Nghiên cứu phân tích hiệu quả kỹ thuật cho các tàu khai thác cá ngừ đại dương tại tỉnh Khánh Hòa trong năm 2013 bằng phương pháp phân tích màng dữ liệu (DEA) theo mô hình tối thiểu hóa đầu vào. Kết quả nghiên cứu cho thấy nghề khai thác cá ngừ đại dương của Khánh Hòa đang sử dụng lãng phí các nguồn lực đầu vào, đặc biệt là nhóm tàu có công suất lớn.
Trang 1THÔNG BÁO KHOA HỌC
ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ KỸ THUẬT CHO NGHỀ ĐÁNH BẮT CÁ NGỪ
ĐẠI DƯƠNG CỦA TỈNH KHÁNH HỊA
TECHNICAL EFFICIENCY ASSESSING FOR KHANH HOA OCEAN TUNA FISHERY
Phạm Thị Thanh Bình1, Hồng Thu Thủy2
Ngày nhận bài: 04/02/2015; Ngày phản biện thơng qua: 06/5/2015; Ngày duyệt đăng: 10/6/2015
TĨM TẲT
Nghiên cứu phân tích hiệu quả kỹ thuật cho các tàu khai thác cá ngừ đại dương tại tỉnh Khánh Hịa trong năm 2013 bằng phương pháp phân tích màng dữ liệu (DEA) theo mơ hình tối thiểu hĩa đầu vào Kết quả nghiên cứu cho thấy nghề khai thác cá ngừ đại dương của Khánh Hịa đang sử dụng lãng phí các nguồn lực đầu vào, đặc biệt là nhĩm tàu cĩ cơng suất lớn Để gia tăng các hoạt động kinh tế của Việt Nam trên Biển đơng một cách bền vững, Nhà nước, các nhà quản lý
và các nhà khoa học cần đặc biệt chú trọng cơng tác nghiên cứu mẫu tàu, nguồn lợi, đầu tư cho đào tạo và huấn luyện ngư dân nhằm gia tăng hiệu quả sử dụng ngồn lực đầu vào của sản xuất, đặc biệt cho các tàu lớn
Từ khĩa: hiệu quả kỹ thuật, Cá ngừ đại dương, Khánh Hịa, DEA
ABSTRACT
The study adopts Data Envelopment Analysis (DEA) method with input orientation to analyse technical effi ciency for the ocean tuna fi shery in 2003, Khanh Hoa province The results indicate that ineffi ciency in input utilization still exists in the fl eet, especially for vessels with large horse power’s engine For a sustainable incease in fi shing activities in East Sea, the Vietnamese government, managers and experts should focus on research about models of fi shing vessels, tuna stock and fi shing ground, training for fi shermen to improve technical effi ciency, especially for vessels with large horse power’s engine
Keywords: technical effi ciency, Ocean tuna, Khanh Hoa, DEA
1 ThS Phạm Thị Thanh Bình, 2 ThS Hồng Thu Thủy: Khoa Kinh tế - Trường Đại học Nha Trang
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Với sự hỗ trợ của Chương trình xa bờ giai đoạn
2000 - 2005, nghề khai thác cá ngừ đại dương là
một trong số ít những nghề cá xa bờ của Việt Nam
thành cơng về phương diện kinh tế (Long và các
cộng sự, 2008) Tuy vậy, nhiều nghiên cứu cũng
cảnh báo rằng việc khai thác cá ngừ đại dương ở
Biển Đơng đã tới mức bão hịa về mặt sinh học
Long và các cộng sự (2008) đưa ra bằng chứng cho
thấy tín hiệu về đầu tư quá mức đã xuất hiện trong
nghề câu cá ngừ đại dương ở Khánh Hịa [2] Do
vậy, việc tiếp tục nghiên cứu hiệu quả khai thác của
nghề đánh bắt này là vấn đề đáng quan tâm
Thế giới đã và đang dịch chuyển mơ hình phát
triển từ “kinh tế nâu, brown economy” sang “kinh
tế xanh, green economy” Đây là bước chuyển tiếp
cần thiết để từng bước tiến tới sự phát triển bền vững Trong điều kiện dân số thế giới gia tăng
và các nguồn tài nguyên thiên nhiên hữu hạn, việc phân tích hiệu quả sử dụng yếu tố đầu vào (cịn được gọi là hiệu quả kỹ thuật - technical effi ciency)
để tìm cách gia tăng sản lượng đầu ra mà khơng phải sử dụng nhiều hơn các yếu tố đầu vào đang
là một chủ đề được nhiều nhà khoa học, nhà hoạch định chính sách trên thế giới quan tâm Farrel (1957) là người đầu tiên xây dựng một cách cĩ hệ thống về lý thuyết này và hiện tại cĩ hai cách tiếp cận phân tích chính là Data Envelopment Analysis (DEA) được khởi xướng bởi Charnes và các cộng sự (1978) và Stochastic Production Frontier (SPF) được phát triển bởi Battese và Coelli (1995) (trích dẫn theo [5&6]) Việc phân tích hiệu quả
Trang 2sử dụng yếu tố đầu vào của các đơn vị sản xuất
nhằm đề xuất các chính sách phát triển bền vững đã
và đang được áp dụng rất rộng rãi trong các nghiên
cứu về nghề cá Cả hai cách tiếp cận phân tích
DEA và SFA đều được áp dụng rất rộng rãi trong
nghiên cứu thực nghiệm Các nghiên cứu tiêu biểu,
ví dụ như, Coglan và cộng tác viên (2009) [1] cho
nghề lưới kéo tầng đáy ở vùng biển nước Anh;
Sharma và Lueng (1999) [3] cho nghề câu ở vùng
biển Hawaii, và Pascoe và các cộng sự (2003)
[5&6] nghiên cứu một cách toàn diện cho các nghề
cá ở Châu Âu
Mục tiêu của nghiên cứu này là: phân tích hiệu
quả kỹ thuật (technical effi ciency) của nghề khai
thác cá ngừ đại dương, với bộ dữ liệu thu thập trong
năm 2013, theo cách tiêp cận phân tích DEA để đề
xuất một số khuyến nghị cho chính quyền và các
chủ tàu nhằm từng bước phát triển nghề khai thác
cá ngừ đại dương của Khánh Hòa bền vững
II CƠ SỞ LÝ THUYẾT
1 Khái niệm về hiệu quả (Effi ciency)
Hiểu theo nghĩa rộng, hiệu quả thể hiện mối
tương quan giữa các biến số đầu ra thu được
(outputs) so với các biến số đầu vào (inputs) đã
được sử dụng để tạo ra những kết quả đầu ra đó [5]
Hiệu quả = Đầu ra /Đầu vào
2 Hiệu quả kỹ thuật (Technical effi ciency)
Hiệu quả kỹ thuật là tối thiểu hóa lượng các
yếu tố đầu vào với đầu ra cho trước hoặc tối đa
hóa các yếu tố đầu ra với lượng yếu tố đầu vào cho
trước [5&6] Có hai phương pháp đo lường hiệu quả
kỹ thuật phổ biến là: phân tích màng dữ liệu (Data
Envelopment Analysis - DEA) và phân tích đường
biên ngẫu nhiên (Stochastic Production Frontier
-SPF), trong đó SFA sử dụng phương pháp tham số
(parametric methods), DEA dựa theo phương pháp
phi tham số (non - parametric methods) để ước
lượng giới hạn khả năng sản xuất dựa trên các quan
sát thực tế
Phương pháp DEA
DEA lần đầu tiên được phát triển bởi Charnes,
Cooper, và Rhodes vào năm 1978 Có hai phương
pháp tiếp cận ước lượng giới hạn khả năng sản xuất
là: phân tích màng dữ liệu trong trường hợp quy mô
không ảnh hưởng đến kết quả sản xuất (Constant
Return to Scale - CRS) và phân tích màng dữ liệu
trong trường hợp quy mô ảnh hưởng đến kết quả sản xuất (Variable Return to Scale - VRS)
Cả hai mô hình DEACRS và DEAVRS đều được xây dựng với giả thiết tối thiểu hóa các yếu tố đầu vào
mà không làm giảm sút đầu ra và tối đa hóa đầu ra dựa trên đầu vào có sẵn [5]
Để so sánh phương pháp DEACRS và DEAVRS,
ta xét điểm không đạt hiệu quả kỹ thuật P (hình 1)
Sự không hiệu quả kỹ thuật theo mô hình phân tích màng dữ liệu tối thiểu hóa đầu vào trong trường hợp qui mô không ảnh hưởng đến kết quả sản xuất (CRS) của điểm P là một khoảng cách PPc Trong khi đó, sự không hiệu quả kỹ thuật theo mô hình phân tích màng dữ liệu tối thiểu hóa đầu vào trong trường hợp qui mô ảnh hưởng đến kết quả sản xuất (VRS) chỉ là PPv Sự khác biệt của hai mô hình đo lường này là do sự không hiệu quả về mặt qui mô Các khái niệm này có thể chỉ rõ trong đo lường hiệu quả tỉ lệ như sau:
TECRS = APc/ AP TEVRS = APv/ AP
Hình 1 Mô hình phân tích màng dữ liệu tối thiểu hóa
đầu vào DEA CRS và DEA VRS
Do vậy, hệ số hiệu quả TECRS, TEVRS trong
mô hình phân tích màng dữ liệu luôn nằm trong khoảng từ 0 đến 1
III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1 Dữ liệu nghiên cứu
1.1 Địa bàn và qui mô nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là các tàu khai thác cá
ngừ đại dương tỉnh Khánh Hòa năm 2013 Tổng số tàu trong tổng thể là 153 và mẫu nghiên cứu là 39 (35,5%)
1.2 Phương pháp chọn mẫu nghiên cứu
Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản bằng cách dựa vào danh sách các tàu được
Trang 3cung cấp bởi Sở NN&PTNT Khánh Hòa, sau đó rút
thăm ngẫu nhiên không lặp lại từ danh sách lập để
chọn ra các tàu cần điều tra Số liệu thu thập bằng
phương pháp phỏng vấn trực tiếp chủ tàu
2 Mô hình và phương pháp phân tích dữ liệu
Các nghiên cứu trước đây trong nghề cá áp
dụng phương pháp DEA, ví dụ như Coglan và
cộng tác viên (2009) và Pascoe và các cộng sự
(2003), thường lựa chọn cách tiếp cận tối thiểu
hóa đầu vào với đầu ra không đổi vì: (i) trữ lượng
nguồn lợi có hạn và (ii) dư thừa năng lực đánh
bắt trong các nghề cá đang là vấn đề toàn cầu
Để khuyến cáo chính phủ và người dân trong việc
đầu tư tàu đánh bắt xa bờ, bài viết này cũng thực
hiện đo lường hiệu quả kỹ thuật theo hướng tối
thiểu hóa các yếu tố đầu vào mà không làm giảm
sút yếu tố đầu ra với mô hình DEA Mô hình toán
cụ thể như sau:
Giả sử rằng có N tàu đánh bắt cá ngừ đại dương
và sử dụng K yếu tố đầu vào Đối với tàu thứ i (i = 1,
2,…, N), dữ liệu đầu vào và đầu ra được biểu diễn
bằng các véc tơ cột là xi và yi Dữ liệu cho tất cả các
tàu được biểu diễn bởi ma trận K*N yếu tố đầu vào, X,
và véc tơ cột đầu ra Y Thông thường, trong sản xuất
yếu tố quy mô thường được giả sử có ảnh hưởng đến
kết quả sản xuất Vì vậy, mô hình VRS DEA theo định
hướng đầu vào cho tàu khai thác thứ i là:
Trong đó, TEi = là thước đo vô hướng của hiệu quả kỹ thuật của tàu câu thứ thứ i Phần mềm thống kê R được sử dụng để ước lượng kết quả
III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
1 Một số giá trị thống kê của các biến dùng trong phân tích
Tiếp theo Sharma và Lueng (1999), và Pascoe và các cộng sự (2003), nghiên cứu này
sử dụng 3 biến đầu vào của sản xuất là công suất máy tàu, lượng dầu sử dụng và số giờ lao động trên biển của mỗi tàu trong năm, 01 biến đầu ra là sản lượng khai thác trong năm Công suất máy tàu được sử dụng làm biến đại diện cho tài sản đầu tư, vì thực sự, ở Việt Nam và các nước đang phát triển, mọi chính sách đang sử dụng công suất máy tàu để phân loại mức độ đầu
tư Hơn nữa, đối với các nghề khai thác cá di cư như cá ngừ, dầu là đầu vào có chi phí lớn nhất nên được chọn làm biến đại diện cho chi phí biến đổi Cuối cùng, lao động trong hàm sản xuất được tính bằng số giờ lao động trên biển trong năm
Dữ liệu trữ lượng nguồn lợi không thực sự cần thiết với dữ liệu chéo khi các tàu được giả định
là hoạt động trên cùng một ngư trường [5&6] Đối với nghề cá ngừ đại dương của Khánh Hòa, một
số giá trị thống kê của các biến dùng trong phân tích được thể hiện trong bảng 1
Bảng 1 Một số giá trị thống kê của các biến dùng trong phân tích
1 Công suất máy tàu (HP) 264,2 90 420 96,6
3 Số giờ lao động trên biển (ngày) 1589,0 560 2200 266,6
Nguồn: Tính toán từ số liệu điều tra.
Các tàu cá tham gia đánh bắt cá ngừ đại dương
của Khánh Hòa có công suất bình quân đạt 264,2
HP, lớn nhất là 420 và nhỏ nhất là 90 HP, với độ
lệch chuẩn là 96,6 Lao động trên các tàu đánh bắt
cá ngừ đại dương trên biển của tỉnh Khánh Hòa
trung bình: 1589,0 ngày, nhỏ nhất: 560 ngày, lớn
nhất 2200 ngày trong năm đánh bắt 2013, với độ
lệch chuẩn: 266,6; lượng dầu sử dụng trung bình:
37,7 nghìn lít, nhỏ nhất: 10,2 và lớn nhất là 55 nghìn lít, độ lệch chuẩn: 8,2; sản lượng trung bình: 20 tấn, nhỏ nhất: 5, lớn nhất: 32,5 tấn, độ lệch chuẩn: 4,9
2 Hiệu quả kỹ thuật theo phương pháp DEA
Kết quả nghiên cứu hiệu quả kỹ thuật (VRS) với giả định quy mô hoạt động của các tàu chưa đạt mức tối ưu về quy mô được trình bày như ở bảng 2
Trang 4Qua bảng 2, hệ số hiệu quả kỹ thuật của các
tàu khai thác cá ngừ đại dương của tỉnh Khánh
Hòa trong trường hợp quy mô ảnh hưởng đến kết
quả sản xuất (VRS) biến động từ 0,579 đến 1,00
với giá trị trung bình là 0,857 và có 20,51% số tàu
đạt hiệu quả kỹ thuật Kết quả này cho thấy, nếu
đầu ra giữ nguyên không đổi, các đầu vào của
sản xuất có thể giảm xuống khoảng 14% Kết quả
nghiên cứu này cũng tương đối tương đồng với kết quả của Sharma và Lueng (1999) đối với nghề câu ở Hawai cũng như một số nghề cá khơi trong nghiên cứu của Pascoe và các cộng sự (2003) Như vậy, việc tiếp tục nghiên cứu nâng cao hiệu quả kỹ thuật trong khai thác đối với đội tàu khai thác cá ngừ đại dương của Khánh Hòa là cần thiết
và mang ý nghĩa thiết thực
Bảng 2 Hiệu quả kỹ thuật của các tàu khai thác cá ngừ đại dương
2 Các tàu đạt hiệu quả kỹ thuật 8
3 Tỷ lệ các tàu đạt hiệu quả kỹ thuật (%) 20,51
4 Hệ số hiệu quả kỹ thuật (θ)
- Khoảng biến thiên 0,579 – 1,000
5 Phân nhóm hệ số hiệu quả kỹ thuật Số tàu Tần số (%)
(Nguồn: Tính toán từ số liệu điều tra)
Bảng 3 Kết quả tính toán hiệu quả kỹ thuật đối với các nhóm tàu phân theo dải công suất
(Nguồn: Tính toán từ số liệu điều tra)
Bảng 3 tính toán hiệu quả kỹ thuật cho 3 nhóm
tàu phân theo các dải công suất Kết quả cho thấy
nhóm tàu nhỏ nhất (từ 90 - 250 HP) có hiệu quả
nhất (trung bình 0,925 và độ lệch chuẩn là 0,079),
kế tiếp đến đội tàu có công suất trung bình (từ
250 - 400 HP) Nhóm tàu có công suất lớn nhất
(400 HP trở lên) lại có hiệu quả thấp nhất (trung
bình 0,755 và độ lệch chuẩn là 0,096) Nghiên cứu
này ủng hộ kết quả của Long và các cộng sự (2009)
dù sử dụng phương pháp tiếp cận khác, đó là, có
khả năng xảy ra đầu tư quá mức và phi hiệu quả ở
các tàu có quy mô lớn Như vậy, để duy trì và phát
triển đội tàu khai thác cá ngừ đại dương của Khánh
Hòa trong dài hạn, rất cần các nghiên cứu chi tiết về
ngư trường và nguồn lợi, thiết kế tàu phù hợp, đào tạo ngư dân, , nhằm tránh lãng phí trong việc sử dụng nguồn lực đầu vào của sản xuất
IV KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
1 Kết luận
Nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận DEA (VRS) đánh giá hiệu quả kỹ thuật của các tàu khai thác cá ngừ đại dương tại tỉnh Khánh Hòa Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng việc tiếp tục nghiên cứu nâng cao hiệu quả đánh bắt là cần thiết
Trong 3 nhóm tàu phân tích, tàu có công suất trung bình và lớn rất cần được đầu tư nghiên cứu
Trang 5để nâng cao hiệu quả kỹ thuật Kết quả này cho
thấy, khi chúng ta đang khuyến khích việc đóng
tàu công suất lớn để công nghiệp hóa nghề cá và
gia tăng sự hiện diện các hoạt động kinh tế trên
biển, thì việc hỗ trợ giá dầu để các tàu có thể hoạt
động trong ngắn hạn là cần thiết (bù đắp sự phi
hiệu quả) Dù vậy, trong dài hạn để duy trì các tàu
này, rất cần các nghiên cứu chi tiết về ngư trường
và nguồn lợi, thiết kế tàu phù hợp, đào tạo ngư
dân, để gia tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực
đầu vào
2 Kiến nghị
Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng nghề khai thác cá ngừ đại dương của Khánh Hòa vẫn đang
sử dụng lãng phí các nguồn lực đầu vào, đặc biệt
là nhóm tàu có công suất lớn Thực sự, đóng tàu lớn để vươn khơi xa mới chỉ là bước đầu để công nghiệp hóa nghề cá Để gia tăng các hoạt động kinh
tế của Việt Nam trên biển đông một cách bền vững, Nhà nước, các nhà quản lý, các nhà khoa học cần đặc biệt chú trọng công tác nghiên cứu mẫu tàu, nguồn lợi, đầu tư cho đào tạo và huấn luyện ngư dân nhằm gia tăng hiệu quả sử dụng ngồn lực đầu vào của sản xuất
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Coglan, L., Pascoe, S., Mardle, S., (1998) DEA versus econometric analysis of effi ciency of demersal trawlers in the English Channel In: Eide, A., Vassdal, T (Eds.), IIFET’98 Tromso Proceedings Norwegian College of Fisheries Science, Tromso, pp.334–343
2 Long, L K., Flaaten, O., Kim Anh, N T (2008): ‘Economic performance of an open-acess fi sheries - the case of Viet Namese longline fi shery in the South China Sea’ Fisheries Reasearch
3 Sharma, K.R., Leung, P., (1999) Technical effi ciency of the longlinefi shery in Hawaii: an application of a stochastic
production frontier.Mar Res Econ 13, 259–274.
4 Pascoe, S., Tingley, D., Mardle, S., (2003) Single output measures of technical effi ciency in EU fi sheries CEMARE Report
61 CEMARE, UK
5 Pascoe, S., Tingley, D., Mardle, S., (2003) Technical effi ciency in EU fi sheries: implications for monitoring and management through effort controls CEMARE Final Report CEMARE, UK
6 Tingley D., Pascoe S., L Coglan (2006) Factors affecting technical effi ciency in fi sheries: stochastic production frontier versus data envelopment analysis approaches Fisheries Research, 73, 363–376