CHĂM SÓC GIẢM NHẸ CHO BỆNH NHÂN UNG THƯ

Lĩnh vực y tế chuyên chăm sóc toàn diện bệnh nhân mắc những bệnhnan giải, điều trị khó khăn, thậm chí không khỏi bệnh mà chỉ là Chăm sóc ytế cho đến khi tử vong, đó là lĩnh vực Chăm sóc giảm nhẹ (Palliative Care).Trong đó, hai loại bệnh được quan tâm nhất là bệnh ung thư và AIDS vìnhững đặc thù riêng của nó. Lĩnh vực này thể hiện sự quan tâm của xã hội,con người đối với bệnh nhân, thể hiện tính nhân văn cao cả và tính văn minhcủa một xã hội hiện đại

CHĂM SÓC GIẢM NHẸ CHO BỆNH NHÂN UNG THƯ

TS.BS Đoàn Lực

MỤC TIÊU HỌC TẬP

Kiến thức

1 Nắm được khái niệm Chăm sóc giảm nhẹ

2 Nắm được những nguyên tắc cơ bản trong Chăm sóc giảm nhẹ

Kĩ năng

1 Biết vận dụng những vấn đề cơ bản của Chăm sóc giảm nhẹ cho thực tiễn lâm sàng

NỘI DUNG

Khái niệm

Lĩnh vực y tế chuyên chăm sóc toàn diện bệnh nhân mắc những bệnh nan giải, điều trị khó khăn, thậm chí không khỏi bệnh mà chỉ là Chăm sóc y

tế cho đến khi tử vong, đó là lĩnh vực Chăm sóc giảm nhẹ (Palliative Care) Trong đó, hai loại bệnh được quan tâm nhất là bệnh ung thư và AIDS vì những đặc thù riêng của nó Lĩnh vực này thể hiện sự quan tâm của xã hội, con người đối với bệnh nhân, thể hiện tính nhân văn cao cả và tính văn minh của một xã hội hiện đại

Định nghĩa Chăm sóc giảm nhẹ :

"Chăm sóc giảm nhẹ cho bệnh nhân ung thư và AIDS là sự kết hợp

nhiều biện pháp để làm giảm sự chịu đựng và cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh thông qua phòng ngừa, phát hiện sớm, điều trị đau,

những vấn đề tâm lí, thực thể khác, cung cấp sự tư vấn và hỗ trợ nhằm giải

quyết những vấn đề xã hội, tâm linh mà bệnh nhân, gia đình đang phải gánh chịu." ( Bộ Y tế Việt nam -2006).

Mục

đích

chăm

sóc

Chẩn

đoán Thời gian Tiên lượng6 tháng Chết

Tiến triển

Đe doạ cuộc sống Mạn tính

Cấp tính

Chăm sóc sau chết Chăm sóc cuối đời

Chăm sóc hỗ trợ

Điều trị đặc hiệu

(Triệt để, kéo dài sự sống hoặc chăm sóc đơn thuần)

đặc hiệu như tia xạ, hoá chất, phẫu thuật, nộị tiết…để tìm kiếm sự khỏi

bệnh, các bệnh nhân này được phối hợp với Chăm sóc giảm nhẹ nhằm khắc

phục các biến chứng của bệnh, các tác dụng không mong muốn của các liệu pháp điều trị ung thư, đảm bảo chất lượng sống và thời gian điều trị được liên tục, đúng phác đồ Như vậy, Chăm sóc giảm nhẹ cho bệnh nhân ung thư

được tiến hành ngay từ khi bệnh nhân mới vào viện, đồng hành với các

liệu pháp điều trị khác

Đặc biệt hơn là các bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối đang được chăm sóc, điều trị trong khi bệnh nhân đang tiến dần tới cái chết Bệnh nhân được

Chăm sóc toàn diện nhằm nâng cao chất lượng sống, góp phần kéo dài thời

gian sống thêm

Mô hình Chăm sóc giảm nhẹ từ khi được chẩn đoán đến khi bệnh nhân chết

Bệnh nhân ung thư được chăm sóc toàn diện từ khi được chẩn đoán, đồng hành với quá trình điều trị đặc hiệu Bệnh càng tiến triển, tiến dần đến giai đoạn cuối thì vai trò của Chăm sóc giảm nhẹ ngày càng tăng và khi không điều trị đặc hiệu nữa thì chỉ còn hoàn toàn Chăm sóc giảm nhẹ cho đến lúc bệnh nhân tử vong Bệnh nhân ung thư thường đến viện muộn nên khả năng chữa khỏi rất thấp, ngoài ra nhiều bệnh nhân sau một thời gian sẽ xuất hiện tái phát và di căn, tất cả đều dẫn đến giai đoạn cuối và tử vong

Bệnh nhân sau điều trị ung thư khỏi có nhiều vấn đề về di chứng, biến chứng, khó khăn về tâm lí, tinh thần, xã hội…cần sự giúp đỡ để khắc phục

và trở lại cuộc sống bình thường

Đối tượng thứ hai được quan tâm là thân nhân người bệnh, đó là

những người trực tiếp và hỗ trợ cùng thày thuốc chăm sóc người bệnh, họ không có kiến thức chăm sóc bệnh nhân, họ cũng mất mát và gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống, cần giúp đỡ nên họ cũng là đối tượng cần quan tâm trong quá trình chăm sóc bệnh nhân và cần được giúp đỡ, thậm chí còn hỗ trợ sau khi bệnh nhân mất

Mục đích của Chăm sóc giảm nhẹ

Mục đích: nâng cao chất lượng sống cho bệnh nhân ung thư và góp phần kéo dài thêm cuộc sống, giúp đỡ người bệnh tái hoà nhập cộng đồng

để trở thành người còn có ích cho bản thân, gia đình và xã hội

*Chất lượng sống của bệnh nhân được cải thiện thể hiện trên các mặt:

thể khác.

- Hỗ trợ , giúp đỡ toàn diện nâng cao sức khoẻ tinh thần, tâm lí, tâm

linh Được giúp đỡ về các vấn đề xã hội có liên quan đến bệnh nhân

- Các chức năng sinh lí bình thường của con người được cải thiện…

- Được phục hồi các chức năng của con người như khả năng lao dộng

chân tay, trí óc…

Những người tham gia vào Chăm sóc giảm nhẹ

Bao gồm rất nhiều thành phần khác nhau, trong đó nòng cốt là các nhân viên y tế tạo nên các nhóm đa chuyên ngành Các nhóm này hoạt động theo nguyên tắc phối hợp chặt chẽ với nhau và theo từng nhóm Các nhóm này cũng phối hợp chặt chẽ với các thày thuốc hóa tri, xạ trị, phẫu thuật…

Nhóm Chăm sóc hạt nhân bao gồm các nhân viên y tế, điều dưỡng viên, nhân viên xã hội, thân nhân người bệnh trực tiếp chăm sóc toàn diện bệnh nhân hàng ngày

Nhóm chăm sóc lớn hơn bao gồm các ngành y tế khác cũng trợ giúp cho bệnh nhân như vật lí trị liệu, dinh dưỡng, nha khoa, khẩu ngữ, chỉnh hình, tia xạ…những người chăm sóc về tín ngưỡng, tôn giáo trong thế giới tâm linh của bệnh nhân

Những người khác bao gồm nhân viên tình nguyện, từ thiện, người hoạt động âm nhạc, mỹ thuật, thày thuốc đông y, châm cứu…

Nơi có thể cung cấp chăm sóc giảm nhẹ:

Phối hợp với xạ trị, phẫu trị, hóa trị tại các khoa điều trị

Bệnh nhân giai đoạn cuối với nguyên tắc là được Chăm sóc tại chính nơi họ muốn với điều kiện tốt nhất Đó có thể là:

Tại nhà: Là nơi thuận tiện nhất, có lợi nhất

Tại bệnh viện: là nơi thăm khám, điều trị cần có những kĩ thuật y tế

mà ở nhà không thực hiện được Bệnh nhân có thể nằm nội trú hoặc điều trị ngoại trú với định kì đến viện thăm khám và điều trị

Tại nhà điều dưỡng(Hospice): Là những nơi chuyên chăm sóc bệnh nhân giai đoạn cuối tại chỗ thường cho đến lúc chết Thường những bệnh nhân có hoàn cảnh khó khăn như không người chăm sóc, khó khăn về kinh tế sẽ mong muốn được nằm tại đây

Chúng ta có thể làm gì cho bệnh nhân:

Đưa bệnh nhân về nơi họ mong muốn nhất và phù hợp với điều kiện chăm sóc, điều trị;

Cung cấp các dịch vụ: sử dụng các kiến thức y học điều trị cho bệnh nhân với các tổn thương mà bệnh nhân có ở mức có lợi nhất, chăm sóc toàn diện bệnh nhân về tâm lí, tinh thần, dinh dưỡng, vệ sinh…

Giúp đỡ bệnh nhân và thân nhân để họ tự chăm sóc và giải quyết những khó khăn gặp phải trong cuộc sống

Một số nguyên tắc trong Chăm sóc giảm nhẹ.

1 Chăm sóc toàn diện, lấy bệnh nhân làm trung tâm

Bệnh nhân và gia đình gặp nhiều khó khăn trong quá trình chăm sóc bệnh nhân Sơ đồ sau biểu diễn những vấn đề cần quan tâm của bệnh nhân

2 Ranh giới giữa việc điều trị triệt để và điều trị triệu chứng:

hoàn toàn không có qui định Việc quyết định dừng điều trị triệt

lợi ích của bệnh nhân Thày thuốc và bệnh nhân cùng thảo luận các vấn đề liên quan đến điều trị để quyết định Xu hướng y học ngày càng phát triển thì khả năng điều trị triệt để ngày càng tăng lên và điều trị triệu chứng ngược lại

3 Không trì hoãn cũng như thúc đẩy cái chết tự nhiên

Bệnh nhân ở giai đoạn cuối, khi không còn khả năng điều trị triệt để hoặc kéo dài thời gian sống thêm thì việc cố gắng điêù trị các tổn thương bệnh lí là vô ích, chỉ gây phiền toái cho bệnh nhân cũng như tốn kém vô ích Thái độ đúng mực nhất là chỉ xử lí những vấn đề gây ảnh hưởng trực tiếp lên bệnh nhân như đau, khó thở, kích động, mất ngủ để bệnh nhân được chết một cách thanh thản Việc này cần được thảo luận và thống nhất giữa thày thuốc và thân nhân người bệnh và thậm chí cả bệnh nhân

4 Nguyên tắc về đạo đức trong Chăm sóc giảm nhẹ.

Sự tự quyết và quyết định chung

Các nước phương Tây: sự tự chủ được định nghĩa như là những nguyên tắc của bản thân mỗi cá nhân, không bị ảnh hưởng và kiểm soát của những người khác, không lệ thuộc hạn chế cá nhân như mê sảng, mất trí hay bệnh tâm thần khác Sự tự chủ đòi hỏi mỗi bệnh nhân phải nhận được sự tôn trọng, có cơ hội và thông tin cần thiết để ra các quyết định riêng cho bản thân

Việt nam: những quyết định được đưa ra bởi gia đình hoặc những người quan trọng trong dòng họ, nguyên tắc trên có thể được áp dụng khi đưa ra các quyết định chung giữa bệnh nhân hoặc gia đình với bác sĩ điều trị

Sự tôn trọng những khác biệt về văn hoá là rất cần thiết Nó xác định cách thức và người ra quyết định phù hợp nhất: bệnh nhân, gia đình, thành viên khác

Chỉ làm việc thiện – làm lợi, không làm hại

Trong thực tế, những lợi ích và tác hại tiểm tàng của các biện pháp

điều trị cần được cân nhắc cẩn thận trước khi bắt đầu điều trị hay tiếp tục duy trì điều trị Một số phương pháp điều trị có khi trở nên ngày càng có hại

hơn là những lợi ích mà nó mang lại như hoá trị, xạ trị, một só thuốc chữa bệnh có tác dụng phụ tiềm tàng nghiêm trọng, những biện pháp điều trị nhằm duy trì sự sống như thông khí nhân tạo, lọc máu

Những lợi ích và gánh nặng của điều trị cần được đánh giá dưới phương diện các mục tiêu giá trị và niềm tin của mỗi cá nhân người bệnh, thậm chí giới hạn một phương pháp duy trì sự sống được coi là mang tính đạo đức nếu như nhận thấy nó mang lại nhiều gánh nặng, có hại hơn là lợi ích nó mang lại

Từ chối, ngừng sử dụng biện pháp duy trì sự sống

Các nước phương Tây có sự phân biệt giữa đạo đức và pháp lí trong việc cố ý làm chết bệnh nhân và từ chối không sử dụng biện pháp duy trì

sự sống nếu nó không mang lại lợi ích cho bệnh nhân hay đó là nguyện vọng của bệnh nhân.

Nguyên tắc “ hiệu quả kép ”

Đây là một học thuyết kinh điển về việc quyết định phải làm gì khi có bất cứ hành động nào có nguy cơ gây ra những hiệu quả xấu Thực tế là việc cân nhắc giữa tác dụng và tác dụng không mong muốn của thuốc để cân nhắc việc nào mang lại lợi ích cho bệnh nhân

Thường được áp dụng trong chăm sóc cuối đời Nếu là mong muốn của bệnh nhân, có thể chỉ dùng các thuốc chỉ nhằm giảm nhẹ sự đau đớn

biết trước có thể tụt huyết áp, ức chế hô hấp và đẩy nhanh đến cái chết.

Điều kiện: Bản thân hành động đó không trái đạo đức Có thể đoán trước hiệu quả tốt đem lại( giảm đau cho bệnh nhân sắp tử vong) không gây tác dụng xấu tiểm tàng( tử vong) Không được hướng tới hiệu quả xấu( cái chết) để đạt hiệu quả tốt( sự dễ chịu) Lợi ích tiềm tàng của hiệu qủa tốt phải lớn hơn gánh nặng tiềm tàng của hiệu quả xấu mang lại (nguyên tắc cân đối lợi hại)

Nghiêm cấm gây ra cái chết cho bệnh nhân có chủ ý

Bác sĩ giúp bệnh nhân tự tử: cung cấp thuốc, thông tin, dụng cụ hỗ trợ

có chủ ý để bệnh nhân tự tử hoặc hành động có chủ ý trực tiếp gây tử vong cho bệnh nhân Điều này là bất hợp pháp ở tất cả các nước và được xem là trái đạo đức ở khắp nơi trong bất cứ hoàn cảnh nào

Không được từ bỏ hay bỏ rơi bệnh nhân

Ngăn cản hay ngừng sử dụng biện pháp duy trì sự sống hay các phương pháp giảm bớt tình trạng bệnh không được dựa trên việc bệnh nhân hay gia đình bị lờ đi hay bị bỏ rơi

Chăm sóc giảm nhẹ bao gồm cả sự hỗ trợ về mặt tâm lí xã hội có thể được cung cấp cho người bệnh như là một liệu pháp thay thế

Câu hỏi lượng giá

1 Khái niệm Chăm sóc giảm nhẹ ?

"Chăm sóc giảm nhẹ cho bệnh nhân ung thư và AIDS là sự kết hợp

nhiều biện pháp để làm giảm sự chịu đựng và cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh thông qua phòng ngừa, phát hiện sớm, điều trị đau, những vấn đề tâm lí, thực thể khác, cung cấp sự tư vấn và hỗ trợ nhằm giải quyết những vấn đề xã hội, tâm linh mà bệnh nhân, gia đình đang phải gánh chịu." ( Bộ Y tế Việt nam -2006).

2 Đối tượng của Chăm sóc giảm nhẹ ?

Các bệnh nhân bệnh ung thư từ khi mắc bệnh đến khi khỏi bệnh

Bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối

Bệnh nhân khỏi sau điều trị ung thư

Thân nhân người bệnh

3 Mục đích của Chăm sóc giảm nhẹ ?

Mục đích: nâng cao chất lượng sống cho bệnh nhân ung thư và góp

phần kéo dài thêm cuộc sống, giúp đỡ người bệnh tái hoà nhập cộng đồng

để trở thành người còn có ích cho bản thân, gia đình và xã hội

4 Những người tham gia vào Chăm sóc giảm nhẹ ?

Nhóm đa chuyên ngành: các nhân viên y tế, điều dưỡng viên, nhân viên xã hội, thân nhân người bệnh trực tiếp chăm sóc toàn diện bệnh nhân hàng ngày

Nhóm trợ giúp cho bệnh nhân như vật lí trị liệu, dinh dưỡng, nha khoa, khẩu ngữ, chỉnh hình, tia xạ…những người chăm sóc về tín ngưỡng, tôn giáo trong thế giới tâm linh của bệnh nhân

Những người khác bao gồm nhân viên tình nguyện, từ thiện, người hoạt động âm nhạc, mỹ thuật, thày thuốc đông y, châm cứu…

Tại nhà.

Tại bệnh viện

Tại nhà điều dưỡng(Hospice)

6 Chúng ta có thể làm gì cho bệnh nhân ?

Đưa bệnh nhân về nơi họ mong muốn

Cung cấp các dịch vụ

Giúp đỡ bệnh nhân và thân nhân

Tài liệu tham khảo

1 1, https://www.who.int/cancer/palliative/definition/en/.

2 Eduardo Bruera  and Sriram Yennurajalingam, ( 2012) Palliative Care in Advanced Cancer Patients: How and When? Oncologist 2012 Feb; 17(2): 267–273

3 3, C Courteau, MD,* G Chaput, BA, MD, MA, CAC(Pall Med), †‡ L Musgrave, MD,‡ and A Khadoury, MD, CAC(Pall Med) (2018) Patients with advanced cancer: when, why, and how to refer to palliative care services Curr Oncol 2018 Dec; 25(6): 403–408

4 Claudia Bausewein, Prof.,1 Steffen T Simon, PD Dr.,*,2 Anne Pralong, Dr.,2 Lukas Radbruch, Prof.,3 Friedemann Nauck, Prof.,4 and Raymond Voltz, Prof Dr.2 Palliative Care of Adult Patients With Cancer Dtsch Arztebl Int 2015 Dec; 112(50): 863–870

5 Lorenz KA1, Lynn J, Dy SM, Shugarman LR, Wilkinson A, Mularski

RA, Morton SC, Hughes RG, Hilton LK, Maglione M, Rhodes

SL, Rolon C, Sun VC, Shekelle PG Evidence for improving palliative care at the end of life: a systematic review Ann Intern Med. 2008 Jan 15;148(2):147-59