giáo trình thu hoạch vận chuyển và bảo quản sản phẩm nghề nuôi ba ba

Thu hoạch, vận chuyển và bảo quản sản phẩm là một mô đun chuyên môn nghề, có thể dùng để dạy độc lập, sau khi học mô đun này người học có thể hành nghề việc chuẩn bị, thu ba ba, vận chuy

GIÁO TRÌNH THU HOẠCH, VẬN CHUYỂN VÀ

BẢO QUẢN SẢN PHẨM

MÃ SỐ: MĐ 06 NGHỀ: NUÔI BA BA Trình độ: Sơ cấp nghề

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

MÃ TÀI LIỆU: MĐ 06

LỜI GIỚI THIỆU

Trong những năm qua, dạy nghề đã có những bước tiến vượt bậc cả về

số lượng và chất lượng, nhằm thực hiện nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật trực tiếp đáp ứng nhu cầu xã hội Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ trên thế giới, lĩnh vực nuôi trồng thủy sản nói chung và nghề nuôi ba

ba ở Việt Nam nói riêng đã có những bước phát triển đáng kể

Chương trình khung quốc gia nghề nuôi ba ba đã được xây dựng trên cơ

sở phân tích nghề, phần kỹ thuật nghề được kết cấu theo các mô đun Để tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ sở dạy nghề trong quá trình thực hiện, việc biên soạn giáo trình kỹ thuật nghề theo các mô đun đào tạo nghề là cấp thiết hiện nay

Giáo trình được biên soạn nhằm đào tạo nghề Nuôi ba ba cho lao động nông thôn Giáo trình dùng cho hệ Sơ cấp nghề, biên soạn theo Thông tư số 31/2010/TT-BLĐTBXH ngày 08/10/2010 của Bộ trưởng Bộ Lao động- Thương binh và Xã hội

Thu hoạch, vận chuyển và bảo quản sản phẩm là một mô đun chuyên môn nghề, có thể dùng để dạy độc lập, sau khi học mô đun này người học có thể hành nghề việc chuẩn bị, thu ba ba, vận chuyển, bảo quản sản phẩm sau thu hoạch và đánh giá kết quả Mô đun này được học cuối cùng trong chương trình nghề nuôi ba ba

Mặc dầu có rất nhiều cố gắng, nhưng không tránh khỏi những khiếm khuyết, rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của độc giả để giáo trình được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Tham gia biên soạn

1 Chủ biên : ThS Lê Văn Thắng

2 ThS Nguyễn Thanh Hoa

3 ThS Ngô Chí Phương

4 ThS Đỗ Văn Sơn

5 TS Bùi Quang Tề

MỤC LỤC

LỜI GIỚI THIỆU 2

MÔ ĐUN THU HOẠCH 4

Bài mở đầu: 5

1 Tầm quan trọng của mô đun: 5

2 Nội dung chương trình mô đun: 5

3 Những yêu cầu chính với học viên: 5

Bài 1: Chuẩn bị 6

1 Chuẩn bị dụng cụ: 6

2 Chuẩn bị vật liệu, phương tiện vận chuyển: 8

3 Chuẩn bị nhân lực: 10

4 Tìm hiểu thị trường tiêu thụ: 10

Bài 2: Thu hoạch ba ba 12

1 Xác định thời điểm, kích cỡ thu hoạch: 12

2 Thu ba ba: 13

Bài 3: Vận chuyển ba ba 15

1.Chuẩn bị ba ba: 15

2 Đưa ba ba vào dụng cụ vận chuyển: 16

3 Xử lý trong quá trình vận chuyển: 19

Bài 4: Bảo quản sản phẩm sau thu hoạch 21

1 Làm sạch sản phẩm: 21

1.1 Làm sạch thô sơ: 21

1.2 Làm sạch bằng hóa chất: 21

2 Phân loại sản phẩm: 22

2.1 Phân loại kích cỡ ba ba: 22

2.2 Phân loại đực, cái 23

2.2 Phân loại đực, cái 24

3 Giữ sống sản phẩm: 24

3.1 Lưu giữ sản phẩm 24

3.2 Đánh giá sức khỏe của ba ba 25

Bài 5: Đánh giá kết quả 26

1 Xác định tỷ lệ sống: 26

2 Xác định năng suất: 27

3 Đánh giá hiệu quả kinh tế: 28

HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY MÔ ĐUN 30

VI Tài liệu tham khảo 36

MÔ ĐUN THU HOẠCH

Mã mô đun: MĐ 06 Giới thiệu:

Mô đun thu hoạch, vận chuyển và bảo quản sản phẩm là mô đun chuyên môn của nghề nuôi ba ba

Mô đun thu hoạch, vận chuyển và bảo quản sản phẩm nhằm giúp cho học viên sau khi học hiểu được những công việc chuẩn bị, thu hoạch ba ba, vận chuyển, bảo quản sản phẩm và đánh giá kết quả của cả một chu kỳ nuôi

Mô đun thu hoạch, vận chuyển và bảo quản sản phẩm được viết dưới dạng tích hợp giữa lý thuyết và thực hành Người học tiếp thu chủ yếu thông qua thực hành thao tác và đánh giá kết quả học tập của mô đun qua thao tác thực hành

Bài mở đầu:

1 Tầm quan trọng của mô đun:

Thu hoạch, vận chuyển và bảo quản sản phẩm là một trong khâu quan trọng trong nghề nuôi ba ba hiện nay Việc thu hoạch và vận chuyển sản phẩm giúp cho người học biết và thực hiện được những công việc sau:

Chuẩn bị dụng cụ, trang thiết bị phục vụ thu hoạch và vận chuyển sản phẩm đảm bảo đầy đủ về số lượng và chất lượng

Thu hoạch ba ba là công việc trong nghề nuôi ba ba thương phẩm thương phẩm Nhằm mục đích xác định kích cỡ thu hoạch, phương pháp thu ba ba và bảo quản sản phẩm sau thu hoạch

Vận chuyển sản phẩm nhằm biết được trình tự các bước vận chuyển ba

ba thương phẩm trong nghề nuôi ba ba

Bảo quản sản phẩm nhằm tăng hiệu quả trong nghề nuôi ba ba thương phẩm hiện nay

Đánh giá kết quả nhằm xác định tỷ lệ sống, năng suất ba ba và hoạch toán đánh giá hiệu quả trong cả chu trình nuôi

2 Nội dung chương trình mô đun:

Mô đun gồm 5 bài:

+ Bài mở đầu

+ Bài 1 Chuẩn bị

+ Bài 2 Thu hoạch ba ba

+ Bài 3 Vận chuyển ba ba

+ Bài 4 Bảo quản sản phẩm sau thu hoạch

+ Bài 5: Đánh giá kết quả

3 Những yêu cầu chính với học viên:

- Học viên cần tham dự học ít nhất 80% số giờ lý thuyết và 100 % số giờ thực hành của mô đun

- Học viên phải chăm chỉ, nghiêm túc

- Sau khi học xong mô đun học viên hiểu được phương pháp thu hoạch

ba ba, vận chuyển sản phẩm và đánh giá kết quả

Bài 1: Chuẩn bị Mục tiêu:

- Mô tả được công tác chuẩn bị dụng cụ, phương tiện, nhân lực và thị trường tiêu thụ sản phẩm ba ba thương phẩm

- Chuẩn bị được dụng cụ, phương tiện, nhân lực và thị trường tiêu thụ sản phẩm

mà dụng cụ bao gồm vợt, lưới, chài, găng tay…

+ Dụng cụ bắt ba ba phải đảm bảo yêu cầu thực hiện ba ba tại ao dễ dàng, thuận tiện và an toàn trong quá trình thu hoạch

- Số lượng và chất lượng dụng cụ

+ Số lượng dụng cụ phải đảm bảo đầy đủ số lượng cần thiết để thực hiện bắt ba ba Số lượng dụng cụ này tùy thuộc vào phương thức thu hoạch cũng như trữ lượng ba ba cần thu hoạch mà có kế hoạch tính toán đầy đủ

+ Dụng cụ phải đảm bảo chất lượng tốt, để quá trình bắt ba ba được an toàn và hiệu quả Dụng cụ cần được kiểm tra trước khi đưa vào thu hoạch ba ba trong ao

1.2 Chuẩn dụng cụ chứa ba ba

- Yêu cầu dụng cụ chứa ba ba

+ Dụng cụ chứa ba ba phải đảm bảo an toàn cho người và ba ba trong suốt quá trình bắt, giữ ba ba Tuỳ theo từng kích cỡ và đối tượng ba ba cần thu hoạch mà dụng cụ bao gồm xô, chậu, lồ, thuyền, bể

+ Dụng cụ bắt ba ba phải đảm bảo yêu cầu chứa ba ba an toàn không thất thoát ra ngoài trong quá trình bắt và chứa ba ba bắt trong ao

- Số lượng và chất lượng dụng cụ

+ Số lượng dụng cụ phải đảm bảo đầy đủ số lượng cần thiết để thực hiện bắt ba ba Số lượng dụng cụ này tùy thuộc vào phương thức thu hoạch cũng như trữ lượng ba ba cần thu hoạch mà có kế hoạch tính toán đầy đủ

+ Dụng cụ phải đảm bảo chất lượng tốt, để quá trình bắt ba ba được an toàn và hiệu quả Dụng cụ cần được kiểm tra trước khi đưa vào thu hoạch ba ba trong ao

- Khay nhựa phục vụ vận chuyển ba ba

Hình6.2: Khay nhựa vận chuyển ba ba

2 Chuẩn bị vật liệu, phương tiện vận chuyển:

2.1 Chuẩn bị vật liệu giữ ẩm:

- Vật liệu giữ ẩm có nguồn gốc tự nhiên: là những loại vật liệu có nguồn gốc tự nhiện phổ biến như rong, bèo, xơ dừa… Đây là những loại được sử dụng phổ biến, dễ kiếm, rẻ tiền

Hình6 3: Bèo tây làm vật liệu giữ ẩm

- Vật liệu có nguồn gốc nhân tạo: vải, nilong…

2.2 Chuẩn bị phương tiện vận chuyển:

- Phương tiện giản đơn:

Phương tiện phục vụ vận chuyển đơn giản là phương tiện vận chuyển với khoảng cách và quãng đường ngắn, trong bán kính trong cùng địa phương hoặc trong vùng có khoảng cách không quá xa Loại phương tiện này chủ yếu vận chuyển với số lượng ba ba thường ít

Số lượng phương tiện vận chuyển phụ thuộc vào lượng ba ba thu hoạch

và phương tiện vận chuyển Phương tiện vận chuyển thô sơ, khả năng chuyên chở ít thì số lượng phương tiện vận chuyển nhiều

Phương tiện đơn giản là: xe đạp, xe cải tiến, xe kéo, xe máy…

Hình6.4: Xe mày dùng vận chuyển ba ba

- Phương tiện chuyên dụng:

Đây là loại phương tiện chuyên phục vụ vận chuyển ba ba như ô tô chuyên dụng với đầy đủ thiết bị kèm theo để phục vụ vận chuyển an toàn

Số lượng phương tiện vận chuyển phụ thuộc vào lượng ba ba thu hoạch

và phương tiện vận chuyển Phương tiện vận chuyển chuyên chở hiện đại, khả năng chuyên chở với số lượng nhiều thì số lượng phương tiện vận chuyển ít

Chất lượng phương tiện vận chuyển phụ thuộc vào quãng đường vận chuyển đi tiêu thụ xa hay gần Chất lượng các phương tiện vận chuyển phải đảm bảo không được hư hỏng trong quá trình vận chuyển, có dụng cụ hạ nhiệt nếu vận chuyển quãng đường xa

Phương tiện chuyên dụng là là ô tô, tàu hoả

Hình6.5: Vận chuyển ba ba bằng ô tô

3 Chuẩn bị nhân lực:

3.1 Chuẩn bị nhân lực thu hoạch:

- Nhân lực bắt ba ba là những người trực tiếp thực hiện bắt ba ba trong

3.2 Chuẩn bị nhân lực vận chuyển:

- Nhân lực vận chuyển ba ba là những người trực tiếp thực hiện vận chuyể ba ba

- Số lượng nhân lực phục vụ cho công tác vận chuyển tùy thuộc vào qui

mô cũng như số lượng ba ba cần vận chuyển

- Nhân lực gồm có công nhân kỹ thuật và nhân công thủ công phục vụ vận chuyển

- Thị trường ngoài nước: ba ba là sản phẩm thủy sản quý nên có thị trường ở nhiều nước trên thê giới với giá cả cao Thị trường ngoài nước hiện nay đang cần cung cấp với số lượng lớn đó là Trung Quốc và một số thị trường các nước khác

4.2 Tìm hiểu giá cả thị trường:

- Đối với ba ba trơn giá thương phẩm trên thị trường dao động từ 300.000- 500.000 đồng/kg, ba ba gai giá trên thị trường dao động từ 1.000.000- 1.500.000 đồng/kg Giá cả này còn tùy thuộc vào từng loại kích cỡ thương phẩm, giá cả này được tính theo kích cỡ thương phẩm sau:

- Đối với ba ba trơn:

Loại 1: kích cỡ > 1,0kg Loại 2: kích cỡ từ 0,5- 1,0kg Loại 3: kích cỡ ≤ 0,5kg

- Đối với ba ba gai:

Loại 1: kích cỡ > 2,0kg Loại 2: kích cỡ từ 1,0- 2,0kg Loại 3: kích cỡ ≤ 1,0kg

B Câu hỏi và bài tập thực hành:

Bài 2: Thu hoạch ba ba Mục tiêu:

- Mô tả phương pháp xác định thời điểm, kích cỡ ba ba, thu hoạch và bảo quản sản phẩm sau thu hoạch

- Thực hiện xác định được thời điểm, kích cỡ ba ba, thu hoạch và bảo quản sản phẩm sau thu hoạch

- Tuân thủ trình tự qui trình kỹ thuật

- Thời điểm thu hoạch cũng tùy thuộc vào từng vùng miền cũng như tập tính nuôi ba ba của từng địa phương Đối với các tỉnh phía Bắc vì có mùa đông thời tiết lạnh ba ba hầu như tăng trưởng chậm đồng thời chu kỳ nuôi, kích cỡ thương phẩm đáp ứng nên tập trung thu hoạch vào từ tháng 11 và kết thúc vào 30/12 dương lịch hàng năm (thu trước thời điểm rét đậm – tùy vào từng năm

mà thời gian này có thể chênh nhau 30 ngày) Thu hoạch ba ba có thể thu tỉa hoặc thu toàn bộ trong ao sau đó có kế hoạch tát cạn vét bùn khử trùng ao nuôi tiếp vụ khác

1.2 Xác định kích cỡ thu hoạch:

- Kích cỡ ba ba thu hoạch phụ thuộc vào thời điểm thu hoạch, thị trường tiêu thụ và nhu cầu tiêu dùng Đối với ba ba gai, kích cỡ thu hoạch phổ biến từ 1,0 kg trở nên Đối với ba ba trơn, kích cỡ thu hoạch phổ biến từ 0,5 kg trở lên Tuy nhiên, thực tế nhiều cơ sở nuôi hiện nay thường nuôi với kích cỡ ba ba thương phẩm rất lớn và thời gian kéo dài

Kích cỡ ba ba thu hoạch hiện nay như sau:

- Đối với ba ba trơn:

Loại 1: kích cỡ > 1,0kg Loại 2: kích cỡ từ 0,5- 1,0kg Loại 3: kích cỡ ≤ 0,5kg

- Đối với ba ba gai:

Loại 1: kích cỡ > 2,0kg Loại 2: kích cỡ từ 1,0- 2,0kg Loại 3: kích cỡ ≤ 1,0kg

2 Thu ba ba:

2.1 Thu tỉa:

Trình tự thu ba ba được tiến hành như sau:

- Kiểm tra hướng ba ba di chuyển thông qua tăm nổi trên mặt nước

- Dùng tay bắt ba ba thông qua mò trực tiếp ba ba dưới ao nuôi

- Đưa ba ba vào dụng cụ lưu giữ

Hình 6.6: Thu tỉa ba ba trong ao 2.2 Thu toàn bộ:

Trình tự thu ba ba được tiến hành như sau:

Bước 1: Làm cạn ao

- Làm cạn thủ công: Điều chỉnh cao trình cống phù hợp với điều kiện thoát nước của ao nuôi, tùy theo nhu cầu của việc thu hoạch ba ba mà lượng nước cạn có thể nhưng thông thường điều chỉnh ở khả năng tháo được nhiều nước nhất có thể

- Làm cạn bằng máy bơm:

+ Lắp đặt máy bơm tại vị trí cống thoát nước của ao (rốn ao)

+ Tiếp nhiên liệu

+ Bơm nước: cử người trực máy bơm liên tục để xử lý công việc và sự

cố xảy ra khi cần thiết (khơi dòng nước, điều chỉnh đăng lưới chắn )

Bước 2: Thu ba ba

- Thu ba ba bằng cách đồng loạt mò bằng tay thủ công khi ao đã cạn hoàn toàn Khi bắt lưu ý phải sử dụng bảo hộ lao động để an toàn cho người khi thực hiện mò, bắt ba ba thu hoạch

Hình6.7: Tiến hành thu ba ba toàn bộ trong ao

B Câu hỏi và bài tập thực hành:

Bài 3: Vận chuyển ba ba Mục tiêu:

- Trình bày được công tác chuẩn bị ba ba, đưa ba ba vào dụng cụ vận chuyển và xử lý trong quá trình vận chuyển

- Thực hiện được thao tác chuẩn bị ba ba, đưa ba ba vào dụng cụ vận chuyển và xử lý trong quá trình vận chuyển

- Tuân thủ đúng kỹ thuật vận chuyển

A Nội dung:

1.Chuẩn bị ba ba:

1.1 Phân loại ba ba:

- Đây là công việc được thực hiện trước khi vận chuyển ba ba nhằm phân loại được những kích cỡ, giới tính ba ba khác nhau

- Tiến hành phân loại:

+ Phân loại bằng cảm quan: chọn ba đực riêng, cái riêng Chọn những cá thể quan sát thấy tương đối đồng đều nhau

+ Phân loại bằng cân: Cân ba ba để phân loại chính xác về mặt khối lựng

cá thể ba ba

+ Phân loại được ba ba theo 3 loại về mặt kích cỡ: Loại 1, loại 2 và loại 3

Hình6.8: Phân loại ba ba bằng cân

1.2 Lựa chọn ba ba:

- Ba ba thương phẩm sau khi được thu hoạch từ ao lên Tiến hành lựa chọn trước khi vận chuyển đến nơi lưu giữ hoặc tiêu thụ sản phẩm

- Lựa chọn ba ba theo giớ tính: căn cứ vào đặc điểm sinh học để lựa chọn

ba ba đực, cái Căn cứ chủ yếu hiện nay để lựa chọn là dựa vào đuôi ba ba

- Lựa chọn dựa vào tình trạng sức khỏe của ba ba:

+ Ba có dấu hiệu yếu thì lựa chọn riêng ra để tiến hành xử lý tại chỗ + Ba ba khỏe mạnh hoàn toàn được tiến hành lựa chọn để vận chuyển đén nơi tiêu thụ sản phẩm

1.3 Thuần hóa ba ba:

Ba ba được tiến hành vận chuyển bằng phương pháp giữ ẩm là chủ yếu Trước khi tiến hành vận chuyển ba ba được tách hoàn toàn ra khỏi bể nước mà

để vào dụng cụ lưu giữ khô như bể cát, sỏi, đồng thời tiến hành giữ ẩm thuần hóa để ba ba quen với môi trường khô trong quá trình vận chuyển

Hình6.9: Thuần hóa ba ba trong bể trước khi vận chuyển

2 Đưa ba ba vào dụng cụ vận chuyển:

2.1 Đưa ba ba vào thùng:

- Trước khi đưa ba ba vào thùng vận chuyển cần để một lớp mỏng cát mịn ở đáy thùng, độ dày của lớp cát khoảng 1 - 1,5 cm Độ dày của cát tùy

thuộc vào kích cỡ của ba ba cũng như số lượng ba ba cần vận chuyển trong thùng

- Cố định ba ba vào từng túi lưới hoặc túi vải riêng để tránh ba ba bò ra ngoài trong quá trình vận chuyển

- Sắp xếp ba ba vào thùng: Thùng vận chuyển ba ba có thể kín hoặc hở tùy từng loại ba ba cần vận chuyển cũng như quãng đường vận chuyển

Đối vớ vận chuyển xa thường dùng thùng được thiết kế các ngăn và các ngăn này có tác dụng ngăn các cá thể ba ba lớn với nhau

Đối với vận chuyển gần thì dùng thùng không ngăn và tiến hành xếp ba

- Vật liệu giữ ẩm được xếp vào dụng cụ vận chuyển ở hai dạng:

+ Dạng thứ nhất: Vật liệu giữ ẩm được xếp lót ở dưới dụng cụ để vừa tạo

độ ẩm và làm đệm cho ba ba trong quá trình vận chuyển

+ Dạng thứ hai: Vật liệu giữ ẩm xếp chèn vào giữa các cá thể ba ba xếp trong thùng và phủ để ba ba được giữ ẩm và giữ chặt Vật liệu và ba ba được xếp chặt chẽ để ba ba không bị dao động mạnh trong quá trình vận chuyển

Hình6.11: Xếp giá thể giữ ẩm vào thùng xốp 2.3 Cố định dụng cụ:

- Cố định dụng cụ bằng hệ thống dây buộc, băng dính…

- Cố định dụng cụ vào hệ thống phương tiện vận chuyển

- Cố định dụng cụ chủ yếu bằng hệ thống dây buộc, quá trình cố định dụng cụ vừa phải đảm báo chắc chắn cho ba ba trong quá trình vận chuyển vừa phải đảm bảo an toàn cho ba ba

- Khi cố định tránh ẩu thả mà cố định không đảm bảo an toàn cũng như

cố định không đúng kỹ thuật Dẫn đến ba ba bị tổn thương và gây chết ngay sau khi cố định