Giáo trình Thu hoạch, bảo quản và sử dụng lúa cạn - MĐ04: Trồng lúa cạn là mô đun chuyên môn nghề, mang tính tích hợp giữa kiến thức và kỹ năng thực hành về Thu hoạch bảo quản và sử dụng lúa cạn. Nội dung của mô đun trình bày các công việc trong thu hoạch và tiêu thụ lúa. Mời bạn đọc cùng tham khảo.
Nội dung: Error! Bookmark not defined Bài 1: Thu hoạch lúa
Thời điểm thu hoạch lúa
1.1 Xác định thời điểm lúa chín
1.1.1 Chuẩn bị để xác định độ chín của lúa
Trước khi đánh giá độ chín của lúa, cần chuẩn bị sổ ghi chép theo dõi ngày sinh trưởng của ruộng, nhật ký quá trình trồng và thông tin lý lịch giống lúa, giúp đối chiếu với độ chín thực tế.
1.1.2 Căn cứ thời gian sinh trưởng của giống lúa
Thời gian sinh trưởng của giống lúa: Là số ngày bắt đầu từ khi hạt nảy mầm cho đến ngày thu hoạch được lúa chín
Thời gian sinh trưởng của lúa cạn bắt đầu từ khi mầm lúa nhô khỏi mặt đất cho đến khi lúa chính, tức là khi 85-90% số hạt trên bông đã chín vàng.
+ Nhiều trường hợp sau gieo không có mưa (thiếu độ ẩm) hạt lúa phải chờ đến khi có mưa, đủ ẩm, mới nảy mầm
Thời gian sinh trưởng của lúa chịu ảnh hưởng lớn từ điều kiện thời tiết; khi gặp hạn, lúa sẽ ngừng sinh trưởng và phát triển, dẫn đến thời gian sinh trưởng kéo dài.
+ Đối với giống địa phương còn ảnh hưởng quang kì (độ dài ngày) chỉ trổ trong thời gian thích hợp
Ví dụ giống lúa có thời gian sinh trưởng là 105 ngày, chúng ta bắt đầu gieo vào ngày 15 tháng 4 thì đến ngày 29 tháng 3 là có thể thu hoạch được
Để theo dõi thời gian sinh trưởng của giống lúa trên đồng ruộng, chúng ta cần lập bảng theo dõi Khi gieo trồng, hãy điền ngày tháng phù hợp vào bảng Ví dụ, theo bảng, vào ngày 15 tháng 09, lúa đã sinh trưởng được 63 ngày; vào ngày 15 tháng 10, lúa đã sinh trưởng được 91 ngày; và đến ngày 29 tháng 10, lúa có thể thu hoạch.
Bảng 4.1 Bảng theo dõi thời gian sinh trưởng của giống lúa
Ngày Tháng/năm Ghi chú
Thời gian sinh trưởng thực tế của giống lúa có thể khác biệt so với đặc tính thời gian sinh trưởng, vì vậy cần theo dõi ngày trỗ của ruộng lúa Khi khoảng 50% số cây lúa đã trỗ, cộng thêm ± 3 ngày, là thời điểm thích hợp để thu hoạch.
Hình 1 Ruộng lúa có 50% số cây lúa trỗ bông
Hình 4.1.1 Lúa đang trổ 1.1.4 Quan sát trực tiếp ngoài ruộng lúa
Sau 25 ngày từ khi lúa trỗ, cần quan sát ruộng lúa hàng ngày Khi thấy lúa đã chín vàng và kiểm tra ngẫu nhiên cho thấy 85-90% số hạt trên bông đã chín vàng, với các hạt ở gốc bông no đầy và đang chuyển màu, thì tiến hành thu hoạch.
1.1.5 Xác định khí hậu, thời tiết trong vùng a Căn cứ dự báo thời tiết của đài khí tượng thủy văn
Khi dự báo thời tiết từ đài khí tượng cho thấy có khả năng mưa và gió lớn vào ngày thu hoạch, nông dân nên cân nhắc thu hoạch sớm hoặc muộn vài ngày để đảm bảo an toàn cho lao động và giảm thiểu thiệt hại do thời tiết xấu Đồng thời, việc nắm vững quy luật khí hậu hàng năm của khu vực cũng là yếu tố quan trọng để đưa ra quyết định hợp lý.
Bố trí thời vụ gieo cấy sao cho lúa chín không trùng với giai đoạn mưa lớn, mưa kéo dài, gió bão
1.2.1 Chuẩn bị dụng cụ, trang thiết bị để thu hoạch lúa a, Chuẩn bị dụng cụ để thu hoạch lúa
Một số dụng cụ, vật thường dùng để thu hoạch lúa và cần chuẩn bị như:
- Chuẩn bị dụng cụ để cắt lúa thủ công:
Dụng cụ này được chế tạo từ thép, có hình dạng cong như trăng khuyết và thường được sử dụng vào ngày mồng 3-4 âm lịch hàng tháng Tay cầm của dụng cụ thường được làm bằng gỗ, và các vùng khác nhau có những kiểu dáng liềm đặc trưng riêng.
Hình 4.1.2 Ruộng lúa có 85 % số bông lúa đã chín
Liềm xén lúa là loại liềm lớn hơn, có hình dạng thẳng và chuyên dụng để cắt bông lúa rời khỏi thân lúa sau khi đã thu hoạch cây lúa chín.
“Vòng hái” hay “vòng gặt” gồm 2 nhánh cây liền, hợp với nhau 1 góc 45 -
Trên một nhánh của dụng cụ, lưỡi hái (liềm) được gắn ở giữa, tạo thành góc 60 độ với mặt phẳng hai nhánh Thiết kế này có thể theo kiểu người Kinh, với lưỡi hái thẳng góc, hoặc theo kiểu Khmer, với lưỡi hái hướng về phía nhánh đối diện.
Hình 4.1.3 Liềm được dùng để cắt lúa
Hình 4.1.5 Vòng gặt người Khmer Hình 4.1.4 Vòng gặt người Kinh
- Thu hoạch lúa bằng tay
Hình 4.1.6 Tuốt lúa bằng tay
- Chuẩn bị cắt lúa bằng cơ giới
Máy gặt đơn giản: Sau khi gặt xong, người dân phải về tuốt lúa
Hình 4.1.7 Máy gặt đơn giản
- Chuẩn bị dụng cụ đựng lúa:
Thau nhựa là dụng cụ phổ biến để xúc và đựng lúa, với thiết kế trơn, phẳng giúp các hạt lúa không bị dính vào thau Chính vì vậy, thau nhựa thường được sử dụng trong các công việc liên quan đến lúa giống.
Thúng là dụng cụ truyền thống được làm từ nan tre, thường được sử dụng thay thế cho thau nhựa trong quá trình làm lúa Mặc dù thúng có ưu điểm trong việc chứa đựng hạt lúa, nhưng nhược điểm là hạt lúa thường dính vào các khe hở, gây tốn thời gian trong việc làm sạch, đặc biệt trong các khâu làm lúa giống Dù vậy, thúng vẫn giữ vai trò quan trọng và được sử dụng rộng rãi trong nông nghiệp.
Hình 4.1.9 Thau nhựa Hình 4.1.10 Dùng thau xúc lúa
Hình 4.1.8 Máy gặt đập liên hợp
Bao chứa lúa, hay còn gọi là bao xác rắn, được làm từ tấm đan bằng sợi tổng hợp, có khả năng chứa từ 40-50kg lúa mỗi bao.
* Chuẩn bị: Chúng ta cần ước tính lượng lúa để chuẩn bị bao
- Chuẩn bị dụng cụ để làm khô lúa
+ Trang: Là dụng cụ được làm bằng miếng kim loại hay bằng gỗ gắn vào một cán dùng để cào hoặc trang lúa
Hình 4.1.12 Bao xác rắn để chứa lúa Hình 4.1.13 10 cuộn bó thành một bó
Cào là một dụng cụ nông nghiệp được chế tạo từ các thanh gỗ nhỏ được gắn vào một thanh gỗ lớn, gọi là bàn cào, có hình dạng giống như cái lược Bàn cào này được lắp vào cán và được sử dụng để trải lúa khi phơi, giúp quá trình phơi lúa hiệu quả hơn.
Đẩy là một dụng cụ thường được chế tạo từ tấm gỗ, có thiết kế hai tay cầm bằng cán gỗ và dây buộc ở các vị trí tiện lợi Khi sử dụng, cần có hai người: một người đứng phía trước để kéo dây, trong khi người còn lại đứng phía sau, sử dụng cả hai tay để cầm hai cán gỗ và thực hiện động tác đẩy.
Hình 4.1.16 Cào để phơi lúa Hình 4.1.14 Bàn trang làm bằng kim loại
Hình 4.1.15 Bàn trang làm bằng gỗ
- Chuẩn bị dụng cụ quét, che lúa và xúc lúa
Tiến hành thu hoạch lúa
Tùy thuộc vào điều kiện cụ thể, việc chọn phương thức thu hoạch lúa cần được cân nhắc kỹ lưỡng Đối với những ruộng có diện tích lớn và khô ráo, máy gặt đập liên hợp hoặc máy gặt xếp dãy là lựa chọn tối ưu Ngược lại, trong trường hợp ruộng nhỏ hoặc ẩm ướt, việc cắt lúa bằng liềm sẽ là phương pháp phù hợp hơn Ngoài ra, nếu khu vực chưa phổ biến việc sử dụng máy gặt đập liên hợp, nông dân cần tìm kiếm các phương thức thu hoạch truyền thống hoặc phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.
2.1 Thu hoạch bằng liềm a Dùng vòng gặt
Phương pháp thu hoạch lúa thường được áp dụng cho các giống lúa cao cây, lúa bị ngã đổ và rối Người nông dân sử dụng dụng cụ gọi là “vòng hái” hay “vòng gặt”, bao gồm hai nhánh cây kết hợp với nhau tạo thành góc từ 45 đến 60 độ Ngoài ra, liềm cũng là một công cụ phổ biến trong quá trình thu hoạch.
- Dùng liềm để cắt bông lúa chín
Hình 4.1.27 Máy làm sạch lúa
Cách để lúa sau khi cắt: Lúa sau khi cắt sẽ được để về phía đằng sau người cắt lúa, cứ 2-3 nắm lúa để thành một đống nhỏ
Các gồi lúa nối tiếp nhau thành hàng do mỗi người cắt lúa theo một lối riêng Sau khi hoàn thành một lối, các gồi lúa được sắp xếp thành hàng, tạo nên những hàng bông lúa trên ruộng.
- Dùng liềm cắt toàn bộ cây lúa chín: Lúa cắt xong được để gọn thành từng đống nhỏ
- Cắt bông lúa từ cây lúa đã cắt:
Sau khi cắt rời bông lúa khỏi thân cây, các bông lúa sẽ được xếp gọn thành từng đống nhỏ trên thân cây rạ vừa được cắt.
2.2 Thu hoạch bằng máy cắt
2.2.1 Cắt lúa bằng máy gặt lúa xếp dãy
Máy gặt lúa là dụng cụ được trang bị bộ phận cắt lúa và động cơ, giúp người sử dụng dễ dàng cắt lúa chín Khi hoạt động, máy gặt sẽ cắt lúa và tạo thành từng dãy lúa ngả ra Ưu điểm của việc sử dụng máy gặt là tiết kiệm thời gian và công sức so với phương pháp gặt truyền thống.
Năng suất lao động cao
Hình 4.1.28 Dùng liềm thu hoạch lúa
- Cần có kỹ thuật cao
- Cần ruộng lúa lúc chín không đổ ngã và chân ruộng khô, không bị lún
- Diện tích ruộng phải đủ để cho máy hoạt động
2.3 Thu hoạch bằng máy gặt đập liên hợp
Máy gặt đập liên hợp được sử dụng để cắt lúa và tuốt hạt cùng lúc, với hạt lúa được chứa vào các bao và xếp gọn trên máy Khi các bao lúa đầy, chúng sẽ được đưa lên bờ ruộng Ưu điểm của phương pháp này là năng suất lao động cao và giảm thiểu công sức trong quá trình tuốt lúa.
- Cần có kỹ thuật cao
- Lúc lúa chín bắt buốc chân ruộng lúa phải khô, không bị lún
- Diện tích ruộng phải đủ để cho máy hoạt động
Hình 4.1.30 Cắt lúa bằng máy gặt lúa
Tuốt/ đập lúa
Có nhiều phương pháp để tuốt hạt lúa ra khỏi bông, bao gồm đập bằng tay, đập bằng bồ, đập cặp, vò bằng chân và sử dụng các dụng cụ tuốt lúa đơn giản Tất cả những cách này được gọi là tuốt lúa bằng phương pháp thủ công.
Người ta dùng 1 cái “nịch” để giữ chặt các mớ lúa cắt và đập mạnh vào cái
Thang bồ được làm từ các thanh tre chắc chắn, với chân đặt trong bồ và đầu trên tựa vào miệng bồ Bồ có đáy bằng gỗ kích thước khoảng 80 x 100 cm, xung quanh được bao bọc bởi một miếng lưới dày khoảng 2.5 m để ngăn hạt văng ra ngoài Ngoài ra, bồ cũng được đan bằng tre và quét một lớp phân trâu bò tươi, sau đó phơi khô để bịt kín các kẽ hở Cửa bồ rộng khoảng 80 cm và cách đáy bồ một khoảng nhất định.
60 cm, phía trên phỉnh rộng ra để không bị vướng khi đập Bồ được làm gọn nhẹ, có thể di chuyển dễ dàng trong ruộng
Hình 4.1.31 Máy gặt đập liên hợp
Cái “nịch” được sử dụng để giữ bó lúa gặt, với dây ngắn hơn giúp ôm chặt bó lúa Quá trình đập lúa thường diễn ra trên sân hoặc trên đệm bằng một công cụ thích hợp.
Ghế đập là một dụng cụ truyền thống, bao gồm một miếng gỗ lớn, dày và chắc chắn, với một đầu đặt trên mặt đất và đầu còn lại được nâng lên bởi hai chân cao khoảng 60 cm Người sử dụng sẽ đập và trở bó lúa nhiều lần để tách hạt ra khỏi thân cây cho đến khi hạt rụng hết.
Hình 4.1.32 Đập lúa bằng bồ
Người ta chất lúa thành đống tròn với bông hướng lên trên, có đường kính từ 4 - 5 m đến trên 10 m, tùy thuộc vào việc sử dụng trâu bò hay máy kéo để đạp lúa Trâu bò hoặc máy kéo được điều khiển chạy vòng quanh, giẫm lên đống lúa cho đến khi hạt lúa rụng hết Sau đó, sử dụng “mỏ sãy” để sốc các bó lúa từ dưới lên trên và từ trên xuống dưới Cuối cùng, rơm được giũ bỏ, để lại lúa hạt trên sân.
Hình 4.1.34 Đạp lúa trên sân bằng trâu hay bò
Máy tuốt bán cơ giới sử dụng động cơ 3-4 mã lực để kéo trục mang ống tuốt quay tròn, giúp thu hoạch lúa hiệu quả Trên ống tuốt có các răng kim loại, người dùng chỉ cần đưa bó lúa vào để hạt rụng ra, sau đó rơm sẽ được quăng ra ngoài Quy trình này có thể lặp lại cho nhiều bó lúa khác nhau, tiết kiệm thời gian và công sức trong việc thu hoạch.
Máy tuốt lúa cơ giới sử dụng động cơ có công suất từ 9-12 mã lực để vận hành hệ thống bao gồm ống tuốt kim loại và các thiết bị như sàng và quạt gió Thiết bị này có khả năng tách hạt lúa chắc khỏi rơm, tạp chất và hạt lép Người dùng chỉ cần đưa bó lúa vào máy, máy sẽ tự động tuốt hạt và sử dụng quạt gió để phân loại hạt chắc, rơm và rác một cách hiệu quả.
Máy hoạt động hiệu quả với năng suất trung bình từ 500-600 kg lúa hạt mỗi giờ, cần khoảng 4-5 người vận hành Hiệu suất của máy bị ảnh hưởng bởi độ ẩm của hạt và rơm, tỉ lệ hạt trên rơm, giống lúa, và tay nghề của người vận hành Cụ thể, lúa ướt và độ ẩm cao, cùng với việc cắt bông lúa quá dài sẽ làm giảm tốc độ hoạt động của máy Người vận hành có kinh nghiệm và tay nghề cao sẽ góp phần nâng cao hiệu suất làm việc của máy.
- Để tuốt lúa bằng máy, cần thực hiện các bước sau đây:
Bước 1: Chuẩn bị lúa bông trước khi tuốt hạt
Tùy điều kiện trồng lúa, chúng ta có thể gom lúa bông thành đống ngay trên ruộng hay bờ ruộng
Hình 4.1.35 Tuốt lúa bằng máy tuốt bán cơ giới
Bước 2 Mang máy tuốt tới nơi tuốt lúa:
Tuốt lúa ở đâu thì phải mang máy tuốt tới đó, nếu lúa đã gom thành đống thì mang máy tuốt lúa tới gần đống lúa
Trong bước 3 của quy trình thu hoạch, việc tuốt lúa cần có một người phụ trách đưa lúa vào máy, trong khi những người khác sẽ bốc lúa bông và cho lên thành thùng tuốt của máy.
Bước 4 Điều khiển đưa lúa bông vào máy tuốt:
Khi cho lúa bông vào máy tuốt, cần thực hiện từ từ và đều đặn để tránh tình trạng hạt lúa dính vào rơm và thoát ra ngoài Nếu cho quá nhiều lúa bông cùng lúc, một số hạt sẽ theo rơm ra ngoài thay vì vào đường hứng lúa Ngược lại, nếu cho lúa không đều hoặc quá ít, sẽ dẫn đến lãng phí nhiên liệu và nhân công.
Hình 4.1.37 Đưa lúa bông lên máy tuốt Hình 4.1.36 Gom lúa bông thành đống ngay trên ruộng hay bờ ruộng
Bước 5 Hứng lúa vào bao
Khi tuốt lúa, hạt lúa được tách rời khỏi bông và rơi xuống đường dẫn Người hứng lúa cần chuẩn bị dụng cụ như thau, thúng hoặc bao để hứng lúa tại cửa đường dẫn Khi dụng cụ đầy, họ sẽ kéo ra và thay thế bằng dụng cụ khác, tiếp tục quá trình cho đến khi hoàn tất việc tuốt lúa.
Hình 4.1.39 Hứng lúa vào bao
Bước 6 Xếp các bao lúa sau khi hứng đầy:
Khi hứng lúa đầy bao, chúng ta buộc chặt miệng bao lúa và xếp gọn chờ chuyên chở về sân phơi hay máy sấy
Hình 4.1.38 Điều khiển đưa lúa bông vào máy tuốt
Làm sạch hạt lúa
Hình thức loại bỏ hạt lép lửng có thể thực hiện bằng phương pháp thủ công hoặc sử dụng sức gió tự nhiên, cũng như máy móc để tách biệt tạp chất một cách hiệu quả.
4.2 Phương pháp làm sạch hạt lúa
4.2.1 Làm sạch lúa bằng phương thủ công a Sảy lúa
Là hình thức dùng dụng cụ để sảy loại bỏ hạt lép, cách này chỉ áp dụng khi có lượng lúa ít b Lợi dụng sức gió tự nhiên
Khi có gió, chúng ta nên đổ lúa từ từ theo hướng gió để loại bỏ lúa lép, trấu và bụi, giúp chúng bay theo chiều gió về phía trước, trong khi lúa mẩy sẽ rơi tự do và tích tụ thành đống.
Hình 4.1.41 Làm sạch lúa bằng sức gió tự nhiên
Hình 4.1.40 Loại bỏ trấu, lép bụi bằng cách sảy lúa
Cách làm: Trước tiên, chúng ta xúc lúa vào thau hay thúng
Một người đang đổ lúa theo chiều gió, trong khi người khác sử dụng chổi để quét trấu và bụi ra khỏi đống lúa Nếu không có gió tự nhiên, có thể sử dụng quạt điện để tạo ra sức gió tương tự.
Trong quá trình thu hoạch và phơi sấy lúa, có thể xuất hiện các tạp chất như vỏ ốc, đá và sạn Để đảm bảo chất lượng lúa, việc loại bỏ những tạp chất này là rất cần thiết Phương pháp thủ công hiệu quả để thực hiện điều này là sử dụng sàng để tách cát, sạn và nhặt bỏ các tạp chất không mong muốn.
4.2.2 Làm sạch lúa bằng dụng cụ đơn giản a Làm sạch lúa bằng dụng cụ đóng bằng gỗ:
Dụng cụ đòng bằng gỗ là một thiết bị đơn giản tự chế phổ biến trong các hộ gia đình Nó bao gồm một phễu chứa lúa được gắn trên một ống hộp hình chữ nhật với hai cửa: một cửa cho lúa ra và một cửa cho trấu, lép, bụi ra Dụng cụ này được nâng đỡ bởi bốn chân bằng gỗ, giúp đảm bảo sự ổn định trong quá trình sử dụng.
Hình 4.1.44 Dùng sức người để quạt lúa
Hình 4.1.45 Một người đổ, một người quét
Hình 4.1.46 Loại bỏ tạp chất bằng phương pháp thủ công dụng cụ làm sạch lúa
Kiểm tra phễu đặt là bước quan trọng để đảm bảo phễu cân đối và đúng vị trí Lỗ xuống lúa của phễu cần phải trùng khớp với lỗ xuống lúa của ống hộp hình chữ nhật trong dụng cụ làm sạch lúa.
- Đóng bàn khóa lối lúa xuống giữa phễu và ống hộp hình chữ nhật của dụng cụ làm sạch lúa
Hình 4.1.49 Kiểm tra phễu đặt
Hình 4.1.47 Đặt phễu lên vị trí đã cố định sẵn
Hình 4.1.48 Dụng cụ làm sạch lúa
- Đặt quạt điện để lấy gió từ quạt: Đặt quạt thẳng vào ống hộp chữ nhật của dụng cụ làm sạch lúa
- Đổ lúa vào phễu đựng lúa: Dùng thau, thúng… xúc lúa đổ đầy vào phễu của máy làm sạch
Mở bàn khóa phễu đựng lúa là bước quan trọng trong quá trình làm sạch lúa Sau khi đổ đầy lúa vào phễu, cần đặt thúng hoặc thau ở cửa ra lúa, bật quạt điện và từ từ mở bàn khóa giữa phễu và thùng làm sạch Việc rút miếng nêm chèn bàn khóa cần được thực hiện cẩn thận để điều chỉnh lưu lượng lúa chảy xuống thùng làm sạch một cách ổn định.
- Lối ra của lúa khi quạt:
Khi lúa được đổ vào thùng làm sạch, gió sẽ giúp tách biệt các hạt lúa mẩy, rơi thẳng xuống thúng hứng Trong khi đó, trấu và hạt lép bị gió thổi xa hơn và rơi xuống cửa kế tiếp, trong khi bụi được gió cuốn ra ngoài.
Hình 4.1.52 Mở bàn khóa giữa phễu và thùng làm sạch
4.2.3 Tổ chức làm sạch lúa bằng máy a Tổ chức làm sạch lúa bằng máy làm sạch mini:
Máy được thiết kế nhỏ gọn và nhẹ, trang bị bánh xe để dễ dàng di chuyển đến nhiều địa điểm khác nhau cho việc làm sạch lúa Đây là loại máy mini, tiện lợi để mang theo sử dụng ở các khu vực như sân hoặc vườn trống.
Đổ lúa vào phễu của thùng làm sạch bằng cách sử dụng các dụng cụ như thúng, thau hoặc bao Tiến hành cho lúa vào thùng của máy làm sạch liên tục cho đến khi quá trình làm sạch hoàn tất.
Hình 4.1.53 Lối ra của lúa khi quạt
Sau khi làm sạch, lúa được đổ vào thùng máy làm sạch, nơi máy tạo luồng gió thổi trấu, lép và bụi ra ngoài Lúa mẩy và sạch sẽ chảy ra từ cửa cố định và được hứng vào bao Khi bao hứng lúa đã đầy, cần thay bao khác để tiếp tục quá trình.
Câu hỏi và bài tập thực hành
Để xác định ngày thu hoạch lúa, cần dựa vào hai căn cứ quan trọng: thứ nhất là thời gian sinh trưởng của giống lúa, và thứ hai là ngày trỗ của ruộng lúa.
Hình 4.1.56 Hứng lúa sau khi làm sạch Hình 4.1.55 Đổ lúa vào phễu của thùng làm sạch a) Sau trỗ 25 ngày b) Sau trỗ 30 ngày c) Sau trỗ 35 ngày
Khi chọn phương thức thu hoạch lúa, cần dựa vào hai căn cứ quan trọng: tình trạng ruộng lúa và điều kiện vùng trồng lúa Cả hai yếu tố này đều ảnh hưởng đến hiệu quả thu hoạch, do đó việc xem xét chúng là rất cần thiết.
2 Các bài tập thực hành
Bài thực hành 1: Theo dõi thời gian sinh trưởng của giống lúa?
- Nguồn lực: Giấy A4, thước kẻ dài 50 cm, bút chì, bút bi và tẩy, bảng mẫu theo dõi thời gian sinh trưởng của giống lúa
Chia các học viên thành các nhóm nhỏ từ 3-5 người, mỗi nhóm sẽ nhận một bộ dụng cụ bao gồm Giấy A4, thước kẻ dài 50 cm, bút chì, bút bi, tẩy và bảng mẫu để theo dõi thời gian sinh trưởng của giống lúa.
- Thời gian hoàn thành: 30 phút/1 nhóm học viên
Giáo viên hướng dẫn học viên thực hiện các bước chuẩn bị, bao gồm giấy, bút và thước Học viên sẽ kẻ bảng theo dõi thời gian sinh trưởng của ruộng lúa và ghi lại ngày tháng vào bảng theo dõi.
- Kết quả cần đạt được: Các nhóm học viên kẻ bảng theo dõi thời gian sinh trưởng đúng mẫu và điền ngày tháng theo dõi chính xác vào bảng
Bài tập 2 Thu hoạch 100 m 2 lúa?
- Nguồn lực: 30 cái liềm, 3000m 2 lúa chin thu hoạch được
Mỗi học viên sẽ được cấp một liềm và 100 m² ruộng lúa đã chín Họ sẽ cắt lúa theo lối rộng khoảng 2 mét và dài 50 mét, di chuyển song song với nhau Mỗi học viên sẽ hoàn thành lối cắt của mình từ đầu đến cuối.
- Thời gian hoàn thành: 60 phút/1 nhóm học viên
Giáo viên hướng dẫn học viên thực hiện các bước cắt lúa, bao gồm việc cầm liềm, cắt bông lúa chín và cắt cả cây lúa đã chín theo đường thẳng Trong quá trình này, giáo viên quan sát, nhận xét và đánh giá kết quả của từng học viên trong nhóm, từ đó ghi điểm cho các em.
- Kết quả cần đạt được: Từng học viên cắt và để lúa đã cắt gọn, không vương vãi, để lúa đã cắt thàah từng gồi thẳng hàng
- Xác định độ chín của lúa và quyết định ngày thu hoạch
- Chọn phương thức thu hoạch cho phù hợp
Sơ chế và bảo quản hạt lúa
Nội dung
Mục đích của phơi sấy lúa là giảm ẩm độ hạt để hạn chế quá trình hô hấp, từ đó bảo quản sức sống và chất lượng hạt lúa Việc giảm ẩm độ cũng giúp ngăn chặn sự phát triển của vi sinh vật và côn trùng có hại, bảo vệ hạt lúa trong quá trình lưu trữ.
Các yếu tố ảnh hưởng đến tiến độ phơi sấy và chất lượng hạt bao gồm ẩm độ ban đầu của hạt, nhiệt độ và độ ẩm tương đối của không khí, cùng với phương pháp phơi sấy Hạt lúa sau khi thu hoạch thường có ẩm độ khoảng 20% trọng lượng, trong khi yêu cầu ẩm độ an toàn để bảo quản hạt là dưới 14%.
Nếu không thể phơi hạt lúa, hãy trải hạt mỏng ra và đảo nhiều lần để giảm độ ẩm và ngăn ngừa sự phát triển của nấm bệnh, từ đó bảo vệ chất lượng hạt.
Việc phơi sấy cần được thực hiện ngay sau khi thu hoạch, không nên trì hoãn quá 24 giờ, vì độ ẩm cao sẽ nhanh chóng làm giảm chất lượng hạt.
Nguyên tắc cơ bản của việc phơi sấy
Hạt lúa, giống như các loại ngũ cốc khác, có tính ưa nước, dẫn đến độ ẩm của hạt dễ thay đổi theo nhiệt độ và độ ẩm không khí Quá trình phơi sấy là sự truyền nhiệt, biến nước trong hạt thành hơi và thải ra ngoài Nhiệt được truyền đến hạt chủ yếu qua luồng khí đối lưu, bức xạ mặt trời hoặc sự truyền dẫn Phương pháp đối lưu khí là phổ biến nhất, yêu cầu làm nóng không khí để giảm độ ẩm tương đối xuống mức đủ thấp nhằm hút ẩm từ hạt Để bảo đảm chất lượng hạt trong quá trình phơi sấy, cần lựa chọn nhiệt độ sấy phù hợp, bao gồm nhiệt độ không khí và nhiệt độ tối đa của khối hạt, cũng như thời gian phơi bày hạt lúa trong điều kiện nhiệt độ cao tương ứng với các mức độ ẩm thay đổi.
Hình 8.12 minh họa xu hướng và hiệu quả của phương pháp phơi nắng và sấy ở các độ ẩm khác nhau tại thời điểm thu hoạch, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng hạt Nghiên cứu chỉ ra rằng thời điểm thu hoạch tối ưu để đảm bảo năng suất và chất lượng hạt là khi độ ẩm hạt đạt từ 21-24% Bên cạnh đó, có sự khác biệt rõ rệt về tỷ lệ gạo nguyên giữa hai phương pháp phơi và sấy, trong đó sấy đúng cách giúp tăng tỷ lệ gạo nguyên khi xay xát.
Hình 4.2.1 Ảnh hưởng của ẩm độ hạt và phương pháp phơi sấy trên chất lượng xay xát của lúa (Duff và Toquero, 1975)
1.3 Các phương pháp phơi sấy
1.3.1 Phơi bằng ánh sáng mặt trời
Phơi lúa là phương pháp trải lúa trên nền sân để tận dụng nhiệt độ, ánh nắng mặt trời, gió và độ thoáng bề mặt nhằm giảm độ ẩm của lúa mới thu hoạch.
-Không cần dùng đế n nhiên liệu hoặc năng lượng cho các máy sấy -Thực hiện đơn giản, rẻ tiền
-Khả năng sống của hạt được đảm bảo do quá trình p hơi thúc đẩy quá trình chín sinh lý của hạt
-Hoạt động của vi sinh vật và sự phá hoại của côn trùng, sâu mọt… được làm giảm do tác dụng của bức xạ mặ t trời
- Giải quyết được vấn đề lao động
- Không chủ động, hoàn toàn phụ thuộc vào thời tiết
- Không thực hiện được liên tục hoặc trong suốt cả năm
-Tổn thất lớn do sự gãy vỡ, chim, chuột hay lẫn đất cát và dễ bị ẩm khi trời mưa…
- Cần ph ải có những dụng cụ hay xây dựng nhữ ng sân phơi đặc biệ t
-Không phù hợp cho việc sử dụng với một lượng lớn nguyên liệu được thu hoạch trong một thời gian ngắ n
-Tốn nhiều công lao động và không cơ giới hóa được
1.3.2 Phơi lúa a) Nền mặt bằng (sân) để phơi lúa:
- Nền sân phơi bằng xi măng:
Là nền sân được tráng bằng xi măng, phẳng, nhẵn, thường dùng để phơi lúa khi thu hoạch ở các sân kho, hoặc ở các hộ gia đình
- Nền sân phơi khác: Trong điều kiện không đủ sân làm bằng xi măng, có thể trải lúa lên tấm lưới hoặc bạt ở trên nền đất cứng để phơi
Khi phơi lúa trong mùa mưa, việc tạo khung che lúa là rất cần thiết Nếu trời mưa, cần kéo tấm che phủ kín lên khung để bảo vệ lúa khỏi nước Khi mưa ngừng, tấm che có thể được kéo xuống để tiếp tục phơi lúa.
Hình 4.2.2 Sân phơi lúa tráng bằng xi măng
Hình 4.2.3 Trải lúa lên tấm lưới hoặc bạt ở trên nền đất cứng
Hình 4.2.4 Tạo khung để che lúa khi trời mưa b Cách phơi lúa:
Bước 1 Đổ lúa ra sân phơi: Khi đổ lúa ra sân phơi nên đổ rải các bao lúa để đỡ tốn công cào lúa ra phơi
Bước 2 Trải mỏng lúa ra sân phơi
Để đạt hiệu quả tối ưu khi phơi lúa, cần trải lớp lúa mỏng đều với độ cao khoảng 10cm, tùy theo điều kiện sân phơi có thể điều chỉnh độ dày.
Hình 4.2.5 Đổ lúa ra sân phơi
Trong quá trình phơi lúa, thường xuyên phải đảo lúa để cho lúa khô đều
- Đảo lúa bằng chân: Là dùng chân đi lại (cày,đảo) để đảo cho lúa mau khô
Hình 4.2.6 Trải lúa mỏng đều có độ cao khoảng 10cm để phơi
Hình 4.2.7.Đảo lúa bằng cào Hình 4.2.8 Đảo lúa bằng chân
- Đảo lúa bằng trang, cào: Dùng trang, cào… trang đi, trang lại, cào đi, cào lại, lúa được tiếp xúc đều với nắng, gió nên mau khô hơn
- Đảo lúa bằng cách đánh luống: Khi phơi nên cào thành các luống lúa để tăng diện tích tiếp xúc bề mặt, làm cho lúa mau khô hơn
Cách đảo lúa đánh luống khi phơi là quá trình cào lớp lúa phía trên của luống cũ xuống dưới nền sân phơi để tạo ra luống mới, sau đó cào lớp lúa ở dưới đáy luống cũ lên bề mặt luống mới.
Cứ 2-3 tiếng đồng hồ lại đảo lúa một lần
- Bảo quản lúa trong quá trình phơi:
+ Thu gọn lúa phơi vào cuối ngày: Chiều tối mỗi ngày trong quá trình phơi, nên thu gọn lúa
+ Cách thu gọn lúa phơi vào chiều tối mỗi ngày:
Hình 4.2.9 Đảo lúa đánh luống
Hình 4.2.10 Đến chiều tối thu gọn lúa
+ Đậy luống lúa mới thu gọn ở sân phơi:
Sau khi thu gọn thành luống lớn, dài Chúng ta đậy kín luống lúa bằng tấm bạt, để tránh ban đêm có mưa hoặc có sương ướt
Lưu ý: Khi đậy phải lấy các vật nặng như cây, gạch… đè lên xung quanh tấm đậy tránh bị gió lật hay bay tấm đậy
Hình 4.2.11 Gom gọn lúa thành luống lúa lớn, dài
Hình 4.2.12 Đậy kín luống lúa bằng tấm đệm (bạt)
1.3.2 Làm khô bằng hệ thống quạt không khí nóng
Nguyên tắc sấy lúa chủ yếu là sử dụng không khí nóng để giảm độ ẩm tương đối, cho phép không khí đi qua đống lúa Cần đảm bảo thời gian và nhiệt độ phù hợp để hạt lúa khô đều, với quá trình sấy diễn ra từ ngoài vào trong Nhiệt độ sấy quá cao hoặc sự thay đổi đột ngột có thể làm hạt gạo bị rạn nứt, ảnh hưởng đến chất lượng và giá trị thương phẩm Hiện nay, có nhiều phương pháp sấy lúa, bao gồm hệ thống từng khối và hệ thống sấy liên tục, có thể vận hành thủ công, bán cơ giới hoặc cơ giới Tại Nhật Bản, máy sấy từng khối đã được sử dụng lâu năm, và gần đây, loại máy sấy kết hợp đảo hạt tự động đang ngày càng trở nên phổ biến nhờ khả năng bốc dỡ và đảo hạt hiệu quả.
Máy sấy hạt có khả năng xử lý từ 1-1,5 tấn mỗi lần và thời gian sấy từ 8-10 giờ, mang lại triển vọng phát triển tốt ở Châu Á nhờ vào khả năng chế tạo dễ dàng với vật liệu và phương tiện tại chỗ với chi phí thấp Trong khi đó, tại Mỹ, hệ thống sấy liên tục được sử dụng phổ biến, với lớp hạt mỏng (10-25cm) di chuyển qua luồng khí nóng có nhiệt độ từ 38-54 độ C trong vòng 2-6 ngày, giúp đảm bảo phẩm chất xay xát rất tốt.
Hiện nay, máy sấy từng khối sử dụng củi hoặc trấu làm nguyên liệu đốt nóng, có công suất từ 4-8 tấn hạt trong khoảng thời gian 5-8 giờ Khí nóng được vận chuyển vào hệ thống sấy thông qua quạt gió, được điều khiển bởi động cơ 12 sức ngựa Ngoài ra, các thiết bị sấy sử dụng năng lượng mặt trời cũng đang trong quá trình thử nghiệm Trong điều kiện thủ công, có thể sử dụng lò trấu, bến củi hoặc đèn dầu làm nguồn nhiệt, và vật liệu chứa gió sấy có thể được làm từ “Mê bồ” hoặc tấm cót bằng tre.
Hình 4.2.13 Cân lúa trước khi cho vào lò sấy
Hình 4.2.14 Đổ lần lượt lúa ướt ra nền lò sấy
A- Hệ thống sấy liên tục
B-Hệ thống sấy từng khối (sấy vĩ ngang dạng hình chữ nhật và tròn) C-Hệ thống sấy đơn giãn bằng đèn
- Không phụ thuộc vào thời tiết
- Sử dụng cho cảhạt bảo quản ngắn ngày lẫn dài ngày
- Đầu tư ban đầu và chi phí hoạt động tương đối lớn
- Sử dụng một lượng nhiên liệu đáng kể
- Nguy hiểm do nguy cơ cháy
Hình 4.2.15 Các kiểu sấy lúa
- Cần phả it ốn nhân công để điều chỉnh các điều kiện sấy
- Do phải đốt nóng không khí bằng các loại nhiên liệu nên các sản phẩm sấy có thể bị nhiễm bẩn bởi khói thải
Các bước sấy lúa bao gồm việc đổ và trải lúa lên nền lò sấy, sau đó điều chỉnh nhiệt độ và gió trong lò để giảm ẩm độ của lúa ướt mới thu hoạch bằng năng lượng nhân tạo Đầu tiên, cần cho lúa vào máy sấy để bắt đầu quá trình sấy.
Trước khi tiến hành sấy lúa, cần cân lúa ướt để tính tỷ lệ lúa khô Chỉ cần cân đại diện 10/100 bao, ví dụ nếu cân 10 bao được 500kg, thì mỗi bao lúa sẽ nặng 50kg.
50 kg nhân với toàn bộ số bao lúa là chúng ta có được số lượng lúa ướt trước khi sấy b Trải lúa đều trên nền lò sấy: