Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)

Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)Sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật cho học sinh trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn (Luận văn thạc sĩ)

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

MA THỊ PHƯƠNG THẢO

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG

VÀO DẠY HỌC PHẦN “CÔNG DÂN VỚI PHÁP LUẬT”

CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HUYỆN PÁC NẶM, TỈNH BẮC KẠN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

MA THỊ PHƯƠNG THẢO

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG

VÀO DẠY HỌC PHẦN “CÔNG DÂN VỚI PHÁP LUẬT”

CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HUYỆN PÁC NẶM, TỈNH BẮC KẠN

Ngành: LL & PPDH bộ môn Lý luận Chính trị

Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN THỊ HOÀNG LAN

THÁI NGUYÊN - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn tốt nghiệp của tôi được sự hướng dẫn của cô giáo TS Nguyễn Thị Hoàng Lan, tôi đã hoàn thành luận văn tốt nghiệp của mình

Tôi xin cam đoan luận văn này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi không trùng với bất kỳ công trình nghiên cứu nào của các tác giả khác, những

số liệu trong luận văn là trung thực

Thái Nguyên, tháng 9 năm 2020

Tác giả

Ma Thị Phương Thảo

LỜI CẢM ƠN

Để luận văn hoàn thành và được phép bảo vệ tôi đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ của nhiều cá nhân và đơn vị

Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc đến:

Cô giáo TS Nguyễn Thị Hoàng Lan - người đã dành nhiều thời gian quý báu để hướng dẫn, góp ý, chia sẻ… giúp tôi có định hướng đúng trong suốt thời gian thực hiện luận văn

Các nhà khoa học trong Hội đồng đánh giá luận văn đã có nhiều góp ý

về mặt khoa học để tôi hoàn thiện luận văn được tốt hơn

Các thầy, cô giáo giảng dạy lớp cao học Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Lý luận chính trị - đã giúp tôi có nền tảng kiến thức để thực hiện luận văn

Trường THPT Bộc Bố, Trung tâm GDNN - GDTX huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình khảo sát và thực nghiệm làm luận văn

Sau cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến những người thân, những người trong gia đình luôn động viên, khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi, giúp tôi hoàn thành luận văn

Tác giả

Ma Thị Phương Thảo

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

BẢNG DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ viii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Giả thuyết khoa học 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của đề tài 5

7 Kết cấu luận văn 6

PHẦN NỘI DUNG 7

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÌNH HUỐNG PHẦN “CÔNG DÂN VỚI PHÁP LUẬT” TRONG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 12 7

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 7

1.1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến đề tài 7

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước có liên quan đến đề tài 9

1.2 Dạy học theo phương pháp tình huống phần “Công dân với pháp luật” trong chương trình Giáo dục công dân lớp 12 11

1.2.1 Quan niệm về phương pháp và phương pháp dạy học 11

1.2.2 Sự cần thiết của việc dạy học theo tình huống phần “Công dân với pháp luật” trong chương trình Giáo dục công dân lớp 12 18

1.3 Lý luận về môn học Giáo dục công dân lớp 12 ở trường phổ thông 25

1.3.1 Nội dung phần “Công dân với pháp luật” ở trường Trung học phổ thông 25

1.3.2 Đặc điểm nhận thức của học sinh trường trung học phổ thông 28

Kết luận chương 1 31

Chương 2 THỰC TRẠNG VÀ ĐỀ XUẤT QUY TRÌNH SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG VÀO DẠY HỌC PHẦN “CÔNG DÂN VỚI PHÁP LUẬT” CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HUYỆN PÁC NẶM, TỈNH BẮC KẠN 32

2.1 Thực trạng việc sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần “Công dân với pháp luật” cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn 32

2.1.1 Khái quát về các trường Trung học phổ thông ở huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn 32

2.1.2 Những kết quả đạt được của việc sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần “Công dân với pháp luật” chương trình Giáo dục công dân lớp 12 cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn 38

2.1.3 Những hạn chế của việc sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần “Công dân với pháp luật” chương trình Giáo dục công dân lớp 12 cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn 40

2.2 Đề xuất quy trình sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần “Công dân với pháp luật” chương trình Giáo dục công dân lớp 12 cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn 45

2.2.1 Các nguyên tắc cần đảm bảo khi sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần “Công dân với pháp luật” chương trình Giáo dục công dân lớp 12 cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn 45

2.2.2 Quy trình thiết kế bài giảng 49

2.2.3 Quy trình thực hiện bài giảng 51

Kết luận chương 2 60

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG VÀO DẠY HỌC PHẦN “CÔNG DÂN VỚI PHÁP LUẬT” CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ

THÔNG HUYỆN PÁC NẶM, TỈNH BẮC KẠN 61

3.1 Kế hoạch thực nghiệm sư phạm phương pháp tình huống trong dạy học phần “Công dân với pháp luật” chương trình Giáo dục công dân lớp 12 cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn 61

3.1.1 Giả thuyết thực nghiệm 61

3.1.2 Mục đích thực nghiệm 62

3.1.3 Địa điểm và thời gian tiến hành thực nghiệm 62

3.2 Các bước tiến hành và phân tích kết quả thực nghiệm 62

3.2.1 Các bước tiến hành thực nghiệm 62

3.2.2 Phân tích kết quả thực nghiệm 85

3.3 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần “Công dân với pháp luật” trong chương trình Giáo dục công dân lớp 12 cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn 92

3.3.1 Nhóm giải pháp đối với các nhà quản lý giáo dục 92

3.3.2 Nhóm giải pháp đối với đội ngũ giáo viên 96

3.3.3 Nhóm giải pháp đối với học sinh 101

Kết luận chương 3 105

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 106

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

PHỤ LỤC 110

BẢNG DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

1 GDCD Giáo dục công dân

2 GDNN - GDTX Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Quy mô học sinh ở các trường THPT trên địa bàn huyện Pác

Nặm, tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2014 - 2019 33Bảng 2.2 Cơ sở vật chất của các trường THPT huyện Pác Nặm, tỉnh

Bắc Kạn năm học 2019 - 2020 34Bảng 2.3 Kết quả học tập học kỳ I năm học 2019 - 2020 của học sinh

khối 12 các trường THPT huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn 36Bảng 2.4 Mức độ hứng thú của HS lớp 12 các trường THPT trên địa

bàn huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn đối với việc học môn GDCD (trước quá trình thực nghiệm) 39Bảng 2.5 Mức độ hứng thú của HS lớp 12 các trường THPT trên địa

bàn huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn đối với việc học môn GDCD (sau quá trình thực nghiệm) 39Bảng 2.6 Kết quả điều tra về mức độ sử dụng phương pháp tình huống

và các phương pháp dạy học khác 41Bảng 2.7 Kết quả tìm hiểu những khó khăn khi dạy học theo tình huống

môn GDCD chương trình lớp 12 42Bảng 3.1 Điểm kiểm tra học kỳ I môn GDCD giữa lớp thực nghiệm và

lớp đối chứng ở trường THPT Bộc Bố 85Bảng 3.2 Điểm kiểm tra học kỳ I môn GDCD ở lớp thực nghiệm và đối

chứng ở trung tâm GDNN - GDTX 86Bảng 3.3 Điểm kiểm tra 1 tiết của lớp thực nghiệm (12A1) và lớp đối

chiếu (12A3) ở trường THPT Bộc Bố 87Bảng 3.4 Điểm kiểm tra 1 tiết của lớp thực nghiệm (12A2) và lớp đối

chiếu (12A4) ở trường THPT Bộc Bố 88Bảng 3.5 Điểm kiểm tra 1 tiết của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng ở

trung tâm GDNN - GDTX 89Bảng 3.6 Thái độ của học sinh đối với giờ học dạy học theo phương

pháp tình huống 89

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Điểm kiểm tra 1 tiết của lớp thực nghiệm (12A1) và lớp

đối chiếu (12A3) ở trường THPT Bộc Bố 87Biểu đồ 3.2 Điểm kiểm tra 1 tiết của lớp thực nghiệm (12A2) và lớp

đối chiếu (12A4) ở trường THPT Bộc Bố 88

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, cả dân tộc ta đang

nỗ lực thực hiện một nhiệm vụ hết sức quan trọng là “phấn đấu đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại” [5, tr 103]

Tại Đại hội XII của Đảng đã xác định đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo; phát triển nguồn nhân lực là một trong mười ba định hướng lớn để hiện thực hóa mục tiêu phấn đấu sớm đưa nước ta cơ bản trở thành nước theo hướng hiện

đại Đại hội XII khẳng định: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu Phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”

Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa đặt ra những yêu cầu mới cho sự nghiệp giáo dục là đào tạo đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ mới đang đặt ra ngày càng cấp thiết Một trong những định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực và phẩm chất của người học, phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh Vì vậy, việc vận dụng và tổ chức có hiệu quả quá trình dạy học trong nhà trường phổ thông thì các phương pháp giảng dạy là một thành tố vô cùng quan trọng,

vì việc vận dụng hợp lý các phương pháp dạy học là nhằm phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực làm việc cộng tác của người học Đó cũng là những xu hướng quốc tế trong cải cách phương pháp dạy học ở nhà trường phổ thông

Giáo dục công dân là một bộ môn có vai trò quan trọng đối với việc giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh Nó giúp học sinh có những kiến thức, kỹ năng để ứng xử phù hợp trong cuộc sống Việc dạy học có hiệu quả môn Giáo dục công dân sẽ giúp giảm thiểu những tệ nạn xã hội đang hàng ngày hàng giờ diễn ra trong xã hội Xây dựng môi trường văn hóa học đường

lành mạnh, không còn lối ứng xử thiếu văn hóa, không còn tình trạng bạo lực trong giáo dục Các tri thức khoa học trong môn Giáo dục công dân là tri thức

về triết học, chủ nghĩa xã hội khoa học, kinh tế chính trị học, đạo đức học, pháp luật học, đường lối chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam Học sinh ở mỗi cấp học được làm quen với nhiều mảng kiến thức khác nhau, mỗi nội dung đều góp phần hình thành nhân cách cho các em, đặc biệt hình thành kỹ năng sống, thói quen sống khoa học đúng đắn Trong chương trình Giáo dục công dân lớp 12 với chủ đề cơ bản “Công dân với pháp luật” nhằm giáo dục những kiến thức về pháp luật cho học sinh lớp 12 Đây là những kiến thức cơ bản nhằm giúp học sinh có những hiểu biết nhất định trong việc định hướng

về mặt nhận thức cũng như hành động, biết sống tuân thủ pháp luật, biết phát huy quyền công dân, biết phê phán và đấu tranh với lối sống xem thường pháp luật nhằm góp phần vào sự nghiệp xây dựng đất nước

Trước yêu cầu đổi mới về chất lượng của giáo dục đào tạo nói chung, chất lượng giáo dục đối với học sinh trung học phổ thông nói riêng trong giai đoạn hiện nay thì môn Giáo dục công dân càng có vị trí quan trọng Giáo dục công dân trước đây vốn được gắn liền với quan niệm là môn phụ nên học sinh cũng ít để tâm đến và không xem trọng nó Trong những năm gần đây hiện tượng học sinh vi phạm pháp luật ngày càng có chiều hướng gia tăng với mức

độ ngày càng nghiêm trọng Nguyên nhân dẫn đến tình trạng đó là do sự xuống cấp về đạo đức và sự thiếu hiểu biết về pháp luật của một bộ phận không nhỏ học sinh Do đó vấn đề giáo dục pháp luật có vai trò hết sức quan trọng Tuy đã

có phương tiện dạy học hiện đại song phương pháp giảng dạy vẫn còn hạn chế, chủ yếu vẫn được diễn ra theo lối truyền thống truyền thụ thụ động, một chiều, thầy giảng trò ghi chép Qua nhiều quá trình tìm tòi và thực nghiệm người nghiên cứu nhận thấy phương pháp dạy học tình huống là một phương pháp tích cực có nhiều ưu điểm nổi trội, giúp việc dạy học mang lại hiệu quả cao, làm tăng tính thực tiễn của môn học, giúp học sinh hình thành năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn và hứng thú học tập với môn học

Các trường Trung học phổ thông trên địa bàn huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn là trường thuộc khu vực miền núi phía bắc, chất lượng đầu vào còn chưa cao, đa số các em học sinh học lực ở mức trung bình và trung bình khá do đó việc nhận thức của học sinh còn nhiều hạn chế Chính vì vậy việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục được nhà trường hết sức quan tâm Thực tế cho thấy muốn dạy và học có hiệu quả môn Giáo dục công dân thì không thể chỉ chú trọng đổi mới nội dung mà còn phải chú trọng đổi mới phương pháp Việc áp dụng phương pháp tình huống vào giảng dạy chương trình Giáo dục công dân lớp 12 là cần thiết, góp phần đáng kể nhằm đạt được hiệu quả và mục đích của hoạt động giáo dục pháp luật

Từ những lý do trên, tôi đã lựa chọn đề tài: “Sử dụng phương pháp

tình huống vào dạy học phần “Công dân với pháp luật” cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn” làm luận văn thạc sĩ,

chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lý luận chính trị

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

2.1 Mục đích nghiên cứu đề tài

Trên cơ sở tìm hiểu lý luận, thực trạng sử dụng phương pháp dạy học theo tình huống, đề tài xây dựng quy trình thực hiện dạy học theo tình huống vào giảng dạy học phần “Công dân với pháp luật”, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Giáo dục công dân lớp 12 cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Để đạt được mục đích đề ra, đề tài tập trung thực hiện những vấn đề cơ bản sau:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc dạy học theo phương pháp tình huống;

- Nghiên cứu thực trạng dạy học môn Giáo dục công dân lớp 12 cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn;

- Xác lập quy trình và các giải pháp có hiệu quả việc sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần “Công dân với pháp luật” cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn;

- Tiến hành thực nghiệm dạy học theo phương pháp tình huống phần

“Công dân với pháp luật” ở trường Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài

Đề tài nghiên cứu quy trình thực hiện dạy học theo phương pháp tình huống phần “Công dân với pháp luật” trong chương trình Giáo dục công dân lớp 12 cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn

3.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

- Phạm vi về không gian: nghiên cứu thực trạng sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần “Công dân với pháp luật” trong chương trình Giáo dục công dân lớp 12 cho học sinh Trung học phổ thông trên địa bàn huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn

- Phạm vi về thời gian: Năm học 2019 - 2020

4 Giả thuyết khoa học

Việc dạy học theo phương pháp tình huống phần “Công dân với pháp luật” cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn đã đạt được những kết quả nhất định, song việc vận dụng còn thiếu tính hệ thống, đồng bộ do giáo viên chưa đưa ra được hệ thống những tình huống hoàn chỉnh Nếu các quy trình và giải pháp mà luận văn đưa ra được áp dụng sẽ góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện, nâng cao hiệu quả trong dạy học phần “Công dân với pháp luật” cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn

5 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở xác định mục đích, đối tượng nghiên cứu của đề tài, tác giả

đã sử dụng một số nhóm phương pháp nghiên cứu sau:

Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết:

+ Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu: Trên cơ sở tổng hợp các tài liệu khoa học từ các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, kết hợp với việc phân tích kết quả thực nghiệm việc dạy học theo phương pháp tình huống phần “Công dân với pháp luật” cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn

+ Phương pháp lịch sử và logic: Trên cơ sở nghiên cứu các công trình khoa học về dạy học nói chung và dạy học theo phương pháp tình huống nói riêng, tác giả vận dụng để xây dựng hệ thống lý thuyết về dạy học theo phương pháp tình huống phần “Công dân với pháp luật” phục vụ cho công tác nghiên cứu của đề tài

Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

+ Phương pháp điều tra điều tra xã học: Sử dụng bảng ankét với các câu hỏi đóng và mở để phát cho giáo viên và học sinh được chọn khảo sát nhằm thu thập được ý kiến đánh giá, nhìn nhận của học sinh, giáo viên đối với phương pháp dạy học tình huống

+ Phương pháp thực nghiệm sư phạm: tiến hành thực nghiệm sư phạm

để khẳng định được quy trình đưa ra đã phù hợp chưa và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học theo phương pháp tình huống

Phương pháp bổ trợ: Sử dụng toán thống kê để xử lý kết quả nghiên cứu

6 Đóng góp của đề tài

- Đề tài góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc dạy học theo phương pháp tình huống phần “Công dân với pháp luật” cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn

- Đề tài đề xuất được quy trình và các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc dạy học theo phương pháp tình huống phần “Công dân với pháp luật” cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn

- Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần đổi mới phương pháp dạy học theo tình huống, góp phần hỗ trợ cho giáo viên dạy học và học sinh học tập phần “Công dân với pháp luật” chương trình Giáo dục công dân lớp 12 cho học sinh Trung học phổ thông huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn

- Luận văn có thể được sử dụng là tài liệu tham khảo để giáo viên có thêm phương pháp dạy học môn Giáo dục công dân có hiệu quả hơn

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương, 8 tiết

PHẦN NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÌNH HUỐNG PHẦN “CÔNG DÂN VỚI PHÁP LUẬT” TRONG CHƯƠNG TRÌNH

GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 12

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Trong những năm gần đây, lý luận về phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học là vấn đề được nhiều nhà khoa học quan tâm và nghiên cứu Có không ít công trình bàn luận trực tiếp đến phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học Trong đó dạy học tình huống là hướng nghiên cứu khá phổ biến nhất là trong lĩnh vực giáo dục pháp luật

1.1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến đề tài

Trong lịch sử phát triển của giáo dục, tình huống đã được sử dụng từ lâu trong lịch sử giáo dục thế giới, thậm chí từ thời cổ đại

Ở phương Đông, phương pháp xử lí tình huống đã được đề cập đến trong nhiều kinh sách, văn học cổ qua các thời đại của Trung Quốc mà tiêu biểu là Khổng Tử (551 - 487 TCN), với nhiều tình huống theo hướng nêu vấn đề đặc sắc, cá thể hóa tiếp nhận, phương pháp xử lí tình huống là những bài học quý báu về răn dạy con người, được xem là tấm gương về phương pháp giáo dục tích cực cho thế hệ sau Nhật Bản cũng đã thực hiện phương pháp tình huống trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt trong ngành quản lý, du lịch Bí quyết thành công trong xử lí tình huống của người Nhật Bản bao gồm bốn bước: Tình huống -

Phân tích - Tổng hợp - Hành động [12, tr 34] Với Hàn Quốc, để hướng tới một

nền giáo dục hiện đại phục vụ cho việc phát triển đất nước, họ đã rất quan tâm đến việc giúp cho người học có năng lực giải quyết vấn đề

Ở phương Tây, Mĩ là nước sớm nghiên cứu và áp dụng tình huống trong giáo dục và đào tạo Năm 1870, giáo sư Christopher Columbus Langdell

đã khởi xướng phương pháp dạy học tình huống cho khoa Luật của trường

Đại học Kinh doanh Havard và đã được chấp nhận một vài năm sau đó Năm

1919, Trường Đại học Western Ontario của Canada cũng đã bắt đầu áp dụng phương pháp tình huống trong dạy học kinh doanh nhờ sự dũng cảm tiên phong của W Sherwood For - Trưởng khoa Cơ bản, và K.P.R Neville - Trưởng phòng Giáo dục Đến nay, trường Kinh doanh Richard Ille của Đại học Western Ontarion đã trở thành cơ sở uy tín số một ở Canada trong việc áp dụng phương pháp tình huống vào giảng dạy

Tại Pháp, ngay đầu thế kỉ XX, phương pháp tình huống cũng đã được

áp dụng rộng rãi nhưng tình huống đưa ra bấy giờ phần nhiều là giả định nên

ít có sức thuyết phục Từ những năm 1960, Gaston de Vilard đã xây dựng một giáo trình lý luận mà nội dung là những tình huống có thật, trong đó thầy giáo xác định một số vấn đề lý thuyết ngắn gọn, nêu tình huống cụ thể cho học sinh tranh luận với nhau, cuối cùng thầy là người đưa ra kết luận Phương pháp này đã gây được tiếng vang trong toàn nước Pháp và sau đó được nghiên cứu, áp dụng trong nhiều ngành học khác nhau

Dạy học tình huống cũng được các nhà khoa học Liên Xô (cũ) và Ba Lan quan tâm Tài liệu lí luận về dạy học của họ đã được dịch và phổ biến ở Việt Nam từ cuối những năm 60 của thể kỉ XX, điển hình như: T.V Cudriaxep (1967); A.M Machiiuskin (1972); ngoài ra còn có I.F Khalarmôp, M.I Kluglac, V.N Nhikitrencô, E.N Orlôva, O.A Abbunhinna,… đặc biệt không thể không nhắc đến hai nhà nghiên cứu là V Okôn (1967) và I.Ia Lecne (1977) Nhìn chung kiểu dạy học sử dụng tình huống được các tác giả

đề cập đến là dạy học nêu vấn đề và dạy học giải quyết vấn đề Những kinh

nghiệm sử dụng tình huống được nhấn mạnh vào mối quan hệ tương tác giữa giáo viên và học sinh, trong đó hoạt động của giáo viên được chú ý Tình huống có vấn đề trong dạy học này không chỉ đơn thuần là những tình huống

có thật trong thực tế cuộc sống mà còn bao gồm cả những tình huống có tính

lí luận nảy sinh trong quá trình nhận thức tài liệu học tập Từ dạng dạy học này, ứng dụng của phương pháp tình huống trong các ngành nghề, trong các

lĩnh vực quản lí, trong hoạt động sản xuất, trong hoạt động nghiên cứu khoa học và trong đào tạo nghề ngiệp dần dần được đặt ra Nhiều tuyển tập, sách giáo khoa của các ngành học khác nhau được biên soạn nhằm phục vụ cho các giờ học có vận dụng tình huống

Từ cuối những năm 60 cho đến đầu những năm 80 của thế kỉ XX, một nhóm các nhà nghiên cứu khác lại đi sâu vào tìm hiểu các tình huống có vấn

đề diễn ra trong giao tiếp sư phạm, trong giáo dục học sinh đó là tình huống

sư phạm T.N Bônđarepxcaia với “Sự khéo léo đối xử sư phạm” (1969) nhấn

mạnh một trong những biểu hiện rõ nét nhất của sự khéo léo đó là giải quyết các tình huống giáo dục Tiếp sau đó là một loạt các công trình nghiên cứu của L.Ph Xpirin, M.A Xtrepinxki, M.L Phrumxki (1974); N.E Xalnhicôva (1975); B.D Vunphôp (1983)… có tác giả đi sâu vào tình huống trong giáo dục gia đình, đó là E.I Xecmaicơ

Như vậy, cho dù ở khía cạnh nào chúng ta đều dễ dàng nhận thấy rằng phương pháp tình huống đã có một chỗ đứng và ngày càng thể hiện được ưu thế của mình so với các phương pháp giáo dục khác

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước có liên quan đến đề tài

Ở nước ta, từ một số năm trở lại đây, phương pháp dạy học tình huống

đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu và đưa vào áp dụng trong giảng dạy ở nhiều lĩnh vực

Trong giáo dục, phương pháp tình huống đã trở thành một phương pháp dạy học tích cực bên cạnh các phương pháp hiện đại khác như: thảo luận nhóm, nêu vấn đề, dạy học dự án, dạy học trải nghiệm… Tiêu biểu có thể kể đến một số công trình sau:

Một là, những công trình về vận dụng tình huống trong dạy học

“Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách giáo khoa”, của

Trần Bá Hoành (2007), Nhà xuất bản Đại học Sư phạm

Trần Văn Hà, “Lý thuyết tình huống và phương pháp xử lý tình huống trong hoạt động dạy học, nghiên cứu, quản lý, lãnh đạo”, Tạp chí Đại học và

Giáo dục chuyên nghiệp, số 6/1996

Nguyễn Thị Doan, “Vận dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy đại học”, Tạp chí Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp, số 5, 1994

Vũ Văn Tảo, Trần Văn Hà, Đặng Quốc Bảo, Dạy học giải quyết vấn

đề, một hướng mới trong công tác giáo dục đào tạo, huấn luyện, Trường Cán

bộ quản lý và đào tạo, Hà Nội, năm 1996

Phan Văn Tỵ, Vận dụng phương pháp tình huống trong dạy học môn Giáo dục học ở học viện Chính trị Quân sự, Luận văn thạc sĩ Giáo dục học,

Hà Nội, 2002

Đinh Tuấn Dũng, “Đổi mới phương pháp dạy học theo tình huống”,

Kỷ yếu hội thảo nâng cao chất lượng đào tạo toàn quốc lần thứ III, Hà Nội,

Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2020

Phan Thế Sủng - Lưu Xuân Mới, Tình huống và cách ứng xử tình huống trong quản lý giáo dục và đào tạo, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội, 2000

Hai là, những công trình nghiên cứu về tình huống trong dạy học môn giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông:

Trần Thị Mai Phương, Dạy học giáo dục công dân theo phương pháp tích cực, Hà Nội, 2007

Hồ Thanh Diện, Vũ Xuân Vinh, Bài tập tình huống Giáo dục công dân

10, Nxb giáo dục, Hà Nội, 2007

Dương Thị Thúy Nga, Sử dụng tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông, Bản tin giáo dục công dân số 3 tháng

7/2007, Diễn đàn của khoa giáo dục chính trị, Trường Đại học Sư phạm, Hà Nội

Thái Duy Tuyên, Phương pháp dạy học - truyền thống và đổi mới, Nhà

xuất bản giáo dục Việt Nam, 2010

“Sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn giáo dục công dân lớp 12 (Qua khảo sát tại trường trung học phổ thông Lê Viết Thuật, thành phố Vinh”, Luận văn thạc sĩ khoa học

giáo dục của Đào Thị Hường (2011), Nghệ An

“Kết hợp phương pháp thuyết trình với phương pháp sử dụng tình huống trong dạy học môn pháp luật ở trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên”,

Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục của Vũ Thị Hương Trà (2016), Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên

1.2 Dạy học theo phương pháp tình huống phần “Công dân với pháp luật” trong chương trình Giáo dục công dân lớp 12

1.2.1 Quan niệm về phương pháp và phương pháp dạy học

1.2.1.1 Quan niệm về phương pháp

Phương pháp là một phạm trù hết sức quan trọng, có tính chất quyết định đối với mọi hoạt động Phương pháp có thể được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau tùy theo quan niệm của mỗi người

Về mặt thuật ngữ, từ “phương pháp” bắt nguồn từ tiếng Hi Lạp là

“methodos” có nghĩa là con đường, cách thức hoạt động nhằm đạt được mục

đích nhất định Vì vậy phương pháp là hệ thống những hành động tự giác, tuần tự nhằm đạt được những kết quả phù hợp với mục đích đã định

Từ khái niệm trên ta thấy, phương pháp có cấu trúc phức tạp, bao gồm mục đích được đề ra, hệ thống những hành động (hoạt động), những phương tiện cần thiết (phương tiện vật chất, phương tiện thực hành, phương tiện trí tuệ), quá trình làm biến đổi đối tượng, kết quả sử dụng phương pháp (mục đích đạt được)

Theo nghĩa khác, có thể hiểu phương pháp là cách thức, thủ đoạn được chủ thể sử dụng thực hiện mục đích đề ra Còn theo nghĩa khoa học, phương pháp là hệ thống những nguyên tắc được rút ra từ tri thức về các quy luật khách quan để điều chỉnh hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người

Trong từ điển Tiếng Việt, thuật ngữ phương pháp được hiểu “là cách thức để làm một việc gì sau khi nghiên cứu kỹ: làm việc có phương pháp” [15, tr 24] Còn trong từ điển Triết học, phương pháp được quan niệm là cách thức đạt tới mục tiêu, là hoạt động được sắp xếp theo một trình tự nhất định

Như vậy, dù hiểu theo nghĩa nào đi chăng nữa, nói đến phương pháp là người ta nói đến phương thức hay cách thức đặt ra để thực hiện một mục tiêu nào đó nhằm đạt đến một mục đích nhất định

1.2.1.2 Quan niệm về phương pháp dạy học

Trong các lĩnh vực, để thành công con người cũng phải xây dựng một

hệ thống các phương pháp Trong dạy học cũng vậy, xác định được phương pháp dạy học đúng thì giáo viên mới đạt được mục tiêu dạy học Cùng một nội dung nhưng học sinh có hứng thú hay không, kết quả bài giảng đạt hiệu quả như thế nào, phần lớn phụ thuộc nhiều vào phương pháp dạy học của giáo viên Do vậy, phương pháp dạy học là một trong những yếu tố quan trọng của quá trình dạy học

Xung quanh khái niệm phương pháp dạy học, hiện nay còn tồn tại nhiều ý kiến khác nhau Có thể điểm qua một số quan niệm dưới đây:

Tác giả Đinh Văn Đức - Dương Thị Thúy Nga cho rằng: “Phương pháp dạy học là cách thức làm việc của thầy và trò trong sự phối hợp thống nhất dưới sự chỉ đạo của thầy nhằm làm cho trò tự giác, tích cực tự lực đạt tới mục đích dạy học” [7, tr.45] Theo quan niệm này, GV sử dụng phương pháp dạy học nhằm thực hiện phương pháp dạy học nhằm thực hiện mục đích trang bị tri thức cho HS, giúp HS lĩnh hội tri thức, hình thành kỹ năng nghề nghiệp tương ứng

Tác giả Phan Hồng Vinh quan niệm “phương pháp dạy học là cách thức hoạt động phối hợp thống nhất của GV và HS trong quá trình dạy học được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của GV nhằm thực hiện tối ưu mục tiêu và các nhiệm vụ dạy học’ [24, tr.204] Với cách tiếp cận này, phương pháp dạy học được quan niệm là phương thức phối hợp giữa hoạt động dạy của GV và hoạt động của HS Trong đó, GV đóng vai trò chủ đạo, định hướng, dẫn dắt hoạt động nhận thức của HS

Tác giả Phạm Việt Vượng cho rằng: “phương pháp dạy học là tổng hợp các cách thức hoạt động phối hợp của giáo viên và học sinh, trong đó phương pháp dạy chỉ đạo phương pháp học, nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh hệ thống kiến thức khoa học và hình thành hệ thống kỹ năng, kỹ xảo thực hành sáng tạo” [26, tr.102]

Như vậy, có thể thấy, khi định nghĩa về phương pháp dạy học, các nhà nghiên cứu đã xem xét nó trên nhiều mặt khác nhau của quá trình dạy học, có tác giả chú trọng đến cách thức tương tác giữa giáo viên và học sinh, có tác giả lại xét về mặt điều khiển học… Tuy nhiên, các tác giả đều chỉ ra những đấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học Các dấu hiệu đó là:

+ Phương pháp dạy học phản ánh sự vận động của nội dung học vấn đã được nhà trường quy định

+ Phương pháp dạy học phản ánh sự vận động của quá trình nhận thức của HS nhằm đạt được mục đích đề ra

+ Phương pháp dạy học phản ánh cách thức trao đổi thông tin giữa thầy và trò

+ Phương pháp dạy học phản ánh cách thức điều khiển nhận thức, kích thích và xây dựng động cơ, tổ chức hoạt động nhận thức, kiểm tra, đánh giá kết quả hoạt động

Như vậy, theo cách hiểu chung nhất, phần lớn các ý kiến đều hiểu phương pháp dạy học là cách thức tương tác hay giao tiếp giữa thầy và trò để giải quyết các nhiệm vụ dạy học, giúp HS lĩnh hội tri thức và phát triển năng lực

1.2.1.3 Quan niệm về phương pháp dạy học tình huống

* Quan niệm tình huống

Trong điều kiện cạnh tranh ngày càng gay gắt và sự thay đổi nhanh chóng của khoa học, kĩ thuật và công nghệ Những yêu cầu về kinh nghiệm,

kỹ năng sống đối với học sinh là một thách thức đối với việc giáo dục đào tạo tại nhà trường Hiện nay tư duy dạy và học cũng đã có nhiều thay đổi, chúng ta đang trên đường hội nhập với những chuẩn mực giảng dạy mới,

trong đó tập trung vào việc nâng cao kỹ năng và nhận thức của người học, sự chủ động và sáng tạo trong suy nghĩ của người học Những yêu cầu về kinh nghiệm thực tiễn và kỹ năng thực hành đối với học sinh là một thách thức với việc giáo dục đào tạo hiện nay và trong tương lai Phương pháp dạy học tình huống đã chứng tỏ là một phương pháp rất hiệu quả trong việc đáp ứng những đòi hỏi của thực tiễn Nếu tình huống được xây dựng chất lượng và giáo viên có kỹ năng tốt trong việc giảng dạy bằng phương pháp tình huống thì sẽ tạo ra những cơ hội giúp học sinh có được những kinh nghiệm thực tế, trau dồi và phát triển được các kỹ năng thực hành cần thiết trong những hoàn cảnh cụ thể khi ra trường

Tùy từng góc độ tiếp cận khác nhau, có những quan niệm khác nhau về tình huống Điều này cho thấy tính chất phong phú, đa dạng và linh hoạt khi vận dụng tình huống trong dạy học

Theo quan điểm Triết học, tình huống được nghiên cứu như là một tổ hợp các mối quan hệ xã hội cụ thể, mà đến một thời điểm nhất định liên kết con người với môi trường, biến con người thành một chủ thể của một hoạt

động có đối tượng nhằm đạt được một mục tiêu nhất định

Theo Từ điển Tiếng Việt do Viện Khoa học xã hội xuất bản năm

1992 đã định nghĩa: “Tình huống là sự diễn biến tình hình về mặt cần đối phó” [20, tr 1082]

Tình huống cũng có thể được hiểu là sự mô tả hay trình bày một trường hợp có thật trong thực tế hoặc mô phỏng nhằm đưa ra một vấn đề chưa được giải quyết và qua đó đòi hỏi người học (người nghe) phải giải quyết vấn đề đó

Trong cuốn “Phương pháp luận nghiên cứu khoa học” tác giả Phạm Viết

Vượng cho rằng: “Tình huống: Tình trạng và cảnh huống” [24, tr 1129]

Theo tác giả Trần Văn Hà: “Tình huống - sự kiện cần được nghiên cứu

xử lý, cũng có thể tình huống là những mâu thuẫn diễn ra trong một hay nhiều

yếu tố của hệ sinh thái xã hội hoặc của hệ sinh thái nhân văn” [8, tr 8]

Theo tác giả Đặng Văn Đức, Nguyễn Thu Hằng: “Tình huống học tập

là trạng thái tâm lý khi học sinh gặp phải mâu thuẫn giữa điều đã biết và điều

chưa biết nhưng muốn biết” [7, tr 102]

Ở góc độ tiếp cận tình huống có vấn đề, M.I.Makhơnutốp, “tình huống

có vấn đề là trạng thái tâm lý của sự khó khăn về mặt trí tuệ nảy sinh ở con người trong những tình huống khách quan khi cần giải thích một sự kiện bằng tri thức đã có hoặc bằng cách thức hoạt động đã biết trước đây mà phải tìm tri thức hoặc tìm cách thức hoạt động mới” [11, tr 208]

“Tình huống là một sự kiện có thực trong đời sống xã hội với những

đặc trưng vật lý, sinh lý, tâm lý và xã hội” [13, tr 29] Con người luôn luôn

sống trong những tình huống nhất định, thường xuyên phải đối mặt và chịu sự tác động của những tình huống đó Có những tình huống đơn giản xảy ra trong sinh hoạt, trong giao tiếp hằng ngày và có những tình huống phức tạp trong hoạt động nghề nghiệp, hoạt động nghiên cứu khoa học

Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau về tình huống nhưng nhìn chung các định nghĩa đều thống nhất quan điểm khi cho rằng, tình huống là một sự kiện, một vấn đề chứa đựng những mâu thuẫn cần phải giải quyết

* Quan niệm phương pháp dạy học tình huống

Xét về mặt khách quan tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan

hệ cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà người học đã trở thành chủ thể hoạt động của đối tượng nhận thức trong môi trường dạy học, nhằm một mục đích dạy học cụ thể Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học chính là trạng thái bên trong được sinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng nhận thức

Một tình huống thông thường chưa phải là một tình huống dạy học Nó chỉ trở thành tình huống dạy học khi người giáo viên đưa những nội dung cần truyền thụ vào trong các sự kiện tình huống và cấu trúc các sự kiện sao cho phù hợp với logic sư phạm, để khi người học giải quyết nó sẽ đạt được mục tiêu dạy học

“Dạy học theo tình huống là phương pháp dạy học, trong đó việc dạy

và học được tổ chức theo những chủ đề phức hợp gần với các tình huống thật của cuộc sống và nghề nghiệp Qúa trình dạy học được tổ chức trong môi trường tạo điều kiện kiến tạo tri thức” [23, tr 124]

Ở góc độ tư duy, “Tình huống trong dạy học phải phản ánh được mâu thuẫn biện chứng giữa kiến thức mới và kiến thức cũ, đó là mâu thuẫn bản

chất bên trong, không phải là mâu thuẫn hình thức bên ngoài” [22, tr 12]

Tác giả Nguyễn Ngọc Quang cũng khẳng định: “Tình huống có vấn đề trong dạy học là tình huống mà khi đó mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức được học sinh chấp nhận như một vấn đề học tập mà họ cần có và

có thể giải quyết” [22, tr 12]

Phương pháp tình huống (hay còn gọi là phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình) là một phương pháp dạy học, trong đó học sinh tự lực nghiên cứu một tình huống thực tiễn và giải quyết các vấn đề của tình huống đặt ra [1, tr 14]

Theo tác giả Phan Trọng Ngọ, Phương pháp tình huống là phương pháp dạy học mà trong đó giáo viên đặt học sinh vào một trạng thái tâm lý đặc biệt khi họ gặp mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức giữa cái đã biết và cái phải tìm, tự họ chấp nhận và có nhu cầu, có khả năng giải quyết mâu thuẫn đó là bằng tìm tòi, tích cực, sáng tạo, kết quả là họ giành được kiến thức

và cả phương pháp giành kiến thức [14, tr 269]

Dạy học theo tình huống không phải là điều mới mẻ, nhưng vấn đề đặt

ra là tính khoa học tính hoa học khi giáo viên vận dụng tình huống vào bài dạy Theo đó, dạy học theo tình huống phải chuyển tải được nội dung khoa học cần trang bị cho người học và phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh theo yêu cầu, mục tiêu môn học Giáo viên phải có kinh nghiệm, nghệ thuật, kỹ trong việc lựa chọn tình huống, định hướng giải quyết tình huống và giáo dục tình cảm, thái độ cho người học Do đó, hiệu quả của dạy

học theo tình huống là phải đưa học sinh vào trạng thái tâm lý muốn tìm tòi

để giải quyết vấn đề, thông qua những trải nghiệm của bản thân, bằng kinh nghiệm họ rút ra sau khi tham gia vào tình huống và giải quyết tình huống

Như vậy, dạy học theo tình huống là giáo viên phải đưa ra các tình huống (có thật hoặc hư cấu) có chứa đựng nội dung bài giảng để người học có thể trải nghiệm, có điều kiện thực hành, phát triển kỹ năng phân tích, lập luận, quyết định lựa chọn phương án giải quyết tình huống bằng cách đưa ra các ý kiến cá nhân Thông qua phương pháp tình huống phát huy tính tích cực của người học trong việc tìm kiếm tri thức, hình thành kỹ năng dưới sự định hướng, tổ chức của giáo viên

Dạy học tình huống gồm có ba phần liên quan chặt chẽ với nhau:

Một là, nội dung của tình huống: Giáo viên cần nêu bật các vấn đề

được đặt ra mang tính thực tiễn cao, có tính logic của vấn đề cần được đưa ra phân tích, đánh giá, luận giải một cách cụ thể gắn với nội dung bài học

Hai là, phân tích, thảo luận tình huống: Từ các vấn đề nêu ra trong tình

huống, giáo viên định hướng, tổ chức cho học sinh phân tích, thảo luận tình huống; xây dựng các câu hỏi cụ thể về các vấn đề cần giải quyết, cần quan tâm từ đó đưa ra cách thức giải quyết vấn đề trong tình huống

Ba là, giải quyết tình huống: Dưới vai trò định hướng của giáo viên,

thông qua quá trình phân tích, thảo luận, đánh giá, học sinh lựa chọn các giải pháp để giải quyết tình huống

Yêu cầu sư phạm khi dạy học bằng phương pháp dạy học tình huống

Dạy học theo phương pháp tình huống đòi hỏi trước tiên người giáo viên cần xác định mục tiêu, nội dung kiến thức cần truyền đạt cho học sinh

Tùy vào từng bài học, kiến thức mà giáo viên mong muốn học sinh nhận được mà đưa ra các tình huống phù hợp với mục tiêu bài học Nội dung tình huống đưa ra sẽ liên quan đến những vấn đề phức tạp nảy sinh trong quá trình học tập và phù hợp với nội dung lý thuyết bài học Mỗi tình huống mà giáo viên đưa ra cần đảm bảo các yêu cầu sau:

Một là, tình huống đưa ra cần chứa đựng mâu thuẫn và có thể liên quan đến nhiều phương diện

Hai là, tình huống cần liên hệ với kinh nghiệm hiện tại, gắn bó với cuộc sống và tương lai của người học

Ba là, tình huống cần vừa sức với học sinh và có thể giải quyết trong điều kiện cụ thể

Bốn là, tình huống có thể dài hay ngắn, tùy từng nội dung của vấn đề và đảm bảo tính hướng đích của bài học

Năm là, tình huống cần có nhiều cách giải quyết khác nhau Trong việc giải quyết các tình huống thực tiễn, không phải bao giờ cũng có giải pháp duy nhất đúng

Sáu là, đôi khi, nghiên cứu tình huống có thể được thực hiện trên video hay một băng cát-xét mà không phải ở dạng chữ viết

Dạy học theo phương pháp tình huống chỉ có thể đưa lại hiệu quả khi giáo viên và học sinh xác định rõ vị trí, vai trò, nhiệm vụ của mình Trong đó

sự tương tác giữa giáo viên với học sinh, giữa học sinh với học sinh là yêu cầu căn bản không thể thiếu Chỉ khi nào hoạt động dạy của giáo viên trở thành nhu cầu của học sinh và ngược lại mức độ hứng thú, thái độ tích cực học tập của học sinh trở thành động lực cho giáo viên thì khi ấy dạy học theo phương pháp tình huống mới góp phần thực hiện được bước chuyển từ truyền thụ một chiều, nặng về tri thức hàn lâm sang phát huy tính chủ động, tư duy sáng tạo và phát triển năng lực, phẩm chất của người học

1.2.2 Sự cần thiết của việc dạy học theo tình huống phần “Công dân với pháp luật” trong chương trình Giáo dục công dân lớp 12

Môn Giáo dục công dân giữ vai trò quan trọng trong việc giáo dục học sinh ý thứ và hình thành phát triển nhân cách con người toàn diện Trong những năm gần đây, đổi mới giáo dục phổ thông là yêu cầu khách quan với yêu cầu phát huy năng lực người học, trong đó năng lực sáng tạo, giải quyết

vấn đề là năng lực cốt lõi được đặt ra từ đòi hỏi của thực tiễn Do đó, nghiên cứu tình huống và dạy học theo phương pháp tình huống được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục coi trọng Vai trò của phương pháp dạy học tình huống phần “Công dân với pháp luật” trong chương trình Giáo dục công dân lớp 12

được thể hiện ở những điểm sau:

Thứ nhất, dạy học theo tình huống phần “Công dân với pháp luật” trong chương trình Giáo dục công dân lớp 12 không chỉ góp phần hiện thực hóa mục tiêu môn học mà còn đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

Với tư cách là môn học có vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển ý thức công dân, chương trình giáo dục công dân lớp 12 trực tiếp định hướng và giúp học sinh hiểu và nhận thức đúng đắn được bản chất giai cấp, xã hội của pháp luật; nhận biết được vai trò và giá trị cơ bản của pháp luật; hiểu được nội dung cơ bản của pháp luật liên quan đến việc thực hiện và bảo vệ quyền bình đẳng, tự do, dân chủ và phát triển của công dân Hình thành năng lực phân tích, đánh giá các biểu hiện, tình huống của pháp luật trong đời sống hằng ngày Qua đó, định hướng hoạt động của học sinh theo nguyên tắc sống

và làm việc theo hiến pháp và pháp luật, phát huy tinh thần trách nhiệm và tính tích cực công dân trong việc xây dựng Nhà nước Đây cũng là môn học góp phần hình thành và phát triển ở người học năng lực nhận diện và tư duy phản biện - vốn là những năng lực rất cần thiết của người công dân trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế Những năng lực nêu trên không thể được hình thành càng không thể được phát triển ở học sinh nếu giáo viên không đưa học sinh vào tình huống, không khuyến khích học sinh vận dụng những kiến thức đã học để giải quyết những tình huống nảy sinh trong thực tiễn

Ở phương diện khác, dạy học theo tình huống là một trong những yêu cầu rất quan trọng của việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học,

là một trong những phương pháp dạy học hiện đại, thể hiện sự quán triệt nguyên tắc học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn vốn rất được quan trọng đối với giáo dục Cả lý luận và thực tiễn đều chỉ ra rằng, giáo dục là

việc chuẩn bị cho người học vào việc giải quyết các tình huống trong cuộc sống Con người bắt đầu suy nghĩ khi họ thất xuất hiện nhu cầu hiểu biết một cái gì đó Tư duy luôn luôn bắt đầu từ một vấn đề hoặc một câu hỏi, từ

sự ngạc nhiên hay nỗi băn khoăn thắc mắc Sự lôi cuốn cá nhân vào quá trình tư duy được xác định bởi tình huống thực tiễn xảy ra xung quanh họ

Vì vậy, dạy học tình huống là một trong những phương pháp dạy học tích cực góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện, được xem như khâu đột phá căn bản trong xu hướng đầu tư chiều sâu cho yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện đại Đây là phương pháp dạy học hữu hiệu nhằm mang lại niềm vui, hứng thú, kích thích học sinh say mê, tìm tòi chiếm lĩnh tri thức thuộc chương trình GDCD lớp 12

Thứ hai, dạy học theo tình huống phần “Công dân với pháp luật” trong chương trình Giáo dục công dân lớp 12 giúp giáo viên phát huy tốt vai trò định hướng trong dạy học

Trong những năm gần đây, đổi mới phương pháp dạy học được quan tâm và diễn ra mạnh mẽ ở các trường học, trong đó việc vận dụng các phương pháp dạy học tích cực nhằm phát huy năng lực học sinh được áp dụng ở hầu hết các cấp học Dạy học theo tình huống là một trong những phương pháp dạy học góp phần phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

Hiện nay, khuynh hướng chung của giáo dục hiện đại là xóa bỏ tính chất thụ động, lệ thuộc của người học Yêu cầu cấp thiết đặt ra là chuyển đổi mục tiêu đào tạo từ chú trọng trang bị tri thức sang đào tạo kỹ năng của người học, “đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội” [5,

tr 216] và năng lực thích ứng của con người Do đó, vai trò của giáo viên là

định hướng, tổ chức, dẫn dắt để học sinh làm chủ quá trình chiếm lĩnh tri thức, hình thành và phát triển năng lực cá nhân Phù hợp với yêu cầu đó, sử sụng phương pháp tình huống trong dạy học phần “Công dân với pháp luật” chương trình GDCD lớp 12 sẽ đem lại những hiệu quả nhất định

Xét về thực chất, nhiều nhà khoa học thống nhất rằng, hiện đại hóa phương pháp dạy và học bao hàm trong bản thân nó hai hiệm vụ: thanh toán tình trạng lạc hậu của các phương pháp giáo dục cũ: khoa học hóa, trí tuệ hóa

phương pháp mới, lấy học trò làm trung tâm, thầy là chủ đạo định hướng, dẫn dắt người học trong việc tiếp nhận, tái tạo, xử lý tri thức, qua đó hình

thành kỹ năng nghề nghiệp tương ứng Vai trò định hướng của giáo viên trong dạy học chương trình GDCD lớp 12 sẽ được hiện thực hóa nếu giáo viên biết thu hút, khuyến khích học sinh tích cực tham gia tình huống, từ việc xây dựng tình huống, phân tích, đánh giá tình huống đến việc giải quyết tình huống trong thực tiễn Không dạy học theo tình huống, giáo viên không thể được rèn luyện, phát huy vai trò trọng tài, cố vấn, càng không thể hình thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề ở người học

Trong quá trình tham gia giải quyết tình huống, giáo viên cũng có thể học hỏi được những kinh nghiệm, thông tin, giải pháp mới từ học sinh đề làm giàu vốn tri thức và phong phú hơn bài giảng của mình Qua quá trình hướng dẫn học sinh nghiên cứu tình huống, giáo viên cũng có thể phát hiện ra những điểm bất hợp lý hoặc sai sót của tình huống và có những điều chỉnh nội dung tình huống sao cho phù hợp Như vậy, việc vận dụng tình huống trong dạy học phần “Công dân với pháp luật” chương trình GDCD lớp 12 không chỉ nâng cao hiệu quả bài giảng của giáo viên mà còn là giải pháp khắc phục tâm lý học thụ động vốn đã tồn tại khá phổ biến của học sinh khi tiếp cận môn học

Thứ ba, dạy học theo tình huống phần “Công dân với pháp luật” chương trình GDCD lớp 12 góp phần phát triển năng lực của học sinh, tạo hứng thú và phát huy tính tích cực của học sinh khi tiếp cận môn học

Học sinh THPT, xét về mặt thể chất và tâm lý, các em vừa tồn tại giống như người trưởng thành Nhưng đồng thời trong cuộc sống các em cũng bộc

lộ ra như những đứa trẻ nhỏ, sự nhận thức về đạo đức, lối sống, về xã hội chưa nhiều Chính sự dạy dỗ của gia đình, nhà trường và xã hội ở lứa tuổi này

sẽ giúp các em trưởng thành đầy đủ về mặt chất Góp phần hình thành nên nhân cách cho học sinh THPT là môn học Giáo dục công dân Những tri thức

mà môn học này cung cấp sẽ giúp các em có những hiểu biết về một số nội dung cơ bản của pháp luật, từ đó, tin tưởng, tôn trọng, học tập theo pháp luật

Dạy học theo phương pháp tình huống giúp người học dễ hiểu và dễ nhớ các vấn đề phức tạp Thông qua các tình huống được phân tích, thảo luận, học sinh có thể tự rút ra những kiến thức lý luận bổ ích và ghi nhớ kiến thức này một cách dễ dàng trong thời gian dài Việc đưa ra tình huống cho học sinh như là một thách thức, bởi lẽ, tình huống kích thích học sinh vào tình thế bắt buộc phải tìm được hướng giải quyết, học sinh tự mình tiếp cận vấn đề sẽ cảm thấy thú vị hơn Nếu học lý thuyết, học sinh có thể rơi vào tình trạng “học vẹt”, học thuộc lý thuyết mà không hiểu nên rất nhanh quên Do đó phương pháp tình huống giúp người học hiểu được vấn đề một cách sâu sắc gắn liền với quá trình giải quyết tình huống đó

Dạy học theo tình huống chương trình GDCD lớp 12 giúp người học tham gia các hoạt động học tập ở mức độ cao Người học không học thụ động, chỉ nghe giáo viên giảng và truyền đạt kiến thức, mà học tập tích cực bằng hành động của chính mình Thực tiễn đã chỉ ra rằng, khi sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học, tính tích cực, chủ động cùng với sự hứng thú khi tham gia hoạt động của người học sẽ có điều kiện để phát huy nhờ vai trò định hướng của giáo viên

Việc sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học phần “Công dân với pháp luật”, học sinh sẽ khắc phục được những nhược điểm của bản thân như sự rụt rè, lung túng khi phát biểu hay trình bày quan điểm của mình, rèn luyện thói quen chủ động, tích cực sáng tạo trong học tập, từ đó tạo hứng thú cho học sinh Đồng thời, khi dạy học theo phương pháp tình huống dưới sự định hướng, giám sát của người giáo viên sẽ hạn chế được rất nhiều thói quen xấu của học sinh như nói chuyện riêng, thiếu tập trung của một bộ phận học sinh

Thực tiễn đổi mới giáo dục phổ thông trong những năm qua đã chỉ ra rằng, việc “phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, phát triển kỹ năng của người học; tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến

khích tự học” [6, tr 6] được xem là điểm cốt yếu của phương pháp sư phạm

tích cực hiện nay Thực tiễn luôn đòi hỏi khách quan rằng, trong quá trình học tập, người học cần được rèn luyện, phát triển tính chủ động trong việc tự ra các quyết định, tính sáng tạo trong việc giải quyết các tình huống, các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống

Với tính hướng đích là giúp học sinh hiểu biết cơ bản về bản chất, vai trò, nội dung của pháp luật trong một số lĩnh vực của đời sống xã hội, giúp học sinh chủ động, tự giác điều chỉnh hành vi của mình theo quyền và nghĩa vụ của công dân, dạy học phần “Công dân với pháp luật” chương trình GDCD lớp 12 rất thích hợp để sử dụng phương pháp tình huống Thông qua dạy học tình huống giúp học sinh hình thành, phát triển các năng lực của người công dân Việt Nam

Đó là năng lực phát triển bản thân; năng lực phân tích, đánh giá các biểu hiện, tình huống pháp luật trong đời sống thường ngày của bản thân, gia đình và xã hội; năng lực điều chỉnh hành vi pháp luật Theo đó dạy học GDCD lớp 12 gắn với tình huống cần được nhận thức như một phương pháp đào tạo và cao hơn nữa như một năng lực hình thành trong mục tiêu đào tạo con người hiện đại có năng lực thích ứng với xã hội, năng lực giải quyết những vấn đề mới nảy sinh để tồn tại được, để phát triển như một nhân cách độc lập

Thứ tư, dạy học theo phương pháp tình huống trong chương trình Giáo dục công dân lớp 12 phần “Công dân với pháp luật” góp phần nâng cao hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp luật

Pháp luật là công cụ, phương tiện để Nhà nước tổ chức hoạt động của mình, là sự ghi nhận và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân và xã hội, là phương tiện quản lý xã hội có hiệu lực nhất Việc ban hành pháp luật thuộc chức năng, nhiệm vụ các cơ quan nhà nước có thẩm quyển, việc thực

thi pháp luật là của mọi công dân Vì vậy, tuyên truyền giáo dục pháp luật là hoạt động có ý nghĩa quan trọng trong hệ thống giáo dục chung của Đảng và Nhà nước nhằm giáo dục ý thức đạo đức, ý thức pháp luật cho công dân

Tri thức phần “Công dân với pháp luật” là những nội dung cần thiết cho mỗi công dân khi đến tuổi trưởng thành Đối với học sinh lớp 12, các em chuẩn

bị rời trường Trung học phổ thông, chuẩn bị những hành trang cần thiết để là một công dân thực sự bước vào ngưỡng cửa mới, tự khẳng định mình và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật, trước xã hội Một trong những hành trang cần thiết, quan trọng không thể thiếu được đó là những kiến thức cơ bản, phổ thông nhất

về pháp luật Có nhiều yếu tố tác động để hình thành hành vi của con người nhưng có thể nói việc đưa giáo dục pháp luật vào nhà trường, môn học là con đường cơ bản và hiệu quả nhất Hoạt động này sẽ cung cấp những tri thức pháp luật cơ bản nhất, giáo dục lòng tin đến thế hệ trẻ một cách sâu sắc, từ đó các chủ thể sẽ tuân theo pháp luật một cách tự nguyện Nội dung chương trình Giáo dục công dân lớp 12 là những kiến thức vừa mang tính lý luận vừa gắn liền với thực tiễn đời sống xã hội, mang tính thực tế cao Qua các tình huống học sinh sẽ có cách ứng xử phù hợp với những tình huống pháp luật diễn ra, biết liên hệ so sánh giữa các tình huống giả định với các tình huống có thật trong cuộc sống

Cũng như các môn học khác ở trường, chương trình Giáo dục công dân lớp 12 có mục đích riêng của nó

- Mục đích nhận thức: Môn học góp phần hình thành, làm sâu sắc và từng bước mở rộng tri thức pháp luật của học sinh Tri thức pháp luật có vai trò quan trọng đối với việc hình thành tình cảm, lòng tin và thái độ đúng đắn đối với pháp luật Tri thức môn học giúp người học đánh giá, kiểm tra, đối chiếu hành vi với các chuẩn mực pháp luật Mục đích này đặc biệt quan trọng trong điều kiện nước ta hiện nay, khi hiểu biết pháp luật của công dân còn thấp, nhận thức về quyền và nghĩa vụ của công dân chưa đầy đủ Đây cũng là yêu cầu của việc hoàn thiện cơ chế quản lý xã hội bằng pháp luật, xây dựng một xã hội văn minh, công bằng, dân chủ, kỉ cương và trật tự

- Mục đích cảm xúc: Chủ trương của chương trình Giáo dục công dân lớp 12 trong các nhà trường là nhằm hình thành tình cảm, lòng tin và thái độ đúng đắn đối với pháp luật Có tri thức pháp luật mà không có tình cảm, sự tôn trọng và lòng tin đối với pháp luật thì con người rất dễ hành động lệch khỏi chuẩn mực pháp luật Ngược lại, lòng tin càng vững thì hành vi càng đúng đắn, hợp pháp Như vậy, tình cảm thái độ đúng đắn đối với pháp luật bao giờ cũng là sự biểu hiện và là thước đo lòng tin vào pháp luật của mỗi người Nội hàm của mục đích cảm xúc là giáo dục tình cảm, ý thức trách nhiệm, tuân thủ pháp luật ở mọi lúc, mọi nơi Đồng thời, lên án những biểu hiện coi thường pháp luật và các hành vi vi phạm pháp luật

- Mục đích hành vi: Giảng dạy và học tập chương trình Giáo dục công dân lớp 12 giúp hình thành động cơ, hành vi và thói quen xử sự theo đúng chuẩn mực mà pháp luật đặt ra Thiếu mục đích này thì hoạt động dạy và học chương trình Giáo dục công dân lớp 12 sẽ trở nên vô nghĩa Có nhiều yếu tố tác động để hình thành hành vi của con người nhưng có thể nói việc đưa giáo dục pháp luật vào nhà trường là con đường cơ bản và hiệu quả nhất Hoạt động này

sẽ cung cấp những tri thức pháp luật cơ bản nhất, giáo dục lòng tin đến thế hệ trẻ một cách sâu sắc, từ đó các chủ thể sẽ tuân theo pháp luật một cách tự nguyện Đây là yếu tố quan trọng để hình thành động cơ và hành vi hợp pháp

Từ đó góp phần nâng cao chất lượng giáo dục pháp luật cho người học

1.3 Lý luận về môn học Giáo dục công dân lớp 12 ở trường phổ thông

1.3.1 Nội dung phần “Công dân với pháp luật” ở trường Trung học phổ thông

Phần thứ hai: Công dân với đạo đức

Phần thứ ba: Công dân với kinh tế

Phần thứ tư: Công dân với các vấn đề chính trị - xã hội

Phần thứ năm: Công dân với pháp luật

Xuất phát từ vị trí của từng phần trong chương trình, thời lượng phân

bố cho từng khối lớp được bố trí như sau:

*Về cấu trúc chương trình

Cấu trúc phần “Công dân với pháp luật” ở trường THPT gồm 10 bài, thời lượng được phân phối như sau:

Bài 1: Pháp luật và đời sống (3 tiết)

Bài 2: Thực hiện pháp luật (3 tiết)

Bài 3: Công dân bình đẳng trước pháp luật (1 tiết)

Bài 4: Quyền bình đẳng của công dân trong một số lĩnh vực của đời sống xã hội (3 tiết)

Bài 5: Quyền bình đẳng giữa các dân tộc, tôn giáo (2 tiết)

Bài 6: Công dân với các quyền tự do cơ bản (4 tiết)

Bài 7: Công dân với các quyền dân chủ (3 tiết)

Bài 8: Pháp luật với sự phát triển của công dân (2 tiết)

Bài 9: Pháp luật với sự phát triển bền vững của đất nước (4 tiết)

Bài 10: Pháp luật với hòa bình và sự phát triển tiến bộ của nhân loại (Theo phân phối chương trình bài 10 giảm tải - yêu cầu HS đọc thêm)

Ngoài những bài học chính trong sách giáo khoa chương trình còn dành một số thời gian cho hoạt động thực hành, ngoại khóa các vấn đề ở địa phương

Toàn bộ chương trình GDCD lớp 12, phần “Công dân với pháp luật” gồm hai chủ đề lớn:

Chủ đề thứ nhất: Bản chất và vai trò của pháp luật đối với sự phát triển của công dân, đất nước và nhân loại được cụ thể hóa trong các bài 1, 8, 9, 10

Chủ đề thứ hai: Quyền và nghĩa vụ của công dân trong một số lĩnh vực của đời sống xã hội được cụ thể hóa trong các bài 2, 3, 4, 5, 6, 7

Nhận biết được vai trò và giá trị cơ bản của pháp luật đối với sự tồn tại

và phát triển của mỗi công dân, Nhà nước và xã hội

Hiểu được một số nội dung cơ bản của pháp luật liên quan đến việc thực hiện và bảo vệ quyền bình đẳng, tự do, dân chủ và phát triển của công dân

vi phạm pháp luật và đạo đức xã hội

Như vậy, chương trình GDCD lớp 12 đã có rất nhiều nội dung mới, hiện đại hơn so với chương trình cũ Việc vận dụng những phương pháp dạy học mới như phương pháp tình huống là hết sức quan trọng nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh nhằm đạt hiệu quả cao trong dạy học

1.3.2 Đặc điểm nhận thức của học sinh trường trung học phổ thông

Về tâm sinh lý tuổi HS THPT, các yếu tố về thể lực, sức bền, sự dẻo dai được tăng cường Đây cũng là thời kỳ trưởng thành về giới tính của các

em, từ đó có sự ổn định, công bằng hơn so với lứa tuổi trước đó Cũng giống như HS các trường THPT trên cả nước, HS cấp THPT ở huyện Pác Nặm có các đặc điểm chung dưới đây:

Ở các em có sự phát triển mạnh mẽ về mặt thể chất như chiều cao, trọng lượng cơ thể phát triển nhanh, tạo điều kiện hình thành một cơ thể cân đối, tăng sự dẻo dai của cơ thể, cơ bắp phát triển mạnh mẽ Giới tính cũng có bước phát triển hơn Nhận thức cảm tính thay đổi theo chiều hướng tinh tế hơn, trí nhớ có chủ đích hơn và óc quan sát hạy bén hơn

Về đời sống tình cảm, cảm xúc ở lứa tuổi học sinh THPT rất phong phú, đa dạng, đồng thời áp lực trong học tập để đạt được mục tiêu cùng với rất nhiều yếu tố khác trong đời sống gia đình, các mối quan hệ giới tính, các mối quan hệ trong nhà trường, cộng đồng có thể gây căng thẳng cho các em

Về nhận thức: khả năng tự ý thức phát triển và đây cũng là đặc điểm nổi bật nhất để từ đó học sinh có khả năng tự đánh giá, tự điều chỉnh để hoàn thiện bản thân Bên cạnh đó, do tính tự trọng cao trong khi đó tính phê phán,

sự phân tích lại chưa cao và do suy nghĩ còn nông cạn nên các em có thể có những hành vi không đúng với người khác khi xảy ra mâu thuẫn, xung đột Tiêu biểu cho tình trạng này là tồn tại khá phổ biến hiện tượng giải quyết mâu thuẫn với nhau bằng bạo lực Bên cạnh đó, học sinh có sự phát triển về tư duy tưởng tượng, tư duy lí luận cùng với các thao tác trí tuệ như phân tích, so sánh, trừu tượng hóa, khái quát hóa

Học sinh THPT là những chủ thể có xu hướng khẳng định tính độc lập trong tư duy, suy nghĩ và hành động, nhiều học sinh THPT bắt đầu quan tâm đến các vấn đề nảy sinh trong đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội Các em thích đánh giá, nhận xét, có nhu cầu được trao đổi, bàn luận và đánh giá về các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn Đây là điểm quan trọng quy định tính cần thiết phải vận dụng tình huống trong dạy học GDCD

Ở lứa tuổi THPT, học sinh đã bắt đầu ý thức được vị trí, vai trò của mình, các em bắt đầu có tính định hướng về nghề nghiệp trong tương lai Điều này lý giải vì sao, hứng thú học tập đối với môn học cũng có sự thay đổi theo hướng chú trọng và tích cực học những môn học liên quan trực tiếp đến kỳ thi THPT quốc gia, đặc biệt là những môn học mà các em cho là quan trọng đối với nghề mình sẽ chọn Trong những năm học vừa qua, thực tiễn ở các trường

đã chỉ ra rằng, số lượng học sinh đăng ký lựa chọn các môn thi tốt nghiệp THPT quốc gia thuộc khối kiến thức khoa học xã hội, đặc biệt là môn GDCD

có tỷ lệ rất cao, khoảng trên 70% Thực tế này đang đặt ra yêu cầu đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học GDCD ở các trường THPT theo hướng nâng cao chất lượng và phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học Trách nhiệm của giáo viên là bằng dạy học và chất lượng bài giảng phải khơi gợi được niềm hứng thú của học sinh khi các em tiếp cận môn GDCD Điều này đã khách quan hóa tính cấp thiết cần vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp 12 cho học sinh các trường THPT nói chung và học sinh trên địa bàn huyện Pác Nặm nói riêng

Phân tích, luận giải, đánh giá và có kỹ năng giải quyết tình huống trong cuộc sống có vai trò rất quan trọng trong sự hình thành nhân cách của học sinh THPT Thực tiễn này đòi hỏi giáo viên cần giúp học sinh phát triển nhận thức thông qua hoạt động dạy học, trong đó vận dụng tình huống trong dạy học có ưu thế để định hướng, hình thành và phát triển kỹ năng giải quyết vấn

đề, kỹ năng tư duy phê phán đối với những vấn đề học sinh gặp phải trong cuộc sống hằng ngày

Hiện nay, nhu cầu và mong muốn khẳng định mình, được thành đạt trong tương lai ngày càng được các em học sinh THPT, đặc biệt là con em dân tộc Tày ở huyện Pác Nặm xem trọng Đây là một trong những yếu tố tác động mạnh mẽ đến mức độ hứng thú, tích cực học tập và rèn luyện của học sinh THPT Nhiều học sinh miền núi mong muốn thoát nghèo nên các em bắt đầu tập trung, nỗ lực phấn đấu học tập để đạt được mục tiêu Tuy nhiên, một bộ phận học sinh chưa ý thức được tầm quan trọng của việc học tập nên thái độ học tập còn thờ ơ, thiếu động lực, thiếu chí hướng phấn đấu cho tương lai Trước những đặc điểm tâm lý ấy, các chủ thể giáo dục cần tiến hành những hình thức và lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh Với yêu cầu này, vận dụng tình huống trong dạy học GDCD cần trở thành lựa chọn có tính hướng đích rất thực tiễn đối với giáo viên đang giảng dạy bộ môn này ở các trường THPT trên địa bàn huyện Pác Nặm