cíìn coâ Ăuy-tin cođn noâi thïm rùìng nhûông caâi ăoâ chó múâi mö taê ặúơc phíìn nađo ngûúđi sô quan hiïịm coâ íịy Ăuy-tin nhiïơt liïơt tiïịn cûê Bö-na-paâc vúâi böơ trûúêng vađ ăïì nghõ troơng duơng Bö-na-paâc vò lúơi ñch cuêa nïìn Cöơng hoađ Trong hađng nguô quín ăöơi úê Tu-löng, vai trođ quan troơng c

?a Bö-na-paâc trong viïơc böị trñ caâc khííu phaâo, tađi chó huy cuöơc víy thađnh vađ tríơn phaâo hoaê cuông nhû biïịt tiïịn cöng vađo luâc quýịt ắnh ăaô ặúơc tíịt caê moơi ngûúđi cöng nhíơn

Chiïịn cöng íịy, tríơn ăaânh ăíìu tiïn mađ Na-pö-lï-öng chó huy vađ thu ặúơc thùưng lúơi, diïîn ra ngađy 17 thaâng 12 nùm 1793 Tûđ

ngađy ăaânh chiïịm thađnh Tu-löng ăïịn ngađy 18 thaâng 6 nùm 1815, ngađy mađ hoađng ăïị thua tríơn ruât khoêi chiïịn trûúđng Oa-teâc-lö ăíìy xaâc chïịt, lađ möơt sûơ nghiïơp líu dađi vađ ăíîm maâu, keâo dađi trong suöịt

22 nùm trúđi (coâ nhûông luâc giaân ăoaơn) Vađ sûơ nghiïơp ăoâ ăaô ặúơc nghiïn cûâu cíín thíơn trong suöịt thúđi kyđ chiïịn tranh giaêi phoâng dín töơc úê chíu Íu, vađ nhûông bađi hoơc cuêa noâ, cho ăïịn tíơn bíy giúđ, víîn cođn lađ ăöịi tûúơng cuêa möơt sûơ nghiïn cûâu coâ hïơ thöịng

Trong suöịt ăúđi mònh, Na-pö-lï-öng ăaô ăaânh caê thaêy 60 tríơn lúân, nhoê (nhiïìu hún caê töíng söị nhûông tríơn cuêa A-lïịch-xan Ma-xï-ăoan, An-ni-ban, Xï-da vađ Xu-vö-röịp cöơng laơi) vađ söị quín ăaô tham gia vađo caâc tríơn ăaânh ăoâ cođn ăöng gíịp böơi so vúâi söị quín trong caâc cuöơc chiïịn tranh cuêa caâc võ tiïìn böịi vïì nghïơ thuíơt quín sûơ cuêa Na-pö-lï-öng So vúâi con söị nhûông tríơn ăaânh khöíng löì ăaô quýịt ắnh sûơ nghiïơp cuêa Na-pö-lï-öng thò chiïịn thùưng Tu-löng thíơt quaâ tíìm thûúđng, song mùơc díìu thïị, chiïịn thùưng Tu-löng víîn maôi maôi chiïịm möơt võ trñ ăùơc biïơt trong thiïn anh huđng ca Na-pö-lï-öng Noâ ăaô lađm cho moơi ngûúđi líìn ăíìu tiïn chuâ yâ túâi Na-pö-lï-öng uêy ban cûâu quöịc ríịt mûơc hađi lođng vïì viïơc ăaô thanh toaân ặúơc boơn phaên böơi Tu-löng vađ ăaô töịng cöí ặúơc ngûúđi Anh ra khoêi búđ biïín

Chiïìu hûúâng cuêa tònh hònh baâo trûúâc triïín voơng thanh toaân nhanh choâng ặúơc hoaơt ăöơng phaên caâch maơng cuêa boơn baêo hoađng úê khùưp miïìn nam nûúâc Phaâp Xûa nay Tu-löng víîn ặúơc coi nhû möơt phaâo ăađi kiïn cöị bíịt khaê xím phaơm, ăïịn nöîi khi Tu-löng thíịt thuê röìi mađ nhiïìu keê víîn khöng tin vađ cuông khöng tin rùìng möơt gaô vö danh tïn lađ Bö-na-paâc laơi ăaô coâ thïí ăaânh chiïịm ặúơc thađnh May mùưn cho Na-pö-lï-öng lađ trong hađng nguô nhûông ngûúđi víy thađnh coâ möơt ngûúđi cođn nhiïìu thïị lûơc hún Xa-li-xeât-ti, ăoâ lađ Ö-guy-xtanh Rö-be-xpi-e, em trai cuêa Mùưc-xi-mi-liïng, cuông dûơ tríơn ăaânh thađnh vađ ăaô tûúđng thuíơt trong möơt baên baâo caâo gûêi vïì Pa-ri Kïịt quaê lađ líơp tûâc Na-pö-lï-öng Bö-na-paâc ặúơc phong chûâc thiïịu tûúâng, quýịt ắnh kyâ ngađy 14 thaâng 1 nùm 1794 Luâc ăoâ Na-pö-lï-öng 24 tuöíi Bûúâc ăi ăíìu tiïn ăaô thađnh ăaơt

Viïơc Na-pö-lï-öng haơ thađnh Tu-löng xaêy ra vađo thúđi kyđ mađ phaâi "Nuâi" ăang thöịng trõ hoađn toađn Höơi nghõ Quöịc ûúâc, vađo luâc mađ phaâi Gia-cö-banh ăang coâ aênh hûúêng ríịt lúân úê thuê ăö vađ caâc tónh, vađo luâc mađ nïìn chuýn chñnh vö ắch cuêa caâch maơng, trong cuöơc ăíịu tranh quýịt liïơt cuêa mònh, ăaô chiïịn thùưng ặúơc thuđ trong giùơc ngoađi vađ ăaô ăíơp tan ặúơc nhûông cuöơc phiïịn loaơn cuêa boơn baêo hoađng, boơn Gi-röng-ăanh vađ boơn thíìy tu ngoan cöị

Trong cuöơc nöơi chiïịn aâc liïơt nađy, Na-pö-lï-öng Bö-na-paâc khöng thïí khöng thíịy cíìn phaêi choơn möơt con ặúđng giûôa nïìn cöơng hoađ vađ nïìn quín chuê: nïìn cöơng hoađ seô coâ thïí cho öng ta tíịt caê vađ nïìn quín chuê ùưt seô tûúâc tíịt caê vađ seô khöng tha thûâ cho öng ta viïơc chiïịm thađnh Tu-löng, cuông nhû viïơc öng ta vûđa múâi cho xuíịt baên cuöịn saâch Bûôa ùn töịi úê Pö-ke, trong ăoâ Na-pö-lï-öng ăaô vaơch roô cho caâc thađnh phöị nöíi loaơn úê miïìn nam hiïíu rùìng tònh thïị cuêa hoơ thíơt lađ tuýơt voơng Muđa xuín vađ ăíìu muđa haơ, caâc uyê viïn Höơi nghõ Quöịc ûúâc úê miïìn nam (ăùơc biïơt coâ Rö-be-xpi-e em, chõu aênh hûúêng trûơc tiïịp cuêa Bö-na-paâc) chuíín bõ xím chiïịm xûâ Pi-ï-möng vađ miïìn bùưc nûúâc Ý, ăïí tûđ ăoâ ăe doaơ nûúâc AÂo uêy ban cûâu quöịc lûúông lûơ, Caâc-nö luâc ăoâ phaên ăöịi kïị hoaơch íịy Bö-na-paâc tin rùìng duđng Ö-guy-xtanh Rö-be-xpi-e lađm trung gian thò coâ thïí thûơc hiïơn ặúơc ûúâc mú cuêa mònh: ặúơc tham gia viïơc chinh phuơc nûúâc Ý Chñnh phuê Phaâp luâc nađy chûa lađm quen vúâi tû tûúêng cho rùìng muöịn chöịng laơi sûơ can thiïơp cuêa chíu Íu phaên caâch maơng thò khöng phaêi lađ phođng ngûơ, mađ phaêi trûơc tiïịp tiïịn cöng vađo chíu Íu vađ ăiïìu ăoâ xem chûđng quaâ taâo baơo Do ăoâ, nùm 1794, Na-pö-lï-öng khöng thûơc hiïơn ặúơc kïị hoaơch cuêa mònh Möơt biïịn cöị chñnh trõ xaêy ra bíịt ngúđ ăöịi vúâi Na-pö-lï-öng, ăaô ăaêo löơn caê tònh thïị

Ăïí ặúơc ăñch thín trònh bađy kïị hoaơch tiïịn cöng nûúâc YÂ trûúâc anh mònh vađ trûúâc uêy ban Cûâu quöịc, Rö-be-xpi-e em ăi Pa-ri Luâc ăoâ ăaô vađo ăíìu muđa heđ, cíìn phaêi giaêi quýịt víịn ăïì Sau khi ăi Giïn ăïí hoađn thađnh möơt nhiïơm vuơ míơt coâ liïn quan ăïịn cuöơc viïîn chinh noâi trïn, Bö-na-paâc vïì Ni-xú Chúơt möơt tin bíịt ngúđ tûđ Pa-ri bay túâi, bíịt ngúđ khöng nhûông ăöịi vúâi tónh Ni-xú xa xöi úê miïìn nam mađ cođn ngay caê ăöịi vúâi chñnh Pa-ri nûôa: tin hïịt sûâc laơ luđng ăoâ lađ ngađy 9 Thaâng Noâng, ngay giûôa buöíi hoơp cuêa Höơi nghõ Quöịc ûúâc, Mùưc-xi-

mi-liïng, Xanh Giuyât, Cu-töng, vađ sau nađy caê ăöìng ăaêng cuêa hoơ, ăïìu bõ bùưt giûô Ngađy höm sau, tíịt caê nhûông ngûúđi íịy ăïìu bõ ặa lïn maây cheâm, khöng cíìn xeât xûê gò vò chñnh phuê ăaô tuýn böị möơt caâch vö ăiïìu kiïơn rùìng hoơ bõ ăùơt ra ngoađi vođng phaâp luíơt Líơp tûâc ngûúđi ta tiïịn hađnh luđng bùưt trong khùưp nûúâc Phaâp nhûông ai coâ hoùơc coi nhû coâ liïn hïơ míơt thiïịt nhíịt vúâi nhûông nhađ laônh ăaơo chñnh cuêa chïị ăöơ ăaô bõ ăaânh ăöí Sau khi Ö-guy-xtanh Rö-be-xpi-e

bõ hađnh hònh, tûúâng Bö-na-paâc liïìn úê vađo tònh traơng bõ ăe doaơ Khöng ăíìy hai tuíìn lïî, sau ngađy 9 Thaâng Noâng (27 thaâng 7), Na-pö-lï-öng bõ bùưt (10 thaâng 8 nùm 1794) vađ bõ aâp giaêi vïì thađnh Ùng-tñp Sau 14 ngađy bõ giam giûô, Bö-na-paâc ặúơc tha: luơc soaât caâc giíịy túđ cuêa Bö-na-paâc, ngûúđi ta ăaô khöng tòm thíịy möơt bùìng cúâ gò ăïí truy töị Bö-na-paâc

Trong suöịt thúđi gian khuêng böị cuêa boơn ăaêo chñnh, ngûúđi ta thíịy ríịt nhiïìu ngûúđi coâ quan hïơ ñt nhiïìu vúâi Rö-be-xpi-e hoùơc nhûông ngûúđi thuöơc phaâi Rö-be-xpi-e bõ saât haơi; cođn Bö-na-paâc thò coâ thïí tûơ líịy lađm vui sûúâng rùìng mònh ăaô thoaât khoêi lûúôi maây cheâm Chó biïịt rùìng vûđa bûúâc ra khoêi nhađ giam, Bö-na-paâc ăaô líơp tûâc nhíơn thíịy rùìng thúđi thïị ăaô thay ăöíi vađ sûơ nghiïơp cuêa mònh vûđa múâi bùưt ăíìu thuíơn lúơi nhûúđng íịy mađ nay ăaô dûđng laơi Nhûông keê múâi lïn cođn tònh nghi Bö-na-paâc, vaê laơi, hoơ cuông chûa biïịt roô Bö-na-paâc lùưm Cuöơc víy haôm thađnh Tu-löng chûa ăem laơi cho Bö-na-paâc möơt tiïịng tùm lúân vïì mùơt quín sûơ "Bö-na-paâc ađ? Bö-na-paâc lađ ai nhó? Ăaô lađm viïơc úê ăíu? Khöng ai biïịt hùưn caê?" Ăoâ lađ lúđi phaên ûâng cuêa böị viïn trung uyâ treê tuöíi Giuy-nö, khi Giuy-nö baâo cho böị biïịt tûúâng Bö-na-paâc muöịn choơn mònh lađm sô quan phuơ taâ Chiïịn cöng Tu-löng ăaô bõ qún míịt röìi, hoùơc díîu sao thò noâ cuông khöng cođn ặúơc ăaânh giaâ cao nhû luâc ăíìu nûôa

Möơt chuýơn khöng vui khaâc laơi xaêy ra Ăöơt nhiïn uêy ban Cûâu quöịc Thaâng Noâng chó thõ cho Bö-na-paâc phaêi ăïịn Vùng-ăï deơp boơn phiïịn loaơn vađ khi ăïịn Pa-ri, tûúâng Bö-na-paâc ặúơc biïịt ngûúđi ta giao cho chó huy möơt lûô ăoađn böơ binh trong khi Bö-na-paâc chuýn vïì phaâo binh vađ khöng muöịn phuơc vuơ úê böơ binh Sau möơt höìi tranh luíơn gay gùưt vúâi Ö-bri, möơt uyê viïn cuêa uyê ban, Na-pö-lï-öng xin tûđ chûâc

Na-pö-lï-öng laơi lím vađo thúđi kyđ tuâng thiïịu múâi Viïn tûúâng

25 tuöíi nađy, vïì vûúđn vađ bíịt bònh vúâi cíịp trïn, khöng möơt nguöìn söịng, ăaô buöìn baô söịng úê Pa-ri qua muđa ăöng gay go nùm 1794-

1795 vađ sang xuín laơi cođn tuâng ăoâi gay go hún nûôa Dûúđng nhû moơi ngûúđi ăaô qún Na-pö-lï-öng Cuöịi cuđng, thaâng 8 nùm 1795, Na-pö-lï-öng ặúơc böí nhiïơm lađm thiïịu tûúâng phaâo binh úê phođng Ăöì baên cuêa uyê ban Cûâu quöịc Phođng Ăöì baên nađy lađ neât ăiïín hònh ăöơc ăaâo ăíìu tiïn cuêa Böơ Töíng tham mûu do Caâc-nö, trïn thûơc tïị lađ ngûúđi töíng chó huy caâc lûơc lûúơng vuô trang cöơng hoađ, xíy dûơng ÚÊ ăíịy, Na-pö-lï-öng víîn say mï ăoơc saâch vađ tûơ hoơc, ăi thùm vûúđn cíy nöíi tiïịng úê Pa-ri, thùm Nhađ Thiïn vùn vađ ăaô chùm chó theo hoơc lúâp thiïn vùn cuêa La-lùng-ăú

Lûúng böíng cuêa Na-pö-lï-öng ñt oêi, thónh thoaêng khi nađo muöịn ùn saâng, Na-pö-lï-öng chó cođn coâ caâch lađ ăïịn thùm gia ằnh Peâc-nö, vò gia ằnh nađy ríịt quyâ mïịn Na-pö-lï-öng Nhûng, suöịt trong thúđi gian cú cûơc ăoâ, khöng bao giúđ Na-pö-lï-öng höịi híơn vïì viïơc ăaô xin tûđ chûâc, cuông khöng hïì nghô ăïịn viïơc quay trúê laơi phuơc vuơ böơ binh, coâ leô vò muöịn ăaơt ặúơc viïơc ăoâ thò chó cođn caâch cíìu xin quyơ luyơ Nhûng dõp may laơi ăïịn vúâi Na-pö-lï-öng: chñnh thïí cöơng hoađ laơi cíìn ăïịn Na-pö-lï-öng ăïí chöịng laơi cuông vúâi nhûông keê thuđ nhû höìi úê Tu-löng

Nùm 1795 lađ möơt trong nhûông bûúâc ngoùơt cuêa lõch sûê caâch maơng Phaâp Cuöơc caâch maơng tû saên, ăaô líơt ăöí chïị ăöơ phong kiïịn vađ chuýn chïị, sau biïịn cöị ngađy 9 Thaâng Noâng ăaô tûơ lađm míịt vuô khñ sùưc beân nhíịt cuêa mònh lađ nïìn chuýn chñnh Gia-cö-banh, vađ khi ăaô nùưm ặúơc chñnh quýìn, khi ăaô ăi vađo con ặúđng phaên ăöơng, giai cíịp tû saên lûúông lûơ, ăi tòm nhûông phûúng saâch vađ nhûông hònh thûâc múâi thñch húơp vúâi sûơ giûô vûông nïìn thöịng trõ cuêa noâ Suöịt muđa ăöng nùm 1794-1795 vađ muđa xuín nùm 1795, sûâc phaên ăöơng cuêa giai cíịp tû saên ăaô maơnh meô vađ taâo túơn gíịp böơi höìi cuöịi muđa haơ cuđng nùm ăoâ, tûâc lađ ngay khi vûđa thuê tiïu nïìn chuýn chñnh Gia-cö-banh; vađ ăïịn muđa xuín nùm 1795 thò caânh hûôu trong Höơi nghõ Quöịc ûúâc laơi cođn noâi nùng vađ hađnh ăöơng tûơ do, trùưng trúơn gíịp böơi höìi muđa thu nùm 1794 Ăöìng thúđi, trong caâi nùm ăoâi keâm kinh khuêng íịy, ăaô diïîn ra hai caênh hïịt sûâc traâi ngûúơc: úê caâc vuđng ngoaơi

ö, thúơ thuýìn chïịt ăoâi, caâc bađ meơ phaêi tûơ kïịt liïîu cuöơc ăúđi mònh sau khi ăaô dòm xuöịng nûúâc hoùơc ăím chïịt tíịt caê ăađn con cuêa hoơ, cođn úê trong nhûông "khu vûơc trung tím" lađ caênh söịng ăíìy hoan laơc cuêa giai cíịp tû saên: möơt bíìy nhung nhuâc nhûông tïn tađi chuê, nhûông tïn ăíìu cú, nhûông tïn buön chûâng khoaân, nhûông tïn ùn cùưp cuêa cöng, lúân beâ ăuê haơng - ngoâc ăíìu vïnh vang ăùưc thùưng sau khi Rö-be-xpi-e bõ chïịt - miïơt mađi trong ăúđi söịng xa hoa, dím díơt

Hai cuöơc baơo ăöơng cuêa thúơ thuýìn nöí ra tûđ caâc vuđng ngoaơi ö vađ cöng khai chöịng laơi Höơi nghõ Quöịc ûúâc Thaâng Noâng, nhiïìu cuöơc biïíu tònh vuô trang thõ uy, vađ hai líìn chuýín thađnh tiïịn cöng trûơc tiïịp vađo Höơi nghõ Quöịc ûúâc ngađy 12 Thaâng Naêy míìm (1 thaâng 4) vađ ngađy 1 Thaâng Ăöìng coê (20 thaâng 5) ăïìu bõ thíịt baơi Tiïịp sau viïơc tûúâc vuô khñ vuđng ngoaơi ö Xanh Ùng-toan lađ cuöơc tríịn aâp khuêng khiïịp höìi Thaâng Ăöìng coê ăaô lađm cho ăöng ăaêo quíìn chuâng lúâp dûúâi úê Pa-ri khöng thïí thöịng nhíịt hađnh ăöơng ặúơc trong suöịt möơt thúđi gian dađi Sau hïịt, viïơc kñch ăöơng khuêng böị trùưng nhû víơy ăaô khöng traânh khoêi lađm söịng laơi trong lođng giai cíịp tû saên quín chuê "cuô" vađ giai cíịp quyâ töơc nhûông niïìm hy voơng hònh nhû ăaô bõ tiïu tan: boơn baêo hoađng ngúô rùìng thúđi cú cuêa chuâng ăaô ăïịn Nhûng chuâng ăaô tñnh líìm Sau khi díơp tùưt phong trađo cuêa quaêng ăaơi quíìn chuâng, giai cíịp tû saên ăaô khöng tûúâc vuô khñ cuêa caâc khu thúơ thuýìn úê ngoaơi ö, vò nhû víơy seô taơo ăiïìu kiïơn thùưng lúơi cho keê ăang

ím mûu lïn ngöi vua nûúâc Phaâp, ăoâ lađ baâ tûúâc xûâ Prö-vùng, em trai vua Lu-i XVI ăaô chïịt trïn maây cheâm Giai cíịp hûôu saên Phaâp coâ quan tím gò ăïịn chñnh thïí cöơng hoađ, nhûng hoơ laơi quan tím nhiïìu ăïịn caâi mađ cuöơc caâch maơng tû saên ăaô mang laơi cho hoơ Boơn baêo hoađng khöng muöịn hiïíu vađ cuông khöng thïí hiïíu nhûông viïơc ăaô xaêy ra vađo nhûông nùm 1789-1795, khöng muöịn vađ khöng thïí hiïíu ặúơc rùìng chïị ăöơ phong kiïịn ăaô suơp ăöí vađ khöng bao giúđ trúê laơi nûôa, rùìng kyê nguýn cuêa chuê nghôa tû baên ăaô múê ra, rùìng cuöơc caâch maơng tû saên ăaô ăađo khoeât möơt vûơc síu khöng thïí vûúơt qua ặúơc giûôa thúđi kyđ cuô vađ thúđi kyđ múâi cuêa lõch sûê nûúâc Phaâp, vađ nhûông tû tûúêng phuơc hûng cuêa boơn chuâng lađ ríịt xa laơ ăöịi vúâi ăaơi

ăa söị trong giai cíịp tû saên thađnh thõ vađ nöng thön

Nhûông lúđi ăođi trûđng phaơt nghiïm khùưc nhûông ngûúđi ăaô tham gia caâch maơng khöng ngúât nöíi lïn trong nhûông núi tuơ baơ cuêa boơn xuíịt dûúng coâ thïị lûơc úê Luín Ăön, úê Cö-blùng, úê Mi-tö, úê Hùm-bua,

úê Röm Sau vuơ baơo ăöơng Thaâng Ăöìng coê vađ nhûông tiïịng nöí hung aâc cuêa khuêng böị trùưng, chuâng nhùưc laơi vúâi möơt niïìm hín hoan ăíìy aâc

yâ rùìng "boơn keê cûúâp Pa-ri" ăaô bùưt ăíìu cheâm giïịt líîn nhau kõch liïơt vađ röìi nhíịt ắnh phaâi baêo hoađng seô chuơp ăaânh boơn hoơ ăïí nhanh choâng treo cöí tíịt caê boơn hoơ - boơn Thaâng Noâng vađ boơn "Nuâi" cođn soât laơi Caâi ím mûu ngu muöơi toan keâo luđi bûúâc ăi cuêa lõch sûê ăaô lađm thui chöơt moơi ûúâc möơng vađ ăaô díîn mûu ăöì cuêa boơn baêo hoađng ăïịn thíịt baơi Cöng bùìng mađ noâi, ngûúđi ta coâ thïí kïịt töơi vađ coi tíịt caê boơn Gia-liïng, Phrï-röng, Buöịc-ăöng, Boaât-xy Ăùng-glaât, Ba-ra- nhûông keê ăaô líơt ăöí nïìn chuýn chñnh Gia-cö-banh vađ ngađy 9 Thaâng Noâng vađ ăaô ăađn aâp cuöơc baơo ăöơng ăaâng súơ cuêa "nhûông ngûúđi khöng quíìn cheôn" vađo böịn ngađy ăíìu Thaâng Ăöìng coê - lađ nhûông keê gian manh, nhûông con thuâ víơt ñch kyê, nhûông tïn tađn baơo hung aâc, nhûông quín vö só, nhûng ặâng trûúâc boơn baêo hoađng hoơ ăaô toê ra khöng khiïịp nhûúơc Khi ặúơc Uy-liïm Pñt tñch cûơc giuâp ăúô, boơn baêo hoađng ăaô vöơi vaô töí chûâc cho boơn quyâ töơc lûu vong ăöí böơ vađo Quy-bröng; khöng möơt chuât do dûơ, nhûông ngûúđi laônh ăaơo Höơi nghõ Quöịc ûúâc Thaâng Noâng ăaô líơp tûâc phaâi tûúâng Hö-sú cíìm ăíìu möơt ăöơi quín ăïịn deơp, vađ sau khi caâc lûơc lûúơng ăöí böơ ăaô hoađn toađn tan raô, hoơ ăaô ra lïơnh bùưn ngay taơi tríơn 750 tïn baêo hoađng bõ bùưt lađm tuđ binh

Ngay sau líìn thíịt baơi nađy, boơn baêo hoađng víîn chûa cho thïị lađ hïịt hy voơng Cho nïn chûa ăíìy hai thaâng sau, boơn chuâng laơi nöíi díơy vađ líìn nađy thò úê ngay taơi Pa-ri Luâc ăoâ vađo cuöịi thaâng 9, sang ăíìu thaâng 10 nùm 1795, theo lõch caâch maơng thò vađo thûúơng tuíìn Thaâng Haâi nho nùm thûâ IV

Tònh hònh nhû sau: Höơi nghõ Quöịc ûúâc ăaô thaêo xong hiïịn phaâp múâi Theo hiïịn phaâp ăoâ thò nùm viïn ăöịc chñnh seô ặâng ăíìu quýìn hađnh chñnh, cođn quýìn líơp phaâp thò tíơp trung vađo hai viïơn: Haơ nghõ viïn 1 vađ thûúơng nghõ viïn 2 Höơi nghõ Quöịc ûúâc chuíín bõ cho thi hađnh baên hiïịn phaâp nađy vađ tûơ giaêi taân, nhûng nhíơn thíịy rùìng yâ nguýơn quay vïì chïị ăöơ quín chuê ngađy cađng biïíu hiïơn roô úê

caâc tíìng lúâp trïn cuêa giai cíịp "cûơu" tû saên vađ lo rùìng boơn baêo hoađng xaêo quýơt seô khöng kheâo lúơi duơng tònh traơng tû tûúêng íịy ăïí keâo thïm ăöng víy caânh cuêa chuâng vađo Haơ nghõ viïơn ăïí coâ lúơi trong nhûông cuöơc bíìu cûê Do ăoâ, trong nhûông ngađy cuöịi cuđng cuêa Höơi nghõ Quöịc ûúâc, nhoâm laônh ăaơo nhûông ngûúđi Thaâng Noâng, ặâng ăíìu lađ Ba-ra, ăaô ặa ra hai baên sùưc lïơnh quy ắnh hai phíìn

ba söị ăaơi biïíu cuêa Haơ nghõ viïơn vađ cuêa Thûúơng nghõ viïơn ăïìu bùưt buöơc phaêi líịy trong söị nhûông ăaơi biïíu hiïơn nay cuêa Höơi nghõ Quöịc ûúâc, cođn möơt phíìn ba thò tuyđ yâ cûê tri lûơa choơn

Líìn nađy, úê Pa-ri, boơn baêo hoađng khöng cođn ăún ăöơc nûôa, chuâng cuông khöng ặâng ăíìu caê trong viïơc chuíín bõ cuông nhû trong khi thûơc hiïơn ím mûu Vò víơy, vađo Thaâng Haâi nho, Höơi nghõ Quöịc ûúâc lím vađo tònh thïị ăùơc biïơt nguy khöịn Möơt böơ phíơn khaâ quan troơng cuêa boơn quyâ töơc tađi chñnh vađ giai cíịp ăaơi tû saên cuêa caâc "khu vûơc giađu coâ", nhû ngûúđi ta goơi, nghôa lađ cuêa caâc khu vûơc trung tím cuêa Pa-ri, ăaô phaên ăöịi nhûông sùưc lïơnh vuô ăoaân ăoâ, nhûông sùưc lïơnh ăaô ặúơc ban hađnh vúâi muơc ăñch roô rïơt vađ cöng nhiïn lađ duy trò vađ keâo dađi vö tíơn sûơ thöịng trõ cuêa phe ăa söị hiïơn thúđi úê trong Höơi ăöìng Quöịc ûúâc Roô rađng lađ boơn chuâng ăaô ím mûu hoaơt ăöơng nhùìm gaơt giuô hoađn toađn böơ phíơn nhûông ngûúđi Thaâng Noâng hiïơn nay ăaô lađ trúê ngaơi cho quan ăiïím hûôu khuynh maơnh meô cuêa nhûông tíìng lúâp khaâ giaê nhíịt úê thađnh thõ cuông nhû úê nöng thön Trong nhûông khu vûơc trung tím cuêa Pa-ri ăöơt nhiïn nöíi lïn chöịng laơi Höơi nghõ Quöịc ûúâc vađo thaâng 10 nùm 1795, cöị nhiïn lađ khöng thíịy coâ nhiïìu nhûông tïn baêo hoađng tiïu biïíu, nhûông tïn baêo hoađng chñnh cöịng

mú ûúâc dođng hoơ Buöịc-böng quay trúê laơi ngay, nhûng tíịt caê chuâng ăïìu mûđng quyânh khi nhòn chiïìu hûúâng cuêa phong trađo nađy, vađ ăaô hađo hûâng phoêng ăoaân caênh kïịt thuâc cuêa caâc biïịn cöị Boơn "Cöơng hoađ baêo thuê" cuêa giai cíịp tû saên Pa-ri ăang doơn ặúđng cho viïơc trung hûng chïị ăöơ quín chuê, vò dûúâi con mùưt chuâng, baên thín Höơi nghõ Quöịc ûúâc Thaâng Noâng xem ra ăaô quaâ caâch maơng Vađ ngay tûđ ngađy 7 Thaâng Haâi nho (29 thaâng 9), khi bùưt ăíìu nhíơn ặúơc nhûông tin tûâc khíín cíịp vïì khuynh hûúâng cuêa caâc trung tím Pa-ri, Höơi nghõ Quöịc ûúâc ăaô nhòn thíịy nguy cú hiïơn ra trûúâc mùưt Nhû víơy, trong thûơc tïị, Höơi nghõ Quöịc ûúâc seô dûơa vađo ăíu trong cuöơc ăíịu

tranh múâi nađy ăïí giûô líịy chñnh quýìn? Sau cuöơc ăađn aâp dûô döơi caâc vuđng ngoaơi ö thúơ thuýìn caâch ăíịy gíìn böịn thaâng, sau möơt thaâng trođn bùưn giïịt, tađn saât nhûông ngûúđi caâch maơng Gia-cö-banh, sau vuơ tûúâc vuô khñ toađn böơ nhûông vuđng ngoaơi ö thúơ thuýìn möơt caâch tađn nhíîn nhíịt, thò ríịt tûơ nhiïn rùìng Höơi nghõ Quöịc ûúâc khöng thïí tröng mong vađo sûơ giuâp ăúô tñch cûơc cuêa ăöng ăaêo quíìn chuâng ặúơc

Luâc nađy, thúơ thuýìn Pa-ri ăaô thíịy úê trong caâc uyê ban cuêa Höơi nghõ Quöịc ûúâc vađ ngay sau baên thín caâi Höơi nghõ Quöịc ûúâc coâ ríịt nhiïìu keê thuđ tađn aâc nhíịt cuêa hoơ Thúơ thuýìn Pa-ri khöng thïí coâ ặúơc yâ nghô chiïịn ăíịu ăïí baêo vïơ quýìn lûơc cuêa hai phíìn ba uyê viïn cuêa caâi Höơi nghõ Quöịc ûúâc íịy trong Haơ nghõ viïơn sau nađy Vađ ngay baên thín Höơi nghõ Quöịc ûúâc cuông khöng thïí nghô túâi viïơc kïu goơi sûơ giuâp ăúô cuêa quíìn chuâng lao ăöơng thuê ăö ăang cùm gheât mònh vađ chñnh mònh cuông ăang súơ hoơ Chó cođn coâ quín ăöơi, nhûng vïì phña nađy, tònh hònh cuông khöng ặúơc töịt lùưm Thíơt ra, bíịt cûâ luâc nađo, bíịt cûâ úê ăíu, binh lñnh cuông khöng do dûơ bùưn vađo boơn lûu vong, caâi luô phaên böơi ăaâng ghï túêm, vađ bùưn vađo baơn beđ luô baêo hoađng vađ quín ăöơi cuêa chuâng úê bíịt kyđ núi nađo mađ hoơ bùưt gùơp, trong rûđng Nooâc-mùng, trïn cöìn caât úê Vùng-ăï, trïn baân ăaêo Quy-bröng, úê Bó, úê biïn giúâi Ăûâc Nhûng trûúâc hïịt, phong trađo Thaâng Haâi nho ăaô khöng nïu khííu hiïơu: trung hûng dođng hoơ Buöịc-löng, mađ ngoađi mùơt laơi kïu goơi ăíịu tranh vò nguýn tùưc chuê quýìn cuêa nhín dín ăaô bõ nhûông sùưc lïơnh cuêa Höơi nghõ Quöịc ûúâc vi phaơm vađ vò quýìn tûơ do bíìu cûê nhûông ăaơi biïíu chín chñnh cuêa nhín dín, vađ sau nûôa nïịu binh lñnh lađ nhûông ngûúđi cöơng hoađ triïơt ăïí, chó coâ thïí bõ ăaânh lûđa

vò nhûông khííu hiïơu xaêo quýơt cuêa phong trađo Thaâng Haâi nho, thò vïì phña caâc tûúâng lônh sûơ tònh laơi cađng xíịu hún Chó cíìn nïu thñ duơ tûúâng Mú-nu, ngûúđi chó huy quín ăöơi ăoâng úê Pa-ri Liïơu Mú-nu coâ thñch lñnh tíơp kñch chiïịm ăoâng ngoaơi ö Xanh Ùng-toan, ăoâng quín khùưp núi trong thađnh phöị vađ ặa lïn maây cheâm hađng loaơt cöng nhín? Hùưn daâm lađm vađ hùưn ăaô lađm, vađ töịi ngađy 4 Thaâng Ăöìng coê, sau khi ăaô chiïịn thùưng ặúơc cöng nhín, quín cuêa Mú-nu, keđn tröịng ăi ăíìu, diïîu qua caâc khu trung tím cuêa thuê ăö, vađ khi "cöng chuâng lõch sûơ" ặâng ăíìy ặúđng nhiïơt liïơt hoan hö Mú-nu vađ ban tham mûu cuêa hùưn, thò quaê lađ ăaô coâ möơt sûơ tím ăíìu yâ húơp hoađn

toađn giûôa nhûông keê ăi tung hö vađ keê ặúơc tung hö Chiïìu töịi ngađy

4 Thaâng Ăöìng coê, Mú-nu coâ thïí tûơ thíịy mònh lađ keê ăaơi diïơn cuêa caâc giai cíịp hûôu saên, giai cíịp ăaô chiïịn thùưng ăöng ăaêo quíìn chuâng, lađ keê ặâng ăíìu nhûông keê no nï chöịng laơi nhûông ngûúđi ăoâi khaât Ăöịi vúâi Mú-nu, ăoâ lađ möơt viïơc roô rađng, dïî hiïíu vađ thuâ võ Nhûng bíy giúđ ăíy, vađo Thaâng Haâi nho, Mú-nu seô líịy danh nghôa gò mađ bùưn vađo cuông víîn caâi ăaâm ngûúđi lõch sûơ íịy, boơn ngûúđi vûđa múâi ăíy ăaô nhiïơt liïơt hoan hö hùưn vađ möơt ăöìng möơt cöịt vúâi hùưn? Nïịu hoêi giûôa Mú-nu vađ Höơi nghõ Quöịc ûúâc Thaâng Noâng coâ caâi gò khaâc nhau, thò caâi khaâc chñnh lađ úê chöî viïn tûúâng nađy cûơc kyđ khuynh hûôu vađ phaên ăöơng hún caê nhûông ngûúđi Thaâng Noâng phaên ăöơng nhíịt Caâc khu vûơc trung tím ăođi quýìn tûơ do bíìu möơt nghõ viïơn baêo thuê hún Höơi nghõ Quöịc ûúâc nhiïìu, vò thïị mađ tûúâng Mú-nu khöng muöịn bùưn vađo boơn baêo hoađng

Trong ăïm 12 Thaâng Haâi nho (4 thaâng 10), caâc thuê lônh cuêa phaâi Thaâng Noâng ăaô nghe thíịy vang lïn tûđ tûđ phña nhûông tiïịng reo hođ mûđng rúô: caâc ăoađn ngûúđi biïíu tònh, hín hoan naâo nhiïơt, tung ra khùưp thađnh phöị caâi tin: Höơi nghõ Quöịc ûúâc ăaô tûđ chöịi chiïịn ăíịu; cuöơc chiïịn ăíịu trong ặúđng phöị coâ thïí traânh ặúơc; nhûông sùưc lïơnh ăaô ặúơc baôi boê vađ seô ặúơc tûơ do tuýín cûê Vïì tin íịy, ngûúđi ta chó ặa ra ặúơc möơt chûâng cúâ ăöơc nhíịt sau ăíy nhûng ríịt xaâc thûơc vađ khöng thïí chöịi caôi ặúơc: viïn chó huy caâc lûơc lûúơng vuô trang cuêa möơt trong nhûông khu trung ûúng (khu Lú-pen-lú-ti-ï) lađ tïn Ăúđ La-

lö nađo ăoâ ăaô ăïịn gùơp tûúâng Mú-nu vađ Mú-nu ăaô ûâng thuíơn ằnh chiïịn vúâi boơn phaên ăöơng Quín ăöơi ăaô ruât vïì doanh traơi vađ thađnh phöị ăaô rúi vađo tay bon phiïịn loaơn

Nhûng nhûông nöîi cuöìng vui íịy quaâ súâm, Höơi nghõ Quöịc ûúâc ăaô quýịt ắnh chiïịn ăíịu; tûúâng Mú-nu bõ caâch chûâc vađ bõ bùưt ngay ăïm 13 Thaâng Haâi nho Tiïịp ăoâ, Höơi nghõ Quöịc ûúâc cûê Ba-ra, möơt trong nhûông nhín víơt chñnh cuêa phaâi Thaâng Noâng, lïn thay Mú-

nu chó huy caâc lûơc lûúơng vuô trang Pa-ri Cíìn phaêi hađnh ăöơng ngay ăïm ăoâ vò khi ặúơc tin Mú-nu bõ caâch chûâc vađ bõ bùưt, vađ sau khi biïịt rùìng Höơi nghõ Quöịc ûúâc nhíịt ắnh chiïịn ăíịu, caâc khu nöíi loaơn ăaô bùưt ăíìu khöng do dûơ vađ tûâc töịc tuơ tíơp trïn nhûông ặúđng phöị gíìn Höơi nghõ Quöịc ûúâc ăïí saâng höm sau chiïịn ăíịu Tïn thuê lñnh

cuêa boơn nöíi loaơn lađ Ri-se-ăú Xï-ri-ăi-a vađ ngay caê möơt söị ăöng uyê viïn cuêa Höơi nghõ Quöịc ûúâc ăïìu cho rùìng thùưng lúơi chùưc chùưn seô ngaê vïì phña chuâng Nhûng boơn chuâng ăaô tñnh líìm

Nhûông ngûúđi ặúng thúđi thíịy Ba-ra lađ hiïơn thín cuêa nhûông thoâi xíịu ríịt khaâc nhau vađ nhûông duơc voơng ăï tiïơn nhíịt Lađ möơt keê hûúêng laơc, ùn höịi löơ, sa ăoaơ, cú höơi, xaêo quýơt vađ vö ăaơo ặâc, Ba-ra hún hùỉn nhûông ngûúđi Thaâng Noâng vïì ăíìu oâc vuơ lúơi (vađ ăiïìu ăoâ khöng phaêi lađ chuýơn dïî) Nhûng Ba-ra khöng phaêi lađ möơt keê heđn nhaât Dûúâi mùưt cuêa con ngûúđi coâ trñ thöng minh sùưc saêo íịy, ngay tûđ buöíi ăíìu Thaâng Haâi nho, Ba-ra ăaô thíịy roô lađ phong trađo múâi chúâm núê íịy coâ thïí ặa nûúâc Phaâp túâi sûơ phuơc hûng dođng hoơ Buöịc-böng vađ ăiïìu ăoâ ăöịi vúâi Ba-ra lađ möơt sûơ ăe doaơ trûơc tiïịp Nhûông ngûúđi quyâ töơc ăi theo caâch maơng nhû Ba-ra ăïìu biïịt ríịt roô möịi cùm húđn síu cay cuêa boơn baêo hoađng ăöịi vúâi nhûông keê ăaô phaên böơi giai cíịp

Víơy nïn khöng thïí chíơm trïî ặúơc, trong vađi tiïịng nûôa lađ phaêi giao chiïịn ngay Nhûng Ba-ra khöng phaêi lađ nhađ quín sûơ Cíìn phaêi böí nhiïơm ngay möơt ngûúđi tûúâng vađ ngíîu nhiïn Ba-ra ăaô nghô túâi ngûúđi thanh niïn gíìy cođm víơn chiïịc aâo khoaâc ngoađi mađu xaâm ăaô míịt tuýịt, ngûúđi mađ trong nhûông ngađy gíìn ăíy ăaô nhiïìu líìn ăïịn gùơp Ba-ra ăïí xin nghó viïơc Tíịt caê nhûông ăiïìu mađ Ba-ra biïịt vïì con ngûúđi ăoâ chó veên veơn coâ thïị nađy: möơt viïn tûúâng thöi viïơc, nöíi danh trong tríơn víy thađnh Tu-löng, nhûng ngay sau ăoâ gùơp möơt vađi viïơc rùưc röịi vađ söịng thiïịu thöịn víịt vûúêng úê thuê ăö vúâi ăöìng lûúng quaâ ñt oêi Ba-ra haơ lïơnh cho ăi tòm chađng thanh niïn ăoâ vađ díîn vïì cho mònh Bö-na-paâc túâi vađ ăaô ặúơc hoêi ngay xem coâ muöịn ăi queât saơch cuöơc baơo ăöơng khöng Bö-na-paâc xin ñt phuât ăïí suy nghô Khöng míịt nhiïìu thúđi gian ăïí suy nghô xem viïơc baêo vïơ quýìn lúơi cuêa Höơi nghõ Quöịc ûúâc ăöịi vúâi mònh coâ gò lađ chöịng ăöịi vïì nguýn tùưc khöng, Bö-na-paâc ăaô nhanh choâng nhíơn lúđi vúâi ăiïìu kiïơn duy nhíịt lađ khöng ai ặúơc can thiïơp vađo nhûông quýịt ắnh cuêa mònh Bö-na-paâc noâi: "Töi ăaô tuöịt kiïịm ra thò noâ chó ặúơc tra vađo voê khi nađo tríơt tûơ ăaô ặúơc líơp laơi, duđ phaêi traê bùìng bíịt cûâ giaâ nađo"

Tûâc thò Bö-na-paâc ặúơc böí nhiïơm lađ phoâ cho Ba-ra; sau khi tòm hiïíu tònh hònh, Bö-na-paâc ăaô nhíơn roô ặúơc lûơc lûúơng cuêa boơn nöíi loaơn vađ möịi nguy cú khuêng khiïịp ăang ăe doaơ Höơi nghõ Quöịc ûúâc Nhûng Bö-na-paâc ăaô coâ möơt kïị hoaơch hađnh ăöơng ríịt roô rïơt vađ dûơa vađo viïơc sûê duơng phaâo binh möơt caâch quýịt liïơt Sau nađy, khi moơi viïơc ăaô xong xuöi, Bö-na-paâc coâ noâi vúâi baơn lađ Duy-nö (sau nađy lađ tûúâng vađ lađ cöng tûúâc A-bú-teât) möơt cíu trong ăoâ Bö-na-paâc quy kïịt rùìng: thùưng lúơi lađ do sûơ bíịt tađi vïì chiïịn lûúơc cuêa boơn nöíi loaơn Bö-na-paâc noâi thïm: "Nïịu luô íịy ăïí Bö-na-paâc chó huy thò Bö-na-paâc ăaô ăaânh tan Höơi nghõ Quöịc ûúâc röìi" Tûđ taêng saâng, Bö-na-paâc ăaô ăiïìu phaâo ăïịn böị trñ úê lín cíơn ăiïơn Tuy-lú-ri

Ngađy lõch sûê 13 Thaâng Haâi nho ăaô bùưt ăíìu nhû víơy; ăöịi vúâi cuöơc ăúđi cuêa Bö-na-paâc ngađy íịy ăaô giûô ặúơc möơt vai trođ quan troơng hún hùỉn caê chiïịn cöng ăíìu tiïn cuêa Bö-na-paâc lađ viïơc haơ thađnh Tu-löng Boơn nöíi loaơn tiïịn vïì Höơi nghõ Quöịc ûúâc vađ phaâo binh cuêa Bö-na-paâc ăaô gíìm lïn chöịng laơi boơn chuâng Cuöơc tađn saât diïîn ra ăùơc biïơt kinh khuêng úê tiïìn ằnh vađ nhađ thúđ Thaânh Röịc, núi tíơp trung ăöơi dûơ bõ cuêa boơn nöíi loaơn Leô ra ban ăïm, boơn nöíi loaơn coâ thïí cûúâp ặúơc phaâo nhûng chuâng ăaô boê lúô cú höơi Chuâng chöịng cûơ bùìng suâng trûúđng Ăïịn trûa thò moơi viïơc xong xuöi Boê laơi úê trïn vóa heđ vađi trùm xaâc chïịt vađ mang nhûông tïn bõ thûúng ăi theo, boơn nöíi loaơn boê chaơy tûâ tung vađ tröịn vïì nhađ; tïn nađo coâ thïí rúđi khoêi Pa-ri ặúơc thò ăïìu ăaô ăi ngay Töịi ăïịn, Ba-ra nhiïơt liïơt khen ngúơi võ tûúâng treê tuöíi vađ ăaô khíín khoaên xin cho Bö-na-paâc ặúơc böí nhiïơm lađm chó huy caâc lûơc lûúơng vuô trang ăöịi nöơi (Ba-ra ăaô xin tûđ chûâc ngay sau khi cuöơc baơo ăöơng bõ thíịt baơi)

Trong chađng thanh niïn tû lûơ vađ cau coâ íịy, ăiïím ăùơc biïơt ăaô chinh phuơc ặúơc Ba-ra vađ nhûông nhađ laônh ăaơo khaâc lađ sûơ bònh tônh hoađn toađn vađ tađi quýịt ắnh nhanh choâng; vúâi nhûông ặâc tñnh ăoâ, Bö-na-paâc ăaô duđng möơt phûúng thûâc taâc chiïịn mađ cho ăïịn tíơn luâc ăoâ víîn ñt ai duđng túâi, ăoâ lađ duđng ăaơi baâc bùưn vađo giûôa ăaâm ăöng

úê ngay trong thađnh phöị Vïì phûúng phaâp ăeđ beơp nhûông hoaơt ăöơng

úê ặúđng phöị íịy thò Bö-na-paâc chñnh lađ tiïìn thín chñnh thöịng vađ trûơc tiïịp cuêa Ni-cö-la ăïơ nhíịt, vò Ni-cö-la lađ ngûúđi ăaô taâi diïîn laơi chiïịn cöng nađy vađo ngađy 14 thaâng 12 nùm 1825, duy chó coâ khaâc lađ

vúâi baên chíịt ăaơo ặâc giaê cuêa mònh, Sa hoađng ăaô tuýn böị rùìng öng

ta ăaô haôi huđng toan khöng duđng biïơn phaâp ăoâ, nhûng nhûông lúđi khíín khoaên cuêa hoađng tûê Vaât-xin-xi-cöịp ăaô thùưng ặúơc ặâc ăöơ vađ lođng nhín ăaơo gûúng míîu cuêa öng ta Cođn nhû Bö-na-paâc thò khöng hïì nghô ăïịn thanh minh hoùơc ăöí traâch nhiïơm ăoâ cho ngûúđi khaâc Boơn nöíi loaơn coâ trïn 24.000 ngûúđi vuô trang, trong khi ăoâ Bö-na-paâc coâ chûa ăíìy 6.000 ngûúđi, nghôa lađ böịn líìn ñt hún Ngoađi ăaơi baâc ra, khöng cođn hy voơng nađo khaâc vađ Bö-na-paâc ăaô ặa ăaơi baâc

ra tríơn Khi ăaô khöng thïí traânh ặúơc cuöơc chiïịn ăíịu thò phaêi ăaânh thùưng bùìng bíịt cûâ giaâ nađo Na-pö-lï-öng ăaô luön theo ăuâng quy tùưc íịy möơt caâch tuýơt ăöịi Na-pö-lï-öng khöng thñch tiïu phñ ăaơn ăaơi baâc, nhûng chöî nađo mađ ăaơn giuâp ñch ặúơc thò Na-pö-lï-öng laơi khöng bao giúđ deđ xeên chuât nađo Ngađy 16 Thaâng Haâi nho, Na-pö-lï-öng ăaô khöng tiïịt kiïơm ăaơn traâi phaâ, búêi víơy, tiïìn ằnh nhađ thúđ Thaânh Röịc ăaô nhíìy nhuơa möơt ăöịng thõt naât ăíîm maâu

Tñnh chíịt kiïn quýịt triïơt ăïí trong chiïịn ăíịu lađ möơt trong nhûông ăùơc ăiïím cuêa Na-pö-lï-öng Trong Na-pö-lï-öng coâ hai con ngûúđi, möơt do lyâ trñ thöịng trõ, möơt do tònh caêm thöịng trõ Khöng nïn ăïí cho ngûúđi ta tûúêng rùìng Na-pö-lï-öng khöng coâ möơt traâi tim nhaơy caêm nhû nhûông ngûúđi khaâc Theo Na-pö-lï-öng thò öng ta cuông lađ ngûúđi coâ möơt tíịm lođng khaâ töịt Nhûng ngay tûđ thúđi niïn thiïịu, Na-pö-lï-öng ăaô cöị gùưng lađm cho súơi díy tònh caêm íịy trúê thađnh cím lùơng vađ hiïơn nay thò noâ chùỉng cođn rung lïn ặúơc möơt tiïịng nađo nûôa, trong nhûông phuât thađnh khíín ríịt hiïịm coâ, Na-pö-lï-öng ăaô noâi nhû víơy vúâi Rö-ărï, möơt trong nhûông ngûúđi ặúơc Na-pö-lï-öng ûa mïịn

Khi phaêi tiïu diïơt moơi keê thuđ daâm taâo baơo ngang nhiïn khai chiïịn vúâi Na-pö-lï-öng thò seô khöng bao giúđ, tuýơt khöng bao giúđ súơi díy ăoâ cođn rung ăöơng hoùơc bùưt ăíìu rung ăöơng úê trong con ngûúđi Na-pö-lï-öng

Ngađy 13 Thaâng Haâi nho ăaô giûô möơt vai trođ to lúân trong thiïn anh huđng ca cuêa Na-pö-lï-öng

Tíìm quan troơng lõch sûê cuêa viïơc ăeđ beơp cuöơc phiïịn loaơn Thaâng Haâi nho lađ úê chöî:

- Hy voơng cuêa boơn baêo hoađng ăùơt vađo möơt cuöơc thùưng lúơi sùưp túâi vađ viïơc dođng hoơ Buöịc-böng quay trúê laơi ăaô víịp phaêi möơt thíịt baơi múâi, nùơng nïì hún caê thíịt baơi úê Quy-bröng

- Nhûông tíìng lúâp trïn cuêa giai cíịp tû saên thađnh thõ ăaô tûơ nhíơn thíịy lađ ăaô quaâ vöơi vaô trong viïơc trûơc tiïịp cûúâp líịy chñnh quýìn bùìng vuô lûơc Ngoađi ra, chuâng ăaô qún míịt rùìng cođn coâ nhûông thađnh phíìn trong giai cíịp tû saên thađnh thõ vađ nöng thön ặâng vïì phña nïìn cöơng hoađ vađ víîn líịy lađm lo ngaơi trûúâc sûơ bađnh trûúâng quaâ nhanh choâng vađ quaâ trú traâo cuêa boơn phaên ăöơng Tïn Rñt-se-ăú Xï-ri-ăi cíìm ăíìu boơn nöíi loaơn ăoâ lađ ai? Möơt tïn baêo hoađng Víơy thò ngûúđi ta nhòn thíịy roô ặúơc rùìng nhûông ngûúđi nöng dín coâ ăíịt, nghôa lađ caâi khöịi giai cíịp tiïíu tû saên to lúân úê nöng thön, ăaô nhòn cuöơc baơo ăöơng ăoâ bùìng con mùưt nađo? Hoơ ăaô coi viïơc trung hûng dođng hoơ Buöịc-böng lađ sûơ söịng laơi cuêa chïị ăöơ phong kiïịn, caâi chïị ăöơ seô tûúâc laơi cuêa hoơ nhûông maênh ăíịt vûđa múâi mua ặúơc trong söị ăíịt ăai tõch thu ặúơc cuêa boơn quyâ töơc xuíịt dûúng vađ trong nhûông tađi saên tõch biïn cuêa Giaâo höơi

- Cuöịi cuđng, chûâng minh möơt líìn nûôa rùìng tñnh tû tûúêng cuêa nhûông chiïịn dõch chöịng laơi sûơ trung hûng ăaô taâc ăöơng möơt caâch ăùơc biïơt maơnh meô vađo quín ăöơi vađ ăöng ăaêo quíìn chuâng binh sô, nhûông ngûúđi mađ ngûúđi ta coâ thïí hoađn toađn tin cíơy trong cuöơc ăíịu tranh chöịng tíịt caê nhûông lûơc lûúơng trûơc tiïịp hoùơc giaân tiïịp, toađn böơ hay cuơc böơ cíu kïịt vúâi dođng hoơ Buöịc-böng

Ăoâ lađ yâ nghôa lõch sûê cuêa ngađy 13 Thaâng Haâi nho

Cođn ăöịi vúâi baên thín Bö-na-paâc thò ngađy 13 Thaâng Haâi nho ăaô lađm cho ngûúđi ta líìn ăíìu tiïn biïịt ăïịn tïn tuöíi cuêa Bö-na-paâc, khöng chó trong caâc giúâi quín sûơ (tûđ höìi Tu-löng, Bö-na-paâc ăaô coâ phíìn nađo nöíi danh röìi), mađ cođn trong moơi tíìng lúâp xaô höơi, ngay caê

úê nhûông núi tûđ trûúâc túâi nay chûa bao giúđ ngûúđi ta nghe noâi ăïịn Bö-na-paâc Bö-na-paâc tûđ nay ặúơc coi nhû möơt ngûúđi ríịt tađi gioêi, ríịt quýìn biïịn, ăíìy cûúng nghõ vađ quýịt tím Nhûông nhađ chñnh trõ cûúâp ặúơc chñnh quýìn tûđ nhûông ngađy ăíìu cuêa Viïơn Ăöịc chñnh (nghôa lađ tûđ nùm thûâ IV Thaâng Haâi nho), trûúâc hïịt lađ Ba-ra, ăïìu ríịt hím möơ viïn tûúâng treê íịy Luâc ăoâ, hoơ cho rùìng trong tûúng lai,

nïịu cođn phaêi duđng ăïịn lûơc lûúơng quín ăöơi ăïí chöịng laơi caâc cuöơc khúêi nghôa cuêa quíìn chuâng, ngûúđi ta víîn coâ thïí tröng cíơy vađo Bö-na-paâc

Nhûng Bö-na-paâc laơi mú ûúâc khaâc Bõ caâc mùơt tríơn ngoađi nûúâc híịp díîn, Bö-na-paâc mú ûúâc ặúơc lađm chó huy möơt trong nhûông ăaơo quín cuêa nïìn Cöơng hoađ Phaâp Möịi quan hïơ töịt cuêa Bö-na-paâc ăöịi vúâi Ba-ra hònh nhû ăaô lađm cho nhûông mú ûúâc íịy coâ thïí thûơc hiïơn ặúơc chûâ khöng nhû höìi trûúâc Thaâng Haâi nho, thúđi mađ viïn tûúâng 26 tuöíi vïì vûúđn nađy cođn phaêi chaơy khùưp Pa-ri ăïí xin viïơc Chó trong möơt ngađy mađ tíịt caê ăaô ăöíi thay Bö-na-paâc ăaô lađ ngûúđi chó huy ăaơo quín úê Pa-ri, ặúơc viïn ăöịc chñnh coâ quýìn thïị lađ Ba-ra mïịn chuöơng, vađ coâ khaê nùng seô ặúơc giûô möơt chûâc vuơ ăöơc líơp taơi möơt trong nhûông ăaơo quín ăang taâc chiïịn

Sau líìn tiïịn chûâc ăöơt ngöơt ăoâ ñt líu, Bö-na-paâc lađm quen vúâi vúơ goâa cuêa viïn tûúâng baâ tûúâc Ăúđ Bö-haâc-ne bõ hađnh hònh trong thúđi kyđ khuêng böị, vađ mï vúơ viïn tûúâng ăoâ Giö-dï-phin hún Bö-na-paâc saâu tuöíi, trong ăúđi ăaô traêi qua nhiïìu cuöơc tònh duýn laông maơn vađ khöng coâ nhûông tònh caêm ăùìm thùưm ăùơc biïơt vúâi Bö-na-paâc Tíịt nhiïn lađ nhûông lyâ do thuöơc vïì víơt chíịt ăaô thuâc ăííy Giö-dï-phin nhiïìu hún: Tûđ ngađy 13 Thaâng Haâi nho, Bö-na-paâc ăaô lađ möơt ngûúđi ríịt nöíi tiïịng vađ ăaô coâ möơt cûúng võ quan troơng Cođn Bö-na-paâc, vò say mï ăùưm ăuöịi möơt caâch bíịt ngúđ nïn ăaô cíìu hön vađ cûúâi Giö-dï-phin ngay Trûúâc ăíịy khöng líu, Giö-dï-phin ăaô coâ nhûông sûơ ăi laơi thín míơt vúâi Ba-ra vađ cuöơc kïịt hön nađy laơi múê röơng hún nûôa cho Bö-na-paâc möịi quan hïơ vúâi nhûông nhín víơt coâ quýìn thïị nhíịt trong chñnh phuê Cöơng hoađ

Trong gíìn 200.000 cuöịn saâch viïịt vïì Na-pö-lï-öng mađ nhađ thû muơc hoơc nöíi tiïịng Kiïịc-ăe-xen vađ caâc chuýn gia khaâc ăaô thöịng kï, ăaô coâ möơt söị lúân noâi vïì nhûông möịi quan hïơ cuêa Na-pö-lï-öng vúâi Giö-dï-phin vađ vúâi phuơ nûô noâi chung Ăïí giaêi quýịt cho xong dûât víịn ăïì nađy, töi xin noâi rùìng: duđ lađ Giö-dï-phin, duđ lađ vúơ thûâ hai cuêa Na-pö-lï-öng lađ Ma-ri Lu-i-dú nûúâc AÂo, hay bađ Rï-muy-da, hay cö Giooâc-giú, hay nûô baâ tûúâc Va-leâp-xca hay bíịt cûâ möơt phuơ nûô nađo khaâc ăaô quan hïơ míơt thiïịt vúâi Na-pö-lï-öng, khöng hiïíu thíịu caâi baên chíịt bíịt trõ, ăöơc ăoaân, bùỉn gùưt vađ ăa nghi

íịy, ăïìu ăaô khöng gíy vađ thíơm chñ ăaô khöng daâm gíy nïn möơt chuât aênh hûúêng cuơ thïí gò ăïịn Na-pö-lï-öng Bö-na-paâc ăaô gheât cay gheât ăùưng bađ Xta-en, ngay caê trûúâc khi yâ thûâc chöịng ăöịi vïì chñnh trõ cuêa bađ ăaô lađm Bö-na-paâc nöíi khuđng; chó vò bađ ta ăaô quan tím ăïịn chñnh trõ vađ ăaô coâ nguýơn voơng ăi vađo hoơc víịn uýn thím mađ Bö-na-paâc ăaô coâ aâc caêm ngay vúâi bađ, vò theo öng ta, nhûông caâi ăoâ ăïìu lađ thûđa ăöịi vúâi phuơ nûô Víng lúđi vađ khuíịt phuơc hoađn toađn lađ hai ặâc tñnh cíìn thiïịt cuêa ngûúđi phuơ nûô, khöng coâ hai ặâc tñnh íịy thò ngûúđi phuơ nûô ăöịi vúâi Na-pö-lï-öng, coi nhû khöng coâ Vaê laơi, trong cuöơc ăúđi bïì böơn ríịt nhiïìu cöng viïơc, thúđi gian ăaô khöng ăuê cho Na-pö-lï-öng nghô nhiïìu ăïịn tònh caêm vađ dađnh nhiïìu thúđi giúđ cho nhûông khaât voơng cuêa traâi tim

Líìn nađy ăaô ăuâng nhû víơy: lïî cûúâi töí chûâc ngađy 9 thaâng 3 nùm 1796 thò hai höm sau, ngađy 11 thaâng 3, Bö-na-paâc tûđ biïơt vúơ vađ lïn ặúđng ăi chinh chiïịn

Möơt chûúng múâi, dađi vađ ăíîm maâu ăaô múê ra trong lõch sûê chíu Íu

CHIÏỊN DÕCH NÛÚÂC YÂ 1796-1797

Tûđ ngađy ặúơc Ba-ra vađ nhiïìu nhín víơt quan troơng khaâc cuêa chïị ăöơ tin duđng, nghôa lađ sau khi deơp xong cuöơc phiïịn loaơn cuêa boơn quín chuê vađo ngađy 13 Thaâng Haâi nho, Bö-na-paâc cöị gùưng thuýịt phuơc nhûông nhín víơt íịy vïì sûơ cíìn thiïịt phaêi ngùn ngûđa möơt cuöơc liïn minh múâi cuêa caâc cûúđng quöịc chöịng laơi nûúâc Phaâp, phaêi múê möơt cuöơc tiïịn cöng vađ úê nûúâc AÂo vađ ăöìng minh cuêa aâo lađ nûúâc YÂ, vađ muöịn thïị, phaêi xím chiïịm miïìn bùưc nûúâc YÂ Thíơt ra, ăoâ khöng phaêi lađ möơt khöịi liïn minh múâi mađ víîn lađ khöịi liïn minh cuô thađnh líơp tûđ nùm 1792, vađ nùm 1795, nûúâc Phöí ăaô ruât khoêi khöịi liïn minh íịy sau khi ăaô kyâ möơt hoađ ûúâc riïng vúâi nûúâc Phaâp úê Ban-lö Nhûng víîn cođn laơi caâc nûúâc AÂo, Anh, Nga, vûúng quöịc Xaâc-ăe-nhú, vûúng quöịc Hai Xi-xin vađ möơt söị caâc quöịc gia Ăûâc (Vua-tem-be, Ba-vi-e, Ba-dú, v.v.) Vò toađn thïí chíu Íu luâc bíịy giúđ coâ thaâi ăöơ thuđ ắch vúâi Viïơn Ăöịc chñnh, nïn Viïơn Ăöịc chñnh cho rùìng chiïịn trûúđng chñnh cuêa chiïịn dõch sùưp túâi, vađo muđa xuín vađ muđa haơ nùm 1796, phaêi lađ miïìn tíy vađ tíy-nam nûúâc Ăûâc vađ qua nhûông miïìn ăoâ, ngûúđi Phaâp seô cöị gùưng tiïịn vađo nhûông vuđng thûơc sûơ lađ ăíịt aâo Viïơn Ăöịc chñnh ăaô chuíín bõ cho chiïịn dõch nađy nhûông ăöơi quín tinh nhúơ nhíịt do nhûông nhađ chiïịn lûúơc löîi laơc nhíịt chó huy, ặâng ăíìu lađ tûúâng töíng chó huy Mo-rö Ăöịi vúâi ăaơo quín nađy, ngûúđi ta khöng tiïịc möơt thûâ gò, trang bõ cuêa noâ ặúơc töí chûâc thíơt tuýơt vúđi vađ chñnh phuê Phaâp tin cíơy trûúâc nhíịt vađo noâ

Ăöịi vúâi nhûông ăïì nghõ khíín khoaên cuêa tûúâng Bö-na-paâc vïì viïơc xím chiïịm miïìn bùưc nûúâc YÂ bùìng con ặúđng tûđ caâc tó nh Phaâp giaâp phña nam, Viïơn Ăöịc chñnh toê ra khöng taân thađnh míịy kïị hoaơch ăoâ

Nhûng díìu sao ngûúđi ta cuông phaêi nhíơn rùìng nhû víơy seô coâ taâc duơng nghi binh, buöơc triïìu ằnh Viïn phaêi phín taân lûơc lûúơng

vađ khöng chuâ yâ túâi chiïịn trûúđng chñnh cuêa cuöơc chiïịn tranh sùưp diïîn ra Ăïí ăaơt muơc ăñch íịy, ngûúđi ta ăaô quýịt ắnh duđng míịy chuơc nghòn quín ăoâng úê phña nam lađm cho quín aâo vađ ăöìng minh cuêa aâo, vua Xaâc-ăe-nhú, phaêi lo lùưng Khi ăùơt ra víịn ăïì ai seô lađ chó huy trûúêng úê mùơt tríơn thûâ ýịu ăoâ, thò Caâc-nö (khöng phaêi lađ Ba-ra nhû bíịy líu ngûúđi ta víîn khùỉng ắnh) chó ắnh Bö-na-paâc Nhûông

võ ăöịc chñnh ăïìu ăöìng yâ ngay, vò caâc võ tûúâng coâ tiïịng tùm nhíịt vađ coâ ắa võ nhíịt chùỉng ai mađng ăïịn chûâc traâch ăoâ Quýịt ắnh böí nhiïơm Bö-na-paâc lađm chó huy trûúêng ăaơo quín ăi ăaânh nûúâc YÂ kyâ ngađy 23 thaâng 2 nùm 1796 vađ ngađy 11 thaâng 3, võ tûúâng töíng chó huy múâi ăi nhíơn nhiïơm vuơ

Trong lõch sûê cuêa Na-pö-lï-öng, cuöơc chiïịn tranh ăíìu tiïn nađy, do Na-pö-lï-öng ăiïìu khiïín, bao giúđ cuông víîn choâi loơi Nùm

1796, tïn tuöíi cuêa Na-pö-lï-öng ăaô bay ăi khùưp chíu Íu, ăïí röìi tûđ ăoâ khöng bao giúđ rúđi vuô ăađi lõch sûê nûôa "Gaô nađy cođn ăi xa, ăaô ăïịn luâc cíìn phaêi chùơn hùưn laơi", ăoâ lađ lúđi cuêa Xu-vö-röịp noâi vađo giûôa luâc chiïịn dõch nûúâc YÂ cuêa Bö-na-paâc ăang diïîn ra aâc liïơt Xu-vö-röịp ăaô lađ möơt trong nhûông ngûúđi ăíìu tiïn phaât hiïơn cún döng töị lađm cho chíu Íu phaêi ăiïu ặâng trong möơt thúđi gian ríịt dađi vò nhûông síịm seât cuêa noâ

Túâi ăún võ, qua kiïím tra, Bö-na-paâc biïịt ngay taơi sao nhûông viïn tûúâng coâ thïị lûơc nhíịt cuêa nïìn Cöơng hoađ Phaâp laơi tú ra khöng thiïịt tha gò lùưm vúâi chûâc chó huy nađy Quín ăöơi úê vađo tònh traơng ăïịn nöîi tröng khöng khaâc gò möơt ăaâm ăoâi raâch Chûa bao giúđ ngûúđi

ta thíịy caâi tïơ boâc löơt vađ ùn höịi löơ dûúâi ăuê moơi hònh thûâc laơi hoađnh hađnh quaâ dûô döơi nhû víơy vađ ăiïìu ăoâ cuông chûa bao giúđ thíịy xaêy ra trong ngađnh híơu cíìn Phaâp trong nhûông nùm cuöịi cuđng cuêa Höơi nghõ Quöịc ûúâc Thaâng Noâng vađ dûúâi thúđi cuêa Viïơn Ăöịc chñnh Ăuâng lađ Pa-ri cung cíịp ríịt ñt cho ăaơo quín nađy, nhûng ngay "caâi ñt ăoâ" cuông laơi bõ tham ö möơt caâch nhanh choâng vađ trùưng trúơn Ngûúđi ta khöng biïịt 43.000 quín ăoâng úê Ni-xú hoùơc úê nhûông vuđng lín cíơn ăaô ùn vađ mùơc ra sao Vûđa múâi ăïịn, Bö-na-paâc ăaô ặúơc baâo caâo lađ ngađy höm trûúâc coâ möơt tiïíu ăoađn khöng chíịp hađnh lïơnh di chuýín

vò khöng ai coâ giađy Ăaơo quín bõ boê qún vađ bõ boê rúi khöng nhûông

bõ suy nhûúơc vïì thïí chíịt laơi cođn ăeđo thïm caê möơt sûơ loêng leêo vïì kyê

luíơt Binh lñnh chùỉng cođn ngúđ vûơc gò nûôa, chñnh mùơt hoơ ăaô tröng thíịy úê chöî nađo cuông coâ tïơ ùn cùưp gíy ra cho hoơ biïịt bao ăau khöí

Möơt trong nhûông nhiïơm vuơ khoâ khùn nhíịt ăang ăúơi paâc Ăöịi vúâi Bö-na-paâc, caâi khoâ khöng nhûông lađ phaêi lo giaêi quýịt quíìn aâo, giađy deâp, kyê luíơt cho quín sô, mađ lađ phaêi lo giaêi quýịt nhûông víịn ăïì ăoâ úê doơc ặúđng, sau khi ăaô bûúâc vađo hoaơt ăöơng röìi vađ giûôa hai ăúơt chiïịn dõch Hoađn caênh cuêa Bö-na-paâc coâ thïí trúê lïn khoâ khùn thïm vò nhûông va chaơm vúâi nhûông cíịp chó huy cuêa ăaơo quín nađy, lađ cíịp dûúâi cuêa Bö-na-paâc, nhû: Ö-giú-rö, Maât-xï-na, Xï-ruy-ri-ï Hoơ coâ thïí sùĩn sađng phuơc tuđng möơt viïn tûúâng thím niïn hoùơc coâ nhiïìu thađnh tñch hún (chùỉng haơn nhû Mo-rö, chó huy trûúêng ăaơo quín mùơt tríơn Tíy Ăûâc), nhûng hònh nhû hoơ laơi líịy lađm nhuơc khi phaêi nhíơn mïơnh lïơnh cuêa möơt cíịp trïn múâi 27 tuöíi nhû Bö-na-paâc Coâ thïí xaêy ra nhûông míu thuíîn vađ tiïịng ăöìn cuêa hađng trùm cûêa miïơng trong caâc traơi lñnh truýìn ăi, nhùưc ăi nhùưc laơi, boâp meâo vađ thïu dïơt maôi vïì víịn ăïì íịy Thñ duơ ngûúđi ta truýìn

Bö-na-ăi cíu chuýơn, khöng biïịt ai ăaô tung ra, lađ trong möơt cuöơc caôi löơn gay go, Bö-na-paâc, thín hònh beâ nhoê, ngûúâc nhòn Ö-giú-rö cao lúân tûđ ăíìu ăïịn chín vađ chùưc lađ ăaô noâi rùìng: "Anh ăaô noâi nhûông lúđi phaên nghõch, haôy coi chûđng, ặđng ăïí töi phaêi lađm böín phíơn cuêa töi Caâi thín hònh to lúân cuêa anh cuông khöng traânh cho anh khoêi

bõ xûê bùưn ngay bíy giúđ ăíu" Thûơc tïị lađ ngay tûđ ăíìu, Bö-na-paâc ăaô lađm cho moơi ngûúđi hiïíu rùìng Bö-na-paâc khöng thïí chõu ặúơc sûơ chöịng ăöịi laơi trong ăún võ mònh vađ Bö-na-paâc seô ăíơp tan tíịt caê nhûông keê nađo cûúông laơi mònh, duđ keê ăoâ úê cíịp bíơc nađo "úê ăíy, phaêi ăöịt, phaêi bùưn" Bö-na-paâc ăaô baâo caâo ăaơi khaâi nhû víơy vađ khöng giaêi thñch thïm gò vúâi Viïn Ăöịc chñnh úê Pa-ri

Bö-na-paâc líơp tûâc tiïịn hađnh möơt cuöơc ăíịu tranh kiïn quýịt chöịng laơi naơn tröơm cùưp ăang hoađnh hađnh dûô döơi Binh lñnh ăaô chuâ

yâ ngay ăïịn viïơc ăoâ vađ noâ ăaô goâp phíìn vađo viïơc khöi phuơc kyê luíơt hún hùỉn caê nhûông ban chuýn mön ăi xûê bùưn Nhûng trong hoađn caênh cuêa Bö-na-paâc luâc íịy, trò hoaôn caâc cuöơc hađnh binh ăïịn khi trang bõ xong böơ ăöơi thò thûơc tïị chùỉng khaâc gò thöi khöng múê chiïịn dõch nùm 1796 Bö-na-paâc ăaô haơ quýịt tím vađ ăaô noâi roô ăiïìu ăoâ trong lúđi tuýn böị cuêa mònh vúâi binh sô Ngûúđi ta ăaô tranh luíơn ríịt

nhiïìu ăïí tòm xem baên tuýn böị ặúơc ặa vađo sûê saâch íịy ăaô ặúơc viïịt xong ăuâng vađo luâc nađo vađ ngađy nay, nhûông nhađ viïịt tiïíu sûê cuêa Na-pö-lï-öng khùỉng ắnh rùìng chó coâ nhûông cíu ăíìu tiïn múâi ăuâng lađ cuêa Na-pö-lï-öng, cođn híìu hïịt phíìn sau chó lađ ăoaơn vùn sau nađy ngûúđi ta thïm thùưt vađo Töi nhíơn thíịy ngay caê nhûông cíu ăíìu ngûúđi ta cuông chó coâ thïí baêo ăaêm chuâng lađ cuêa Na-pö-lï-öng vïì

yâ nghôa chung nhiïìu hún lađ vïì tûđng chûô möơt: "Húôi caâc binh sô, caâc ngûúđi khöng ăuê cúm ùn, khöng ăuê aâo mùơc Ta seô ặa caâc ngûúđi ăïịn nhûông caânh ăöìng phò nhiïu nhíịt thïị giúâi"

Ngay tûđ nhûông bûúâc ăíìu, Bö-na-paâc ăaô cho rùìng chiïịn tranh phaêi nuöi chiïịn tranh, rùìng möîi binh sô phaêi tûơ mònh thíịy gùưn boâ vúâi chiïịn dõch sùưp múê ra úê miïìn bùưc nûúâc YÂ vađ cíìn phaêi chó cho binh sô biïịt rùìng khöng cíìn phaêi ăúơi ngûúđi ta cung cíịp cho nhûông thûâ cíìn thiïịt, mađ chñnh lađ mònh phaêi líịy cuêa ắch tíịt caê nhûông gò mònh cíìn ăïịn vađ hún thïị nûôa Noâi chuýơn vúâi ba quín líìn íịy, ngûúđi tûúâng treê chó phaât biïíu chó coâ víơy Bö-na-paâc luön luön biïịt taơo nïn, tùng cûúđng vađ nuöi dûúông uy tñn vađ quýìn hađnh cuêa caâ nhín mònh trong tím höìn ngûúđi chiïịn sô Nhûông chuýơn döng dađi noâi "tònh thûúng ýu" cuêa Na-pö-lï-öng ăöịi vúâi binh sô, nhûông ngûúđi mađ trong nhûông phuât söịng thíơt thađ nhíịt ăöịi vúâi coôi lođng cuêa mònh, Na-pö-lï-öng ăaô goơi lađ "bia ăúô ăaơn", ăïìu lađ nhûông chuýơn khöng coâ yâ nghôa gò hïịt "Thûúng ýu binh sô", khöng thïí coâ chuýơn íịy úê Na-pö-lï-öng, nhûng Na-pö-lï-öng ríịt chùm lo ăïịn binh sô Na-pö-lï-öng ăaô kheâo lađm viïơc íịy, khiïịn cho binh sô bïì ngoađi thíịy lađ hoơ ăaô ặúơc cíịp trïn chuâ yâ ăïịn caâ nhín hoơ nhûng thûơc ra Na-pö-lï-öng chó lo lađm sao coâ trong tay möơt cöng cuơ thíơt töịt vađ coâ nùng lûơc chiïịn ăíịu

Thaâng 4 nùm 1796, trong giai ăoaơn ăíìu cuêa chiïịn dõch ăíìu tiïn cuêa Bö-na-paâc, dûúâi con mùưt cuêa binh sô, Bö-na-paâc chó lađ möơt phaâo thuê coâ nùng lûơc, lađ ngûúđi mađ hún hai nùm trûúâc ăíy ăaô chiïịn ăíịu töịt trong cuöơc víy thađnh Tu-löng, lađ möơt viïn tûúâng ăaô naô suâng vađo boơn phiïịn loaơn ăang tiïịn cöng Höơi nghõ Quöịc ûúâc vađo ngađy 13 Thaâng Haâi nho, vađ ăaô ặúơc nhíơn chûâc chó huy ăaơo quín miïìn nam nûúâc Phaâp, chñnh vò thïị, ngoađi ra chùỉng coâ gò hún nûôa Luâc bíịy giúđ, Bö-na-paâc cođn chûa coâ uy tñn vađ chûa nùưm chùưc ặúơc

binh sô Vò víơy, Bö-na-paâc quýịt ắnh taâc ăöơng vađo ngûúđi lñnh bùìng caâch duy nhíịt lađ vaơch ra trûơc tiïịp, cuơ thïí vađ thiïịt thûơc cho hoơ thíịy rùìng nhûông cuêa caêi víơt chíịt ăang chúđ ăúơi hoơ úê nûúâc YÂ

Ngađy 9 thaâng 4 nùm 1796, Bö-na-paâc quýịt ắnh vûúơt qua nuâi An-pú cuđng vúâi quín ăöơi

Tûúâng Giö-mi-ni, ngûúđi Thuơy Sô, nhađ baâc hoơc vïì chiïịn lûúơc chiïịn thuíơt, taâc giaê nöíi tiïịng cuêa möơt quýín sûê dađy noâi vïì chiïịn dõch cuêa Na-pö-lï-öng, luâc ăíìu lađm viïơc dûúâi quýìn cuêa Na-pö-lï-öng, sau chaơy sang hađng nguô ngûúđi Nga, coâ nhíơn xeât rùìng ngay tûđ nhûông ngađy ăíìu tiïn cuêa cuöơc chó huy ăíìu tiïn, Bö-na-paâc ăaô toê ra can ăaêm ăïịn liïìu lônh vađ coi thûúđng caê nguy hiïím ăöịi vúâi baên thín: Bö-na-paâc ăaô cuđng vúâi böơ tham mûu cuêa mònh choơn con ặúđng nguy hiïím nhíịt, nhûng ngùưn nhíịt, qua con ặúđng Cooâc-nit-

sú nöíi tiïịng chaơy doơc theo daôy noâi An-pú giaâp biïín, luön nùìm phúi dûúâi tíìm hoêa lûơc cuêa phaâo trïn chiïịn thuýìn Anh ăi tuíìn phođng úê gíìn búđ Ăíy lađ líìn ăíìu tiïn mađ möơt trong nhûông ăùơc ăiïím cuêa Na-pö-lï-öng ăaô ặúơc biïíu löơ: möơt mùơt, so vúâi nhûông ngûúđi ăöìng thúđi cuđng coâ nhûông ăùơc ăiïím gan goâc, lò lúơm, can ăaêm, duông maônh nhû Na-pö-lï-öng, thñ duơ nhû caâc thöịng chïị Lan-nú, Muy-ra, Níy, tûúâng Mi-lö-ra-ăö-vich , hoùơc nhû Xcö-bï-leâp trong söị nhûông tûúâng taâ cuêa thúđi kyđ gíìn ăíy hún, thò Na-pö-lï-öng ăaô khöng hïì ặúơc nöíi tiïịng vïì nhûông ăùơc ăiïím íịy Bao giúđ Na-pö-lï-öng cuông cho rùìng nïịu khöng thíơt cíìn thiïịt vađ khöng tuýơt ăöịi cíìn thiïịt thò ngûúđi chó huy trong thúđi chiïịn khöng ặúơc liïìu thín vađo núi nguy hiïím, búêi

vò chó caâi chïịt cuêa ngûúđi ăoâ cuông ăaô ăuê gíy hoang mang, höịt hoaêng, thíịt baơi cho tríơn ăaânh, thíơm chñ cho caê toađn böơ cuöơc chiïịn tranh Nhûng mùơt khaâc, Na-pö-lï-öng cho rùìng nïịu tònh thïị ăođi hoêi mònh phaêi gûúng míîu thò ngûúđi chó huy phaêi xöng vađo lûêa ăaơn, khöng ặúơc do dûơ

Cuöơc hađnh quín vûúơt qua ặúđng Cooâc-nñt-sú ặúơc tiïịn hađnh thuíơn lúơi tûđ ngađy 3 ăïịn ngađy 9 thaâng 4 nùm 1796; khi ăaô túâi ặúơc nûúâc YÂ , Bö-na-paâc líơp tûâc haơ quýịt tím chiïịn ăíịu ngay Ăöịi diïơn vúâi Bö-na-paâc lađ quín ăöơi cuêa nûúâc AÂo vađ Pi-ï-möng phöịi húơp laơi, chia thađnh ba cuơm, baêo vïơ caâc con ặúđng ăi Pi-ï-möng vađ ăi Giïn Tríơn ăíìu tiïn ăaânh vúâi quín ăoađn aâo cuêa tûúâng aâc-giùng-tö diïîn

ra úê vuđng Möng-tú-nöịt, vađo tuýịn giûôa Tíơp trung tíịt caê lûơc lûúơng thađnh möơt khöịi maơnh vađ ăaânh lûđa ặúơc quín caênh giúâi cuêa tûúâng töíng chó huy aâo Bö-li-ú luâc ăoâ ăang úê quaâ phña nam trïn ặúđng ăi Giïn, Bö-na-paâc thoơc maơnh vađo trung tím quín ắch Chó vađi giúđ sau, quín aâo bõ thua Nhûng ăoâ múâi chó lađ möơt böơ phíơn cuêa ăöơi quín aâo Chó do binh sô cuêa mònh nghó ngúi trong möơt thúđi gian ngùưn, Bö-na-paâc laơi tiïịn quín ngay Hai ngađy sau, quín ăöơi Pi-ï-möng bõ ăaân thua liïíng xiïíng úê gíìn vuđng Mi-lú-xi-mö phaêi rúđi boê chiïịn ắa ăíìy thûúng binh tûê sô, míịt 13 cöî phaâo, nùm tiïíu ăoađn haơ khñ giúâi ăíìu hađng vúâi söị cođn laơi boê chaơy: ăoâ lađ kïịt quaê cuöơc chiïịn ăíịu cuêa quín liïn minh Bö-na-paâc líơp tûâc truy kñch, khöng cho quín ắch coâ thúđi gian cuêng cöị laơi hađng nguô

Nhûông nhađ viïịt sûê quín sûơ coi nhûông tríơn chiïịn ăíịu ăíìu tiïn cuêa Bö-na-paâc - "saâu thùưng lúơi trong saâu ngađy" - chó lađ möơt tríơn ăaânh vađ möơt tríơn ăaânh lúân Nguýn tùưc chiïịn ăíịu cú baên cuêa Na-pö-lï-öng trong nhûông ngađy íịy ăaô biïíu hiïơn ăíìy ăuê: nhanh choâng tíơp húơp lûơc lûúơng lúân thađnh möơt khöịi maơnh, ăaânh hïịt muơc tiïu chiïịn lûúơc nađy ăïịn muơc tiïu chiïịn lûúơc khaâc, khöng duđng ăïịn nhûông cuöơc ăiïìu quín quaâ phûâc taơp, vađ chia cùưt ắch ra mađ ăaânh

Möơt trong nhûông neât ăùơc biïơt khaâc cuêa Na-pö-lï-öng cuông ăaô ặúơc biïíu hiïơn, ăoâ lađ khaê nùng giaêi quýịt víịn ăïì chñnh trõ vađ chiïịn lûúơc nhû lađ möơt thïí thöịng nhíịt khöng taâch rúđi nhau ặúơc; trong suöịt tuíìn lïî cuêa thaâng 4 nùm 1796, tuy ăi tûđ thùưng lúơi nađy ăïịn thùưng lúơi khaâc, nhûng khöng luâc nađo Bö-na-paâc qún rùìng phaêi lađm sao buöơc nûúâc Pi-ï-möng (vûúng quöịc Xaâc-ăe-nhú) kyâ thíơt súâm hiïơp ûúâc riïng, ăïí cho trûúâc mùơt mònh chó cođn quín aâo thöi Sau khi quín Phaâp chiïịn thùưng quín Pi-ï-möng úê Möng-ăö-vi vađ thađnh phöị nađy ăíìu hađng Bö-na-paâc, thò viïn tûúâng Pi-ïe-möng lađ Cö-li ăi vađo ăađm phaân hoađ bònh, vađ hiïơp ûúâc ằnh chiïịn vúâi Pi-ï-möng ặúơc kyâ kïịt ngađy 28 thaâng 4 Nhûông ăiïìu kiïơn cûơc kyđ nùơng nïì ăaô ăeđ lïn keê chiïịn baơi: vua Pi-ï-möng, Vich-to A-mï-ăï, phaêi giao cho Na-pö-lï-öng hai phaâo ăađi töịt nhíịt cuêa mònh vađ nhiïìu ắa phûúng khaâc nûôa Hoađ ûúâc chñnh thûâc kyâ vúâi quöịc gia nađy úê Pa-ri vađo ngađy 15 thaâng 5 nùm 1796 Nûúâc Pi-ï-möng chñnh thûâc cam kïịt khöng ăïí quín ăöơi cuêa möơt nûúâc nađo ăi qua laônh thöí Pi-ï-möng, trûđ quín

ăöơi cuêa nûúâc Phaâp vađ tûđ nađy trúê ăi khöng liïn minh vúâi bíịt cûâ möơt nûúâc nađo

Nûúâc Pi-ï-möng nhûúơng laơi cho nûúâc Phaâp laônh ắa Ni-xú vađ toađn böơ vuđng Xa-voa Ngoađi ra, biïn giúâi nûúâc Phaâp vađ nûúâc Pi-ï-möng ặúơc "ăiïìu chó nh laơi" möơt caâch ríịt coâ lúơi cho nûúâc Phaâp Nûúâc Pi-ï-möng cođn cam kïịt cung cíịp lûúng thûơc cíìn thiïịt cho quín ăöơi Phaâp

Thïị lađ nhiïơm vuơ ăíìu tiïn ăaô hoađn thađnh Chó cođn laơi quín aâo Bùìng nhûông thùưng lúơi múâi, Bö-na-paâc ăaô ăííy luđi quín aâo ăïịn söng Pö, bûâc quín aâo ruât lui sang búđ söng phña ăöng, röìi Bö-na-paâc cuông vûúơt qua söng, tiïịp tuơc truy kñch Hoaêng höịt bao truđm lïn tíịt caê triïìu ằnh yâ Cöng tûúâc xûâ Paâc-mú, tuy thûơc tïị khöng ăaânh nhau vúâi nûúâc Phaâp, nhûng laơi lađ möơt trong nhûông naơn nhín ăíìu tiïn; Bö-na-paâc ăaô khöng tin nhûông lúđi cam kïịt, khöng cöng nhíơn sûơ trung líơp cuêa xûâ nađy, bùưt Paâc-mú phaêi ăoâng goâp möơt söị tiïìn lađ hai triïơu phrùng vađng vađ nöơp 1.700 con ngûơa Bö-na-paâc víîn tiïịp tuơc tiïịn quín, chùỉng bao líu ăaô tiïịn ăïịn lađng Lö-ăi nhú beâ vađ phaêi vûúơt qua söng aât-ăa Võ trñ troơng ýịu nađ y do möơt binh ăoađn 10.000 quín aâo phođng giûô

Tríơn chiïịn ăíịu lûđng danh Lö-ăi diïîn ra vađo ngađy 10 thaâng 5 Líìn nađy cuông nhû líìn vûúơt qua Cooâc-nñt-sú, Bö-na-paâc thíịy cíìn thiïịt phaêi liïìu maơng: luâc cuöơc chiïịn ăíịu diïîn ra aâc liïơt úê ăíìu cíìu thò Bö-na-paâc, díîn ăíìu möơt tiïíu ăoađn cíơn vïơ, xöng túâi dûúâi lađn mûa ăaơn, 20 khííu phaâo cuêa quín aâo nhaê ăaơn queât saơch cíìu vađ lín cíơn Lñnh cíơn vïơ, do Bö-na-paâc díîn ăíìu, ăaô chiïịm ặúơc cíìu vađ ăaânh bíơt ặúơc quín aâo ra xa; quín aâo boê laơi trïn chiïịn trûúđng 15 khííu phaâo vađ chûđng 2.000 ngûúđi vûđa bõ chïịt vađ bõ thûúng Bö-na-paâc líơp tûâc truy kñch quín ắch, vađ ngađy 15 tiïịn vađo Mi-lùng Ngađy höm trûúâc, 14 thaâng 3 (ngađy 26 Thaâng Hoa), Bö-na-paâc ăaô baâo caâo vïì Viïơn Ăöịc chñnh rùìng tûđ nay miïìn Löng-baâc-ăi thuöơc vïì nûúâc Phaâp

Thaâng 6, theo lïơnh cuêa Na-pö-lï-öng, möơt böơ phíơn quín Phaâp do tûúâng Muy-ra chó huy, ăaô chiïịm ặúơc Li-vuöịc-nú, trong khi tûúâng Ö-giú-rö chiïịm ặúơc Bö-lö-nhú Vađo trung tuíìn thaâng 6,

Bö-na-paâc thín hađnh ăaânh chiïịm Mö-ăen-nú, röìi ăïịn lûúơt Tö-xoan, mùơc duđ cöng tûúâc xûâ nađy víîn ặâng trung líơp trûúâc cuöơc chiïịn tranh aâo-Phaâp Bö-na-paâc khöng ăïịm xó a gò ăïịn thaâi ăöơ trung líơp cuêa caâc quöịc gia yâ Bö-na-paâc vađo caâc thađnh phöị, lađng maơc, trûng thu tíịt caê nhûông gò cíìn thiïịt cho quín ăöơi, noâi chung lađ vú veât tíịt caê nhûông gò mađ Bö-na-paâc cho lađ ăaâng líịy, kïí tûđ nhûông cöî phaâo, khííu suâng, thuöịc suâng cho ăïịn nhûông bûâc tranh cuêa caâc hoơa sô bíơc thíìy thúđi Phuơc hûng

Bö-na-paâc nhòn bùìng con mùưt ăíìy khoan dung nhûông trođ giaêi trñ kiïíu íịy, nhûông trođ mađ luâc bíịy giúđ chiïịn binh cuêa öng ta say sûa lao vađo, ăïịn nöîi nhín dín ắa phûúng ăaô phaêi nöíi díơy baơo ăöơng ÚÊ Pa-ri, nhiïìu líìn nhín dín ăaô xöng vađo ăaânh binh lñnh Phaâp ÚÊ Luy-gö (gíìn Phe-ra-rú) cuông víơy, nhín dín ăaô giïịt chïịt nùm kyơ binh vađ sau ăoâ thò thađnh phöị xûê theo quín lïơnh: vađi trùm ngûúđi bõ cheâm ăíìu vađ binh lñnh ặúơc lïơnh tađn phaâ, cûúâp boâc thađnh phöị, chuâng haơ saât tíịt caê nhûông ngûúđi dín nađo bõ chuâng nghi lađ chöịng laơi chuâng Nhiïìu núi khaâc cuông phaêi chõu ặơng nhûông sûơ trûđng phaơt tađn baơo nhû víơy Sau khi ăaô duđng phaâo vađ ăaơn dûúơc tûúâc ặúơc cuêa quín aâo hoùơc cuêa caâc quöịc gia trung líơp yâ ăïí tùng cûúđng, böí sung ăíìy ăuê cho ăún võ phaâo binh cuêa mònh, Bö-na-paâc tiïịn thùỉng vïì phaâo ăađi Mùng-tu, möơt trong nhûông phaâo ăađi maơnh nhíịt chíu Íu do ắa thïị thiïn nhiïn cuông nhû do nghïơ thuíơt kiïịn truâc hïơ thöịng phođng ngûơ

Vûđa bùưt ăíìu chñnh thûâc víy thađnh Mùng-tu thò Bö-na-paâc ặúơc tin möơt ăaơo quín AÂo göìm 30.000 ngûúđi ặúơc ăùơc biïơt cíịp töịc phaâi tûđ Ti-rön ăïịn ăïí cûâu nguy cho Mùng-tu Ăaơo binh íịy ăùơt dûúâi quýìn chó huy cuêa Vua-mú-de, möơt viïn tûúâng ríịt míîn tiïịp vađ coâ tađi nùng

Tin nađy ăaô cöí vuô maơnh meô tíịt caê nhûông keê thuđ cuêa nûúâc Phaâp Hún nûôa, trong suöịt muđa xuín vađ muđa heđ nùm 1796, hađng nghòn dín thađnh thõ vađ nöng thön bõ ăiïu ặâng vò naơn cûúâp phaâcuêa quín ăöơi tûúâng Bö-na-paâc, ăaô nhíơp boơn vúâi tùng lûô vađ boơn quyâ töơc nûêa phong kiïịn miïìn bùưc nûúâc YÂ lađ nhûông keê cùm gheât caê ăïịn nhûông nguýn lyâ cuêa cuöơc caâch maơng tû saên do quín ăöơi Phaâp mang vađo nûúâc YÂ Nûúâc Pi-ï-möng, ăaô thua tríơn vađ buöơc phaêi kyâ

hoađ ûúâc, coâ thïí nöíi lïn ăaânh vađo híơu phûúng cuêa Bö-na-paâc vađ cùưt ặât ặúđng giao thöng cuêa Bö-na-paâc vúâi nûúâc Phaâp

Bö-na-paâc cùưt 16.999 quín duđng vađo viïơc víy thađnh

Mùng-tu, 29.000 quín cođn laơi lađm ăöơi dûơ bõ, vađ chúđ viïơn binh úê Phaâp sang Bö-na-paâc cûê Maât-xï-na, möơt trong nhûông tûúâng gioêi nhíịt cuêa Bö-na-paâc, giao chiïịn vúâi Vua-mú-de Nhûng Vua-mú-de ăaô ăaânh tan quín Maât-xï-na, Bö-na-paâc liïìn cûê tûúâng Ö-giú-rö, möơt tûúâng ríịt coâ nùng lûơc vađ ặúơc phong cíịp tûúâng trûúâc Bö-na-paâc Ö-giú-rö cuông laơi bõ Vua-mú-de ăaânh lui nöịt Quín Phaâp lím vađo tònh thïị tuýơt voơng, vađ luâc íịy Bö-na-paâc ăaô tiïịn hađnh möơt cuöơc hađnh binh mađ theo yâ kiïịn cuêa nhûông nhađ lyâ luíơn quín sûơ trûúâc ăíy cuông nhû hiïơn ăaơi nhíịt ăïìu cho rùìng: duđ Bö-na-paâc coâ bõ tûê tríơn ngay vađo thúđi kyđ ăoâ, vađo buöíi bònh minh cuêa sûơ nghiïơp líu dađi cuêa Bö-na-paâc, thò chó möơt cuöơc hađnh binh ăoâ cuông ăaô ăuê baêo ăaêm cho Bö-na-paâc "möơt vinh quang bíịt diïơt" (lúđi noâi cuêa Giö-mi-ni)

Tûúêng rùìng sùưp thùưng ặúơc ắch thuê ăaâng gúđm cuêa mònh, Vua-mú-de cho keâo quín vađo thađnh Mùng-tu ăang bõ víy haôm, vađ nhû víơy lađ öng ta ăaô giaêi víy ặúơc, thò thònh lònh Vua-mú-de ặúơc tin Bö-na-paâc ăang tíơp trung tíịt caê lûơc lûúơng tiïịn cöng vađo möơt caânh quín aâo khaâc ăang hoaơt ăöơng trïn caâc ặúđng giao thöng giûôa Bö-na-paâc vúâi Mi-lùng vađ ăaô ăaânh cho caânh quín aâo íịy bõ thua liïìn

ba tríơn úê Lö-na-tö, Xa-lö vađ úê Breât-xi-a Ăûúơc tin íịy, Vua-mú-de duđng toađn böơ lûơc lûúơng rúđi khúi Mùng-tu, sau khi ăaânh tan ặúơc phođng tuýịn quín Phaâp aân ngûô úê trûúâc mùơt do tûúâng Va-leât chó huy, vađ qua möơt loaơt tríơn giao chiïịn ăaânh luđi ặúơc nhûông caânh quín Phaâp khaâc, cuöịi cuđng ăaô víịp phaêi caânh quín do chñnh Bö-na-paâc chó huy gíìn Ca-xti-gli-on, núi ăíy Vua-mú-de ăaô thíịt baơi nùơng

vò möơt cuöơc hađnh binh tađi tònh cuêa Na-pö-lï-öng; nhúđ cuöơc hađnh binh íịy, möơt böơ phíơn quín Phaâp vûđa ăaânh taơt sûúđn vûđa ăaânh tíơp híơu quín aâo

Sau möơt loaơt tríơn chiïịn ăíịu khaâc Vua-mú-de, cuđng vúâi tađn quín, luâc ăíìu ăaô chaơy vođng quanh thûúơng lûu söng A-ăi-giú, röìi sau ruât vađo thađnh Mùng-tu Bö-na-paâc laơi trúê laơi bao víy Líìn nađy, ăïí ûâng cûâu khöng phaêi chó riïng cho Mùng-tu mađ cođn cho caê chñnh

Vua-mú-de nûôa, nûúâc AÂo ăaô tûâc töịc ăiïìu ăöơng möơt ăaơo quín múâi do An-phin-xi chó huy Cuông nhû Vua-mú-de vađ ăaơi cöng tûúâc Saâc, An-phin-xi lađ möơt trong nhûông tûúâng gioêi cuêa ăïị quöịc aâo Bö-na-paâc ăïí laơi 8.300 quín lađm lûơc lûúơng víy thađnh Mùng-tu vađ díîn ăíìu 28.500 quín tiïịn ăaânh An-phin-xi Lûơc lûúơng dûơ bõ cuêa Bö-na-paâc híìu nhû chùỉng cođn gò, chûa ăíìy 4.000 ngûúđi "Ngûúđi tûúâng nađo cöị giûô laơi nhûông ăöơi quín cho nhûông tríơn ăaânh höm sau thò híìu nhû bao giúđ cuông bõ thua", Na-pö-lï-öng luön nhùưc laơi nhû víơy mùơc díìu öng khöng hïì phuê nhíơn tíìm quan trong to lúân cuêa caâc lûơc lûúơng dûơ bõ trong cuöơc chiïịn tranh keâo dađi Vïì söị lûúơng, quín An-phin-xi ăöng gíịp böơi vađ ăaô giao chiïịn nhiïìu tríơn vúâi quín ăöơi Phaâp Haơ lïơnh ruât quín ra khoêi Vi-xùng-xú vađ möơt vađi võ trñ khaâc, Bö-na-paâc ăaô tíơp trung toađn böơ lûơc lûúơng ăïí ăaânh möơt ăođn quýịt ắnh

Ngađy 15 thaâng 11 nùm 1796, möơt tríơn kõch chiïịn ăíîm maâu ăaô bùưt ăíìu úê gíìn aâc-cö-lú vađ kïịt thuâc vađo buöíi töịi ngađy 17 thaâng

11 Cuöịi cuđng, An-phin-xi chaơm traân vúâi Bö-na-paâc Quín AÂo ăöng hún nhiïìu vađ chiïịn ăíịu vúâi möơt tinh thíìn ngoan cûúđng phi thûúđng,

vò triïìu ằnh Haâp-xbua ăaô phaâi ăïịn nhûông trung ăoađn tinh nhúơ nhíịt Möơt trong nhûông cûâ ăiïím troơng ýịu vađ coâ tiïịng nhíịt lađ cíìu aâc-cö-lú Ba líìn quín Phaâp ăaô xung phong, ăaô ăoaơt ặúơc cíìu, ba líìn laơi bõ ăaânh lui vađ bõ töín thíịt nùơng nïì Diïîn laơi ăuâng hïơt chiïịn cöng úê Lö-ăi míịy thaâng trûúâc ăíy, tûúâng töíng chó huy Bö-na-paâc laơi tay cíìm cúđ lao lïn trûúâc Bïn caơnh Bö-na-paâc, nhiïìu binh lñnh vađ möơt söị sô quan híơu cíìn bõ giïịt chïịt Tríơn ăaânh keâo dađi rođng raô

ba ngađy, kïí caê nhûông luâc taơm ngûđng ngùưn nguêi An-phin-xi ăaô bõ ăaânh baơi vađ buöơc phaêi lui

Quín aâo phaêi míịt möơt thaâng rûúôi múâi hađn gùưn ặúơc nhûông thua thiïơt úê aâc-cö-lú vađ chuíín bõ phuơc thuđ Tríơn quýịt ắnh ăaô diïîn ra vađo trung tuíìn thaâng 1 nùm 1797 Líìn nađy, quín ăöơi aâo, noi gûúng nhađ chiïịn lûúơc treê tuöíi ngûúđi Phaâp, cuông tíơp trung thađnh möơt khöịi lúân Trong möơt tríơn ăaânh ăíîm maâu keâo dađi ba ngađy úê gíìn Bi-vö-li, nhûông ngađy 14, 15, 16 thaâng 1 nùm 1797, tûúâng Bö-na-paâc ăaô ăaânh tan tađnh toađn böơ quín ăöơi aâo An-phin-

xi, cuđng vúâi tađn binh chaơy thoaât, khöng cođn nghô ăïịn viïơc giaêi víy

cho Mùng-tu vađ ăaơo quín cuêa Vua-mú-de ăang bõ haôm trong ăoâ ặúơc nûôa Sau tríơn Ri-vö-li hai tuíìn rûúôi thò Mùng-tu ăíìu hađng Bö-na-paâc ăaô ăöịi xûê vúâi baơi tûúâng Vua-mú-de möơt caâch khoan dung ăaơi lûúơng nhíịt

Chiïịm xong Mùng-tu, Bö-na-paâc tiïịn quín lïn phña bùưc, hiïín nhiïn öng ta ăe doơa nhûông vuđng ăíịt ăai chiïịm hûôu cha truýìn con nöịi cuêa hoađng gia aâo Sau khi ăaơi cöng tûúâc Saâc-ngûúđi mađ höìi ăíìu muđa xuín nùm 1797, ặúơc ăiïìu ăöơng vöơi vaô sang chiïịn trûúđng nûúâc YÂ - ăaô bõ Bö-na-paâc ăaânh baơi trong nhiïìu tríơn vađ ăaô bõ ăuöíi döìn vïì ăeđo Bren-ne vađ úê ăoâ ăaơi cöng tûúâc ăaô phaêi ruât lui cuđng vúâi nhiïìu töín thíịt nùơng nïì, thò tònh hònh thađnh Viïn trúê lïn nhöịn nhaâo, hoaêng höịt, trûúâc hïịt lađ úê hoađng cung Nhín dín kinh thađnh ặúơc biïịt rùìng trong hoađng cung ngûúđi ta ăang vöơi vađng ăoâng goâi vađng baơc, chíu baâu cuêa hoađng gia cíịt giíịu vađo chöî kñn Möơt cuöơc xím lûúơc cuêa quín ăöơi Phaâp ăang ăe doơa thuê ăö nûúâc AÂo "Tûúâng An-ni-ban ăaô ặâng úê cöíng röìi! Bö-na-paâc ăang úê Ti-rön röìi! Ngađy mai Bö-na-paâc seô ăïịn Viïn!" Nhûông tin ăöìn loaơi íịy, nhûông lúđi bađn taân, nhûông tiïịng than vaôn nhû víơy cođn ím vang maôi trong kyâ ûâc nhûông ngûúđi ặúng thúđi ăaô söịng qua nhûông giúđ phuât íịy úê caâi thuê

ăö giađ nua vađ beâo búê cuêa ăíịt nûúâc quín chuê cuêa dođng hoơ xbua Nhûông ăöơi quín aâo tinh nhúơ nhíịt bõ tiïu diïơt, nhûông tûúâng lônh thao lûúơc vađ tađi nùng nhíịt bõ ăaơi baơi, tíịt caê miïìn bùưc nûúâc YÂ

Haâp-bõ míịt, thuê ăö nûúâc AÂo Haâp-bõ ăe doaơ trûơc tiïịp, ăoâ lađ thađnh tñch caâi chiïịn dõch möơt nùm cuêa Bö-na-paâc bùưt ăíìu vađo cuöịi thaâng 3 nùm

1796, thúđi kyđ mađ líìn ăíìu tiïn Bö-na-paâc lađm chó huy trûúêng möơt ăaơo quín Phaâp Tïn tuöíi Bö-na-paâc vang lûđng khùưp chíu Íu

Sau nhûông thíịt baơi múâi vađ cuöơc töíng ruât lui cuêa ăaơi cöng tûúâc Saâc, triïìu ằnh Viïn ăaô nhíơn thíịy nguy cú nïịu keâo dađi chiïịn tranh Trong nhûông ngađy ăíìu thaâng 4 nùm 1797, tûúâng Bö-na-paâc ặúơc tin baâo chñnh thûâc lađ hoađng ăïị Phran-xoa nûúâc AÂo ăïì nghõ múê cuöơc ăađm phaân hođa bònh Cuông cíìn chuâ yâ rùìng vïì phíìn Bö-na-paâc, öng ta cuông cöị gùưng tòm moơi caâch ăïí chíịm dûât chiïịn tranh vúâi nûúâc AÂo vađo möơt thúđi cú thuíơn lúơi nhíịt cho mònh vađ trong khi Bö-na-paâc tíơp trung moơi lûơc lûúơng ăïí truy kñch ăaơi cöng tûúâc Saâc ăang

vöơi vaô ruât lui thò ăöìng thúđi Bö-na-paâc cuông baâo tin cho ăaơi cöng tûúâc Saâc biïịt lađ mònh sùĩn sađng ăiïìu ằnh ngûđng chiïịn Ngûúđi ta nhíơn thíịy bûâc thû cuêa Bö-na-paâc thíơt lađ kyđ laơ: trong thû, ăïí khöng lađm töín thûúng lođng tûơ aâi cuêa keê baơi tríơn, Bö-na-paâc viïịt rùìng nïịu kyâ ặúơc hođa ûúâc thò Bö-na-paâc seô líịy lađm tûơ hađo hún lađ

"caâi vinh quang ăau thûúng cho nhûông thùưng lúơi quín sûơ ăem laơi"

"Chuâng ta ăaô giïịt haơi míịt khaâ nhiïìu sinh linh vađ ăaô phaơm khaâ nhiïìu töơi ăöịi vúâi nhín loaơi ăau thûúng röìi!" Bö-na-paâc noâi vúâi Saâc nhû víơy

Viïơn Ăöịc chñnh chíịp thuíơn kyâ hođa ûúâc, chó cođn lo chûa biïịt choơn ai ăïí ăi ăađm phaân Nhûng trong khi Viïơn Ăöịc chñnh suy nghô vađ khi ngûúđi ặúơc choơn lađ Clùưc-cú bùưt ăíìu lïn ặúđng ăïịn ăaơi baên doanh cuêa Bö-na-paâc thò viïn tûúâng chiïịn thùưng íịy ăaô kyâ xong hiïơp ûúâc ằnh chiïịn Lï-ö-ben

Ngay tûđ buöíi ăíìu cuêa cuöơc ăađm phaân Lï-ö-ben, Bö-na-paâc ăaô giaêi quýịt xong vúâi Röm Giaâo hoađng Pi VI, keê thuđ ăiïn cuöìng cuêa caâch maơng Phaâp, coi "viïn tûúâng cuêa Thaâng Haâi nho" nhû möơt tïn tay sai cuêa ắa nguơc, vò Bö-na-paâc ăaô ặúơc thùng lađm töíng chó huy ăïí thûúêng cöng ăaô diïơt trûđ ặúơc boơn baêo hoađng suđng ăaơo ngađy 13 Thaâng Haâi nho vađ giaâo hoađng ăaô hïịt sûâc giuâp ăúô nûúâc AÂo trong cuöơc chiïịn ăíịu gian khöí Ngay sau khi Vua-mú-de nöơp thađnh Mùng-tu cho ngûúđi Phaâp cuđng vúâi 13.000 quín vađ hađng trùm khííu phaâo, ngay sau khi Bö-na-paâc coâ thïí ruât ặúơc söị quín víy thađnh

ra thò Bö-na-paâc liïìn múê möơt cuöơc tiïịn cöng vađo ăíịt ăai cuêa toađ thaânh

Quín ăöơi cuêa giaâo hoađng bõ tan vúô ngay tûđ tríơn ăíìu tiïn vađ thaâo chaơy nhanh ăïịn nöîi tûúâng Duy-nö, do Bö-na-paâc cûê ăi truy kñch, ăaô phaêi míịt hai giúđ múâi ăuöíi kõp: Duy-nö cheâm giïịt ngay möơt phíìn vađ bùưt söị cođn laơi lađm tuđ binh Röìi caâc thađnh phöị líìn lûúơt ăíìu hađng Bö-na-paâc khöng möơt chuât khaâng cûơ Bö-na-paâc cûúâp hïịt nhûông gò coâ giaâ trõ: tiïìn baơc, kim cûúng, tranh, baât ẵa quñ giaâ Cuông nhû úê miïìn bùưc nûúâc YÂ, caâc thađnh phöị, nhađ tu, kho tađng cuêa nhûông ngöi nhađ thúđ cöí ăaô mang laơi cho Bö-na-paâc möơt nguöìn chiïịn lúơi phíím lúân Boơn nhađ giađu vađ nhûông nhín víơt thuöơc tíìng lúâp giaâo

sô cao cíịp, luô lûúơt tûđng ăaâm rúđi bú thađnh Röm ăíìy khuêng khiïịp, tröịn chaơy vïì phña Na-plú

Giaâo hoađng Pi VI, khiïịp súơ ruơng rúđi, ăaô viïịt möơt bûâc thû lúđi leô khíín khoaên giao cho chaâu lađ höìng y giaâo chuê Maât-tï-i cuđng ăi vúâi möơt phaâi ăoađn mang ăïịn Bö-na-paâc ăïí cíìu hođa Tûúâng Bö-na-paâc chíịp nhíơn lúđi cíìu xin ăoâ vúâi thaâi ăöơ keê caê vađ cuông cho biïịt ngay rùìng giaâo hoađng chó coâ thïí ăíìu hađng hoađn toađn Hoađ ûúâc ặúơc kyâ vađo ngađy 19 thaâng 2 nùm 1797 úê Tö-lùng-ti-nö vúâi ăiïìu kiïơn lađ giaâo hoađng phaêi nhûúđng laơi möơt böơ phíơn ăíịt ăai khaâ röơng vađ giađu coâ nhíịt, traê möơt khoaên ăaêm phuơ 30 triïơu phrùng vađng, nöơp nhûông bûâc tranh vađ nhûông pho tûúơng ăöơc nhíịt trong caâc viïơn baêo tađng Nhûông víơt phíím nghïơ thuíơt ăoâ cuđng nhûông víơt phíím ăaô vú veât ặúơc úê Mi-lan, Bö-lö-nhú, Mö-ăen-nú, Paâc-mú, Ple-dùng vađ sau nađy

úê Vú-ni-dú ăïìu ặúơc Bö-na-paâc gûêi vïì Pa-ri Vò súơ haôi ăïịn cûơc ăöơ Pi

VI ăaô nhíơn ngay tíịt caê nhûông ăiïìu kiïơn ăoâ, viïơc nađy ăöịi vúâi giaâo hoađng cuông dïî dađng, vaê laơi Bö-na-paâc cuông chùỉng cíìn ăïịm xóa ăïịn sûơ ûng thuíơn cuêa giaâo hoađng nûôa

Taơi sao luâc nađy Na-pö-lï-öng khöng lađm nhûông viïơc mađ míịy nùm sau ăíy Na-pö-lï-öng phaêi lađm? Taơi sao Na-pö-lï-öng khöng chiïịm thađnh Röm vađ khöng bùưt giûô giaâo hoađng? Trûúâc hïịt, vò viïơc ăađm phaân hođa bònh vúâi nûúâc AÂo cođn ăang tiïịn hađnh vađ nïịu Na-pö-lï-öng xûê trñ quaâ nghiïơt ngaô vúâi giaâo hoađng thò seô coâ thïí cho giaâo dín úê miïìn trung vađ miïìn nam nûúâc YÂ nöíi díơy, nhû víơy seô gíy nïn tònh hònh röịi loaơn úê híơu phûúng cuêa Na-po Vaê laơi, chuâng ta cuông nïn biïịt rùìng trong quaâ trònh cuêa chiïịn dõch nûúâc YÂ ăíìu tiïn líîy lûđng íịy, vúâi sûơ chiïịn thùưng liïn tiïịp nhiïìu ăöơi quín huđng maơnh vađ ăaâng súơ cuêa ăïị quöịc aâo thúđi bíịy giúđ, viïn tûúâng treê íịy ăaô thûâc möơt ăïm trùưng ăi ăi laơi laơi suy nghô trûúâc lïìu, líìn ăíìu tiïn tûơ ăúêt cho mònh coâ nïn tiïịp tuơc chiïịn thùưng vađ chinh phuơc maôi caâc ăíịt ăai múâi cho Viïơn Ăöịc chñnh, cho "boơn luíơt sû" íịy hay khöng?

Trûúâc khi Bö-na-paâc khaâm phaâ ra ăiïìu ăoâ ăïí röìi ăïm íịy tríìm ngím suy tûúêng thò nùm thaâng ăaô phaêi tröi qua möơt ăíơn dađi, söng nûúâc chín cíìu ăaô phaêi thay ăi trùm dođng nghòn lúâp vađ maâu ngûúđi ăaô phaêi ăöí thađnh söng Vađ, ặúng nhiïn cíu traê lúđi mađ baên thín Bö-na-paâc tûơ ăaâp laơi mònh lađ: khöng, khöng vađ khöng! Vađ nùm