Ấn độ trong sáng tác của hồ anh thái qua tiếng thở dài qua rừng kim tước va đức phật, nàng savitri và tôi

Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Minh Thái đã nhận xét về nghệ thuật biểu hiện của Hồ Anh Thái trong các sáng tác như sau: “Văn viết lạ…có lẽ không chỉ ở sự tinh tế ở văn phong, lối biểu đạt đ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TRẦN DUY HƯNG

ĐỀ TÀI ẤN ĐỘ TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁI

QUA TIẾNG THỞ DÀI QUA RỪNG KIM TƯỚC

VÀ ĐỨC PHẬT, NÀNG SAVITRI VÀ TÔI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2016

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TRẦN DUY HƯNG

ĐỀ TÀI ẤN ĐỘ TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁI

QUA TIẾNG THỞ DÀI QUA RỪNG KIM TƯỚC

VÀ ĐỨC PHẬT, NÀNG SAVITRI VÀ TÔI

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS: NGUYỄN ĐĂNG ĐIỆP

HÀ NỘI, 2016

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất tới PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp - người thầy trực tiếp hướng dẫn, tận tâm dìu dắt, chỉ bảo tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong tổ Lí luận văn học, các thầy cô giáo khoa Ngữ văn, các thầy cô Phòng Sau đại học Trường Đại học

Sư phạm Hà Nội 2 đã giảng dạy, hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu

Từ đáy lòng mình, tôi xin được cảm ơn, chia sẻ niềm vui này với gia đình, bạn bè, đồng nghiệp - những người luôn ở bên tôi, giúp đỡ và động viên kịp thời để tôi vững tâm nghiên cứu, hoàn thành luận văn

Mặc dù đã có nhiều cố gắng song do khả năng của bản thân và điều kiện nghiên cứu còn hạn chế nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, khuyết điểm Rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của quí thầy cô và đồng nghiệp để chúng tôi rút kinh nghiệm và nâng cao hơn nữa trong quá trình học tập và nghiên cứu

Xin trân trọng cảm ơn !

Hà Nội, ngày 26 tháng 11 năm 2016

Người viết luận văn

Trần Duy Hưng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan bản luận văn này do chính tôi nghiên cứu và thực hiện dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp

Những tư liệu được sử dụng trong luận văn là trung thực và chính xác, không sao chép của bất kỳ ai, được trích dẫn và có tính kế thừa, phát triển từ các tài liệu, tạp chí, các công trình nghiên cứu đã được công bố, các Website…với sự trân trọng, biết ơn

Kết quả nghiên cứu này không hề trùng khít với bất kì công trình nghiên cứu nào từng công bố

Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 26 tháng 11 năm 2016

Tác giả luận văn

Trần Duy Hưng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Đóng góp mới của luận văn 8

7 Cấu trúc đề tài 8

NỘI DUNG 9

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ ĐỀ TÀI ẤN ĐỘ TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁI 9

1.1 Viết về đề tài Ấn Độ- mối duyên tiền định 9

1.2 Đề tài Ấn Độ - Sự tương quan với các đề tài khác trong sáng tác của Hồ Anh Thái 12

1.3 Dòng chảy Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái 15

Tiểu kết chương 1: 18

CHƯƠNG 2 CON NGƯỜI VÀ VĂN HÓA ẤN ĐỘ TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁI 19

2.1 Con người Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái 19

2.1.1 Tinh thần mộ đạo của con người Ấn Độ 19

2.1.2 Sức sống mãnh liệt của con người Ấn Độ 23

2.1.3 Sự hòa hợp với thiên nhiên của con người Ấn Độ 26

2.2 Văn hóa Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái 29

2.2.1 Vài nét về phong tục, tín ngưỡng của văn hóa Ấn Độ trong cảm nhận của nhà văn 29

2.2.2 Xã hội Ấn Độ 35

2.2.3 Cảm hứng phật giáo trong sáng tác của Hồ Anh Thái 46

Tiểu kết chương 2 57

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN ĐỀ TÀI ẤN ĐỘ TRONG SÁNG TÁC HỒ ANH THÁI 59

3.1 Sử dụng yếu tố kỳ ảo 59

3.1.1 Mượn nhân vật của truyền thuyết 59

3.1.2 Kể lại sự tích về các vị thần 63

3.1.3 Chi tiết mang tính biểu tượng 66

3.2 Tổ chức trần thuật 72

3.2.1 Sự thay đổi linh hoạt các điểm nhìn trần thuật 72

3.2.2.Giọng điệu trần thuật 76

3.3 Nghệ thuật miêu tả tương phản - đối lập 89

Tiểu kết chương 3 94

KẾT LUẬN 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong văn học đương đại Việt Nam, cùng với các tên tuổi đã trở

nên quen thuộc với bạn đọc như: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Hồ Anh Thái được xem là một trong những hiện tượng văn chương nổi bật của văn học thời kì đổi mới

Khởi nghiệp văn chương từ rất sớm, anh đã gặt hái được khá nhiều thành công khi tuổi đời và tuổi nghề còn rất trẻ Các tác phẩm của anh cùng với một số tác phẩm của những tác giả khác xuất hiện trên văn đàn như một cơn gió lạ xua tan bầu không khí trầm lắng bấy lâu của nền văn học nước nhà

Với quan niệm “tiểu thuyết là một giấc mơ dài”, Hồ Anh Thái được coi

là nhà văn lúc nào cũng đang viết, “nhà văn bẩm sinh” Cùng với việc bứt phá trên từng con chữ, anh được người đọc biết đến với những sáng tạo độc đáo, những đề tài mới lạ Từ những tác phẩm đầu tay cho đến các tác phẩm mới nhất, bao giờ Hồ Anh Thái cũng khuấy động được dư luận trong đời sống văn học Sau hơn ba mươi năm cầm bút với hơn ba mươi đầu sách được xuất bản, những sáng tác của anh luôn được bạn đọc đón đợi và gây được tiếng vang lớn Theo nhà văn Tô Hoài, trong số ít cây bút đọc được hiện nay thì Hồ Anh Thái là “một hình mẫu nhà văn chuyên nghiệp”

1.2 Đề tài là một trong những yếu tố quan trọng trong nội dung tác

phẩm Nó là đối tượng, là phạm vi hiện thực mà nhà văn lựa chọn, khai phá

để thể hiện quan điểm, tư tưởng của mình Hồ Anh Thái là nhà văn có cá tính sáng tạo, phong cách của anh không trộn lẫn với bất cứ nhà văn nào Anh luôn chọn cho mình hướng đi riêng với những đề tài hấp dẫn, vừa quen thuộc, vừa mới lạ lại có sức chứa lớn của tư tưởng Và Ấn Độ chính là một trong những đề tài độc đáo mà Hồ Anh Thái lựa chọn

2

1.3 Ấn Độ là một nước có nền văn hóa lâu đời, là cái nôi của nền văn

minh nhân loại Đây là vùng đất chứa đựng bao điều kì bí luôn khơi gợi sự khám phá của tất cả mọi người Thế nhưng để phát hiện cũng như cảm nhận được vẻ đẹp đầy bí ẩn ấy không phải là chuyện đơn giản nếu không có tầm hiểu biết sắc sảo của trí tuệ, sự tinh tế và nhạy cảm của con tim Có thể nói,

Hồ Anh Thái là một trong những tác giả hiếm hoi làm được điều đó với tập

truyện ngắn Tiếng thở dài qua rừng kim tước và tiểu thuyết Đức Phật, nàng

Savitri và tôi

Đã có một số bài viết và công trình đề cập, nghiên cứu về đề tài Ấn Độ trong tác phẩm của Hồ Anh Thái, nhưng chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu nó một cách hệ thống và toàn diện Do vậy, luận văn sẽ khai thác và làm

rõ về Đề tài Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái qua Tiếng thở dài qua

rừng kim tước và Đức Phật, nàng Savitri và tôi Qua việc nghiên cứu này,

chúng tôi mong muốn khẳng định tài năng cũng như những đóng góp to lớn của tác giả trong nền văn học hiện đại Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề

Những bài viết đánh giá về thành công của Hồ Anh Thái và sáng tác của anh xuất hiện khá nhiều, cũng khá đa dạng về hướng khai thác Tùy theo quy mô bài viết mà các vấn đề được triển khai sâu hay chỉ mang tính định hướng, nhưng nhìn chung các tác giả thường hướng sự chú ý của mình vào nghệ thuật tự sự, vào những đặc trưng tiêu biểu trong thế giới nghệ thuật mà nhà văn xây dựng

Những đánh giá chung về Hồ Anh Thái:

Tác giả Anh Chi có nhận xét về tính chuyên nghiệp khi Hồ Anh Thái bước chân vào con đường văn chương, ngay từ những bước đi đầu tiên, nhà văn đã thể hiện được tinh thần lao động nghề nghiệp nghiêm túc và say mê

của mình: “Bây giờ nhìn nhận lại hiện tượng Hồ Anh Thái, chúng tôi thấy,

3

ngay từ khi bắt đầu sáng tác, anh đã thể hiện tính chuyên nghiệp trong việc viết văn Điều này, sang đầu thế kỷ XXI hầu hết các nhà văn nước ta còn chưa

ý thức được”[7]

Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Minh Thái đã nhận xét về nghệ thuật biểu

hiện của Hồ Anh Thái trong các sáng tác như sau: “Văn viết lạ…có lẽ không

chỉ ở sự tinh tế ở văn phong, lối biểu đạt độc đáo, nhuần nhuyễn trong cấu tứ;

mà chính ở chỗ anh đã cho thấy những giao nhịp phức điệu giữa con người

cá thể và nhân loại.” [4,3] Nhận định trên cho chúng ta thấy kĩ thuật viết văn

không chỉ điêu luyện mà còn rất tinh tế của nhà văn

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp khi khảo sát các sáng tác của Hồ

Anh Thái cũng nhận xét: “Hồ Anh Thái đã lao động cật lực trên từng con chữ

như một nhà văn chuyên nghiệp, và với một vốn văn hóa dày dặn, anh không rơi vào tình trạng tự thỏa mãn mà luôn tìm cách bứt phá trên cơ sở kiến tạo những kiến trúc mới mẻ, táo bạo.”[16] Theo tác giả, Hồ Anh Thái đã không

ngừng sáng tạo, không tự bằng lòng với chính mình để có những cuộc bứt phá

ngoạn mục với việc tạo dựng lên các cấu trúc tác phẩm mới mẻ và táo bạo

Báo Thể thao và Văn hóa ra ngày 23/8/2002 trong bài Hồ Anh Thái và

những quan niệm về văn chương đã ghi lại những lời bộc bạch của ông: Nếu

tác phẩm gây được ấn tượng ngẫu hứng tự nhiên thì đó thực sự là dụng công của tôi…Tôi không thể viết văn mà lời lẽ kềnh càng, rườm rà hoặc cố tỏ ra

đao to búa lớn để thu hút sự chú ý của mọi người

Phạm Xuân Thạch khi nhận xét về sức sáng tạo của Hồ Anh Thái đã

nêu: “Nếu tìm một hình mẫu của người viết văn chuyên nghiệp ở Việt Nam thì

có lẽ ông Hồ Anh Thái là một trường hợp thuyết phục Trong nhiều năm, ông Thái duy trì được sức sáng tác đều đặn Gần như ông có sách xuất bản hàng năm… Cuốn sách mới của Hồ Anh Thái - Đức Phật, nàng Savitri và tôi: Cũng một khả năng sáng tạo dồi dào, lần này là sự quay trở về và đào sâu một

4

trong những đề tài từng làm nên tên tuổi của ông: nền văn hóa Ấn Độ.”[38]

Nhận xét trên cho người đọc thấy được sức sáng tạo bền bỉ, dồi dào của một

nhà văn có ý thức rõ ràng về trách nhiệm của người cầm bút

Khi nhận xét về phong cách văn xuôi Hồ Anh Thái, Ngọc Ánh cho rằng:

“Văn chương với Hồ Anh Thái là một nghiệp với đa tầng phong cách biểu

hiện, với một tiềm năng đọc mới và thấu suốt cuộc sống, con người, những gì

mà với nhiều người khác đã trở nên cũ kĩ Anh biết vượt qua những lối mòn tư duy coi văn học như là tấm gương phản ánh hiện thực một cách đơn giản để nhìn cuộc đời.” [3] Theo tác giả, nhà văn Hồ Anh Thái đã có cuộc bứt phá

lớn trong cách phản ánh hiện thực với vốn sống và sự hiểu biết phong phú của mình Nhà văn đã vượt lên trên sự sáo mòn cùng những lối đi cũ để tìm đến

những chân trời mới cho văn học

Nhà nghiên cứu Hoài Nam trong bài Hồ Anh Thái - người lúc nào cũng

đang viết đã khẳng định: “Điểm qua ba giai đoạn sáng tác của Hồ Anh Thái,

dễ thấy rằng anh là người “ngọ nguậy không yên”, không tự bằng lòng với sự

ổn định của cái mà người ta vẫn quen gọi là “phong cách” Một nhà văn đa phong cách? Một gã Don Juan của sự sáng tạo? Giản dị hơn, tôi nghĩ anh là nhà văn của tinh thần tự đổi mới liên tục, không lặp lại người khác và cũng không lặp lại chính mình.” [33, 2] Tác gải Hoài Nam đã khẳng định sức sáng

tạo, sự đổi mới không ngừng của Hồ Anh Thái trên con đường văn chương Nhà văn không chỉ tạo ra được phong cách riêng cho mình mà còn không tự

lặp lại chính mình nữa

Những đánh giá về sáng tác của Hồ Anh Thái và đề tài Ấn Độ:

Qua tập truyện Tiếng thở dài qua rừng kim tước, nhà báo Ngô Thị Kim Cúc đã khẳng định: “Hồ Anh Thái không chỉ là một người đi sứ, không phải là

một người quan sát bên ngoài cuộc sống Ấn Độ, anh đã đi vào bên trong những

u uẩn tâm hồn, những ám ảnh tâm linh của một dân tộc đã sinh ra một tôn giáo

5

giải thoát con người khỏi mọi ràng buộc đẳng cấp Anh đã nhìn được cuộc sống người Ấn, và nói chung cả cuộc sống con người, theo một nhãn quan Phật giáo, nhãn quan đầy yêu thương và bình đẳng” [8, 318] Cũng bàn về tập truyện này,

Mai Sơn phát hiện mỗi một truyện ngắn trong tập truyện “đều ẩn chứa cái cốt lõi

của vấn nạn triết học hoặc xã hội học chờ đợi được chạm tới, đòi hỏi khám phá thêm.” [8, 322] Các nhận định trên đã thể hiện được chiều sâu trong cách khám

phá và lí giải về đất nước và con người Ấn Độ của Hồ Anh Thái

Tác giả Phạm Quốc Ca gọi Hồ Anh Thái là “người hướng dẫn du lịch

có văn hoá đưa ta thám hiểm vào chiều sâu cuộc sống và con người trên đất nước Ấn Độ” [8, 331] Đây cũng là “hành trình đi vào thân phận những người bất hạnh luôn đưa tới những tiếng thở dài sâu tận bên trong, nhất là khi những hình ảnh được phản ánh kia dường như thấp thoáng gương mặt của chính mình, gương mặt Việt Nam.” [8, 318] Đỗ Hải Ninh cũng đã nhận

định rất xác đáng về điều này: “Ý thức về đời sống tâm linh làm nên chiều

sâu triết học trong truyện ngắn Hồ Anh Thái Mỗi truyện ngắn của anh đều mong muốn mở ra một nhận thức nào đó về thân phận con người, bản chất

sự tồn tại, ý nghĩa cuộc sống.”[8, 345] Các tác giả đã cảm nhận được những

suy ngẫm, sự chiêm nghiệm sâu sắc về con người và quan niệm nhân sinh của

Hồ Anh Thái qua những trang viết mới lạ về Ấn Độ của nhà văn

Có thể thấy Tiếng thở dài qua rừng kim tước và Người đứng một chân

là những truyện ngắn viết về Ấn Độ thành công và đáng trân trọng nhất của

Hồ Anh Thái Những tác phẩm này đã gây tiếng vang lớn trong và ngoài

nước Tiến sĩ Pandey (người Ấn Độ) đã phát biểu cảm nghĩ: “Những dòng

chữ của Hồ Anh Thái là những mũi châm cứu Á Đông đã điểm trúng huyệt tính cách Ấn Độ” [8, 322]

Bàn về đề tài Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái, Võ Anh Minh

khẳng định: “Hơn 20 năm theo đuổi đề tài Ấn Độ, có thể nói tiểu thuyết Đức

6

Phật, Nàng Savitri và tôi là một thành quả khó mà kỳ vọng hơn Đó là thành quả riêng của Hồ Anh Thái nhưng ý nghĩa lại chung cho người đọc Khi rời khỏi cuốn sách này, ít nhất người ta sẽ phải ngẫm lại những hành vi của mình trong sự đối sánh với hai từ: vô minh và giác ngộ Tiếp theo có thể khẳng định thêm một điều đó là sức sống của văn chương chân chính” [43, 502]

Mặc dù viết về Ấn Độ, về Đức Phật nhưng trong tiểu thuyết Đức Phật, Nàng

Savitri và tôi, người đọc vẫn cảm nhận được nét Việt Nam phảng phất trong

tác phẩm dù chủ đề tập trung vào Ấn Độ

Ngoài ra, còn có rất nhiều luận văn nghiên cứu về các sáng tác của Hồ

Anh Thái như: Nguyễn Thị Vân Nga (2004) Về tiểu thuyết Cõi người rung

chuông tận thế của Hồ Anh Thái; Nguyễn Thị Thanh Nga (2004) Cái kỳ ảo trong văn chương Hồ Anh Thái; Võ Anh Minh (2005) Văn xuôi Hồ Anh Thái nhìn từ quan niệm nghệ thuật về con người; Nguyễn Thị Thu Hương (2007) Đặc điểm tiểu thuyết của Hồ Anh Thái,… Các tác giả đều ghi nhận sự lao

động miệt mài của Hồ Anh Thái cũng như những thành công trên con đường sáng tạo nghệ thuật đầy gian khó của nhà văn

Tuy nhiên, ở chuyên ngành Lý luận văn học, việc nghiên cứu chuyên sâu

về đề tài Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái thì chưa có luận văn nào triển khai Chỉ có những bài viết lẻ tẻ, tản mạn trên các báo chí, chuyên san văn học đã bước đầu tiếp cận tới vấn đề này Rầm rộ nhất là trong khoảng

thời gian tác phẩm Đức Phật, nàng savitri và tôi ra mắt bạn đọc Có thể kể tới các bài viết như: Diễn tả cái vô minh bằng tiểu thuyết (Hòa thượng Thích Chơn Thiện), Đọc Đức Phật, nàng savitri và tôi - Phật sử và hư cấu văn

chương (Hoài Nam, Báo văn nghệ, 08/2007); Hồ Anh Thái có sợ giải thiêng

(Phạm Xuân Thạch, Vietnamnet, 09/08.2007; Xin đừng ảo tưởng vài định

kiến khi nói về Đức Phật, nàng Savitri và tôi (theo Vnmedia, 28/8/2007); Đọc truyện ngắn về Ấn Độ - tâm đắc và nghĩ ngợi của Mai Sơn (khi nghiên cứu

7

những đặc điểm của tập truyện Tiếng thở dài qua rừng kim tước) Xuất phát từ thực

tế đó, việc nghiên cứu đề tài Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái qua tập truyện

Tiếng thở dài qua rừng kim tước và tiểu thuyết Đức Phật, nàng Savitri và tôi có thể

xem là hướng nghiên cứu hợp lý, có ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong khuôn khổ luận văn này, chúng tôi tập trung nghiên cứu về: Đề

tài Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái qua Tiếng thở dài qua rừng kim

tước và Đức Phật, nàng Savitri và tôi

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Để làm nổi rõ con người, văn hóa Ấn Độ trong sáng tác Hồ Anh Thái, chúng tôi có so sánh với một số truyện ngắn khác và một số tác phẩm của ông

về đề tài Ấn Độ

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Anh Thái qua hai tác phẩm tiêu biểu Tiếng thở dài qua rừng kim tước và tiểu thuyết Đức phật, nàng Savitri và tôi, qua đó thấy được nét đẹp về con người, văn hóa Ấn Độ trong sáng tác Hồ Anh Thái

5 Phương pháp nghiên cứu

Để tiến hành nghiên cứu, căn cứ vào nội dung, yêu cầu của đề tài chúng tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

6 Đóng góp mới của luận văn

Luận văn đi phân tích, làm rõ hơn về mảng đề tài Ấn Độ trong sáng tác

của Hồ Anh Thái qua hai tác phẩm tiêu biểu Tiếng thở dài qua rừng kim tước

và tiểu thuyết Đức phật, nàng Savitri và tôi Qua đó thấy được sự am hiểu sâu

rộng của nhà văn về nền văn hóa Ấn Độ Đồng thời thấy được tài năng cũng như cá tính sáng tạo của Hồ Anh Thái trong việc cắt nghĩa, lý giải một cách sâu sắc về đất nước và con người Ấn Độ trong mảng đề tài này

7 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và danh mục Tài liệu tham khảo, nội dung chính của đề tài được triển khai thành 3 chương:

Chương 1: Khái quát về đề tài Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái

Chương 2: Con người và văn hóa Ấn Độ trong tác phẩm của Hồ Anh Thái Chương 3: Một số phương thức thể hiện đề tài Ấn Độ trong sáng tác Hồ Anh Thái

9

NỘI DUNG CHƯƠNG 1.KHÁI QUÁT VỀ ĐỀ TÀI ẤN ĐỘ TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁI

1.1 Viết về đề tài Ấn Độ - mối duyên tiền định

Ðề tài là phạm vi hiện thực mà nhà văn chọn lựa, miêu tả và thể hiện để tạo thành chất liệu của thế giới hình tượng trong tác phẩm Đồng thời, nó là

cơ sở để từ đó nhà văn đặt ra những vấn đề mà mình quan tâm Có thể nói, đề tài là khái niệm trung gian giữa thế giới hiện thực được thẩm mĩ hóa trong tác phẩm và bản thân đời sống Mỗi nhà văn đều tự lựa chọn cho mình các mảng

đề tài khác nhau để thể hiện “mối quan tâm” của mình, các đề tài đó vừa mang tính khách quan, vừa mang tính chủ quan Bởi đề tài là hiện thực của đời sống rộng lớn đang tồn tại xung quanh chúng ta, còn việc chọn đề tài nào lại phụ thuộc vào sở thích, sở trường, trình độ, cũng như vốn sống, vốn văn hóa của mỗi người nghệ sĩ

Hồ Anh Thái thực sự là một cây bút tài năng, sức sáng tạo của anh khá dồi dào và bền bỉ Và đặc biệt, anh có những cuộc bứt phá ngoạn mục trong sáng tạo nghệ thuật Điều này thể hiện rõ nhất ở đề tài mà anh lựa chọn Đó là

đề tài Ấn Độ Đây thực sự là một thử thách lớn Bởi lẽ, mỗi quốc gia, mỗi nền văn hóa đều có một quá trình vận động và kiến tạo lịch sử khác nhau Để nắm bắt và thể hiện tâm hồn của một người đã khó, đằng này lại nắm bắt và thể hiện “tâm hồn” của cả một dân tộc mà dân tộc ấy chính là Ấn Độ đầy huyền

bí Văn hóa Ấn Độ giống như một đại dương, càng bơi càng khó thấy bờ Vậy

mà anh dám đương đầu với thử thách và đã vượt qua nó một cách xuất sắc

Lý do khiến Hồ Anh Thái lựa chọn Ấn Độ và nền văn hóa của xứ sở này làm đề tài sáng tác văn chương cũng thật lạ Nó là mối duyên tiền định

Có lẽ anh chọn Ấn Độ và Ấn Độ phù hợp với anh như đôi tình nhân nợ duyên

10

từ kiếp trước Trong buổi phỏng vấn khi ra mắt cuốn tiểu thuyết Đức Phật,

nàng Savitri và tôi với độc giả thành phố Hồ Chí Minh, Hồ Anh Thái đã bộc

bạch: “Tất cả là do cơ duyên Tôi làm việc trong ngành ngoại giao, và sau đó

thi được một học bổng làm Tiến sĩ về văn hóa Ấn Độ nói riêng, phương Đông nói chung Vì thế, tôi đến với đất Ấn Tôi đã được tiếp xúc những tài liệu tương đối quý hiếm, được đi hầu hết các tiểu lục địa của Ấn Độ, được tiếp xúc với nhiều tầng lớp người Ấn Từ đấy, tôi ấp ủ ước mơ viết một điều gì đó về

xứ sở này Viết, như là một cách thử lý giải tính cách người Ấn Tôi đã dành

20 năm nghiên cứu, sưu tầm tài liệu các vấn đề văn hóa, Phật giáo của Ấn

Độ Việt Nam là nơi hợp lưu của hai nền văn hóa lớn là Ấn Độ và Trung Hoa Nhưng hình như, người Việt hiểu về văn hóa Trung Hoa hơn là Ấn Độ Tôi nghĩ mình có cơ hội được biết về Ấn Độ thì sao không viết để chia sẻ với mọi người.”[48, 1]

Ấn Độ - xứ sở của nền văn minh cổ đại nổi tiếng thế giới Đây là quê hương của những trí tuệ lớn như Phật Thích Ca, Mahatma Gandhi, Tagore, Đây còn là cái nôi sinh ra nhiều truyền thuyết và những pho sử thi vĩ đại, quê hương của nền văn hóa Phật giáo với những bộ kinh vừa huyền bí, vừa mê

hoặc Hồ Anh Thái thấy ngưỡng mộ nhưng cũng thấy ngỡ ngàng “với những

tấm sari và những con người đói rách.” [39, 306] Do vậy, anh quyết định

viết một cuốn sách về Ấn Độ Anh chính là người Việt Nam đầu tiên viết về đất nước này

Có lẽ, đề tài Ấn Độ đến với Hồ Anh Thái thật ngẫu nhiên Mảnh đất và con người nơi đây ngay lập tức thu hút anh Sáu năm liền, Hồ Anh Thái khoác

ba lô trên vai, ngang dọc khắp các miền địa lý, các miền văn hóa Ấn Độ để tìm hiểu và học hỏi Anh nghĩ mình may mắn và có cơ duyên nên đã tự đặt cái gánh ấy lên vai và phải viết, viết về Ấn Độ, viết về Đức Phật Đây cũng là một bước tiến quan trọng đối với sự nghiệp sáng tác văn chương của nhà văn

11

Như chúng ta đã biết, viết về một nền văn hóa khác là chuyện không dễ Lấy văn hóa Ấn Độ làm đề tài sáng tác lại càng khó Hồ Anh Thái đã không ngại chia sẻ những khó khăn mà anh gặp phải khi đến với mối duyên tiền định

này: “Một nhà văn có hiểu biết, có kiến thức không chưa đủ Anh ta còn phải

biết tạo ra nhân vật và tình huống để chuyển hóa kiến thức thành tác phẩm văn học Bốn năm đầu khi tiếp cận với nền văn hóa Ấn Độ, tôi mang cảm giác là: Càng sống gần càng thấy hoang mang và không hiểu được Đó là một nền văn hóa rất lớn và lâu đời Phải sau bốn năm này, tôi mới dám viết truyện ngắn đầu tiên về Ấn Độ là Người đứng một chân Rồi trong khoảng ba năm,

từ 1993 đến 1996, tôi hoàn thành tập truyện ngắn đầu tiên, được viết trên cơ

sở đề tài luận văn của mình về văn hóa Ấn Độ, và việc nghiên cứu, biên khảo của mình Cách đây mười năm, tôi thử viết tiểu thuyết về cuộc đời Đức Phật, nhưng viết xong lại bỏ đó vì thấy nhiều điểm chưa thuyết phục, chưa được ưng ý Bây giờ, tôi không còn cảm giác "sợ chết đuối" trên "đại dương" văn hóa Ấn nữa.” [47, 2] Phải nói rằng, Hồ Anh Thái đã lao động miệt mài,

không mệt mỏi để theo đuổi ước mơ của mình Anh không chỉ là một nhà văn chuyên nghiệp mà còn là một nhà văn chân chính, dám sống hết mình cho đam mê và lý tưởng, bỏ mặc đằng sau bao khó khăn, thử thách Chính vì vậy, hạnh phúc và thành công đã mỉm cười với anh

Vốn là người làm văn hóa giỏi ngoại ngữ, lại là người đi nhiều hiểu nhiều, Hồ Anh Thái dễ dàng tiếp cận với đời sống để nhận ra những giá trị bất biến cũng như những mặt hạn chế còn tồn tại thâm sâu của văn hóa Chúng ta luôn bắt gặp sự giao thoa giữa văn hóa dân tộc và văn hóa nhân loại ở nhà văn tài hoa này Cũng vì vậy mà đề tài Ấn Độ trong sáng tác của anh thật gần gũi

và dễ hiểu với bạn đọc Việt Nam và thế giới Chính điều đó đã tạo nên sức sống mãnh liệt cho các tác phẩm của anh và nó chiếm trọn được tình yêu trong lòng độc giả

số không nhiều những cây bút tràn đầy sinh lực và để lại dấu ấn đậm nét trong văn học Việt Nam đương đại

Khi mới bước vào làng văn, Hồ Anh Thái nổi lên như một hiện tượng với giọng văn trẻ trung, tươi mới cùng mảng đề tài viết về đời sống thanh niên, sinh viên Họ sống bằng tuổi trẻ với những cuộc phiêu lưu, những khát

khao khám phá đời sống Truyện ngắn Chàng trai ở bến đợi và tiểu thuyết

Người và xe chạy dưới ánh trăng là hai tác phẩm xuất sắc của mảng đề tài

này Cả hai tác phẩm đều được giải cao của Báo Văn nghệ và Hội nhà văn

Việt Nam Người và xe chạy dưới ánh trăng đi sâu vào đời sống tinh thần của

những thanh niên, sinh viên cùng trang lứa với bao khát khao về cái đẹp, vươn tới cái lương thiện Nhưng rồi cuộc sống đầy phức tạp và những cám dỗ

cứ cuốn họ theo Cuối cùng chính tham vọng và sắc dục đã nhấn chìm họ Các nhân vật trong truyện đều là những thanh niên còn rất trẻ Mỗi người mỗi

số phận khác nhau Họ bị trôi dạt về những con đường mới và phải tự mình vật lộn với cuộc đời

Bên cạnh đề tài thanh niên, sinh viên, Hồ Anh Thái còn bước chân vào khám phá hiện thực chiến tranh Nhiều nhà văn trẻ cùng lứa tuổi với anh cũng rất hăng hái viết về đề tài này, nhưng họ vẫn viết về chiến tích của cha anh

13

theo quán tính, theo khuynh hướng sử thi vốn có Thế nhưng, Hồ Anh Thái lại

không đi theo hướng đó Với hai tác phẩm Người đàn bà trên đảo và Trong

sương hồng hiện ra, nhà văn kể lại câu chuyện chiến tranh không nhằm mục

đích ca tụng mà nhằm đặt ra những vấn đề bức thiết của cuộc sống trong

những năm tám mươi của thế kỷ XX Chẳng hạn, Người đàn bà trên đảo đề

cập đến vấn đề đạo đức, cách ứng xử của xã hội đối với thân phận nữ cựu chiến binh đã phải trả một cái giá khủng khiếp cho cuộc chiến tranh chống

Mỹ Còn tiểu thuyết Trong sương hồng hiện ra, nhà văn đi từ cuộc sống hiện

tại để nhận thức lại quá khứ Cuộc sống thời chiến có cả cái tốt, cái xấu Trong con người vẫn luôn lẫn lộn giữa thiên thần và ác quỷ Đó là cái nhìn đa chiều của một nhà văn sắc sảo Có lẽ, Hồ Anh Thái viết về chiến tranh là để

“từ biệt quá khứ, chất vấn quá khứ, là nhằm giải thích hiện tại và để đoán định tương lai của chúng ta”[45, 28]

Sinh ra và lớn lên ở Hà Nội nên Hồ Anh Thái có điều kiện am hiểu về

môi trường đô thị Nhà văn từng tâm sự: “Tôi không biết gì về nông thôn cả

Nếu không có hai lần đi sơ tán thời chống Mĩ thì tôi không có một tí kỉ niệm nào về cánh đồng, ao đầm, mùa màng… có lẽ chính là hoàn cảnh đã chọn đề tài cho tôi, sống đâu quen đấy, làm gì biết nấy Không thể gọi là đã hiểu nhưng có thể nói tôi thuộc môi trường sống của mình” [42] Do đó, có thể

khẳng định đời sống của tầng lớp thị dân, đặc biệt là tầng lớp trí thức, công chức đã trở thành một trong những đề tài quen thuộc trong sáng tác của anh Anh có biệt tài trong việc nắm bắt những nét mới, những biến động trong đời sống của tầng lớp này Đây là điểm gặp gỡ với nhà văn Ma Văn Kháng Tuy nhiên cảm hứng chủ đạo, nổi bật trong sáng tác của Ma Văn Kháng khi viết

về đề tài này là cảm hứng bi hùng cho nên các nhân vật của ông dù bị đẩy đến chân tường của những khó khăn, vất vả vẫn toát lên bao điểm sáng của tâm hồn, phẩm cách, những nét kiêu ngạo, ngang tàng của kẻ sĩ Còn với Hồ Anh

14

Thái, anh cũng yêu mến và trân trọng con người như Ma Văn Kháng nhưng lại xuất phát từ cảm hứng nhân văn và phê phán là chủ yếu Với hai góc nhìn chính là thế sự và chiến tranh, cuộc sống cùng con người đô thị hiện lên thật sinh động trên trang văn của anh với đầy đủ những mặt tốt xấu, cao thượng thấp hèn… như nó vốn có trong cuộc đời

Không chỉ vậy, trong sự nghiệp sáng tác của mình, Hồ Anh Thái còn có bước ngoặt lớn với đề tài Ấn Độ Đó là những tác phẩm anh viết về đất nước

và văn hóa của xứ sở thần bí này Đầu những năm 1990, sau nhiều năm nghiên cứu và làm việc ở Ấn Độ, anh trở lại văn đàn với chùm truyện ngắn

độc đáo và hài hước: Người đứng một chân, Người Ấn, Tiếng thở dài qua

rừng kim tước, Cuộc đổi chác, Năm 2007, Hồ Anh Thái lại gây một tiếng

vang lớn với tiểu thuyết Đức Phật, nàng Savitri và tôi Đây là cuốn tiểu

thuyết đầu tiên của văn học Việt Nam tái hiện lại chân dung Đức Phật thông qua một cốt truyện hấp dẫn, một văn phong giản dị cùng một cấu trúc độc đáo Cuốn sách đã làm dậy sóng trong dư luận và được phát hành với số lượng lớn Nó không chỉ được bạn đọc Việt Nam biết đến và yêu thích, mà nó còn được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới như tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Thụy Điển,

Với sức sáng tạo dồi dào, Hồ Anh Thái luôn tự làm mới mình qua các đề tài với những cảm hứng sáng tác khác nhau Trí tưởng tượng phong phú cùng với năng lực cảm nhận sâu sắc về cuộc sống đã giúp nhà văn chiếm lĩnh được phạm vi hiện thực rộng lớn và đa chiều Thông qua hiện thực đầy biến hóa kì

ảo, anh đã tìm ra cho mình lối đi riêng, cách nhìn riêng, cách lý giải và cắt

nghĩa cuộc sống cũng rất riêng Hồ Anh Thái cho rằng: “Hiện thực và không

gian nghệ thuật của mỗi cuốn sách đòi hỏi cách xử lý riêng, một giọng điệu riêng, một văn phong riêng ” [43] Chính điều đó đã tạo nên một phong cách

mới lạ trong cây bút tài năng này

15

Cùng với các đề tài khác, đề tài Ấn Độ đã khẳng định được tầm hiểu biết và vốn tri thức về văn hóa phong phú của nhà văn Dù là mảng đề tài nào,

Hồ Anh Thái cũng luôn nhìn hiện thực như những “mảnh vỡ” của cuộc đời Ở

đó có sự đan cài giữa cái tốt cái xấu, cái cao cả cái thấp hèn, cái trang trọng và cái suồng sã Các sáng tác của anh luôn ẩn chứa giọng điệu giễu nhại thông qua cái nhìn chua chát về cõi nhân sinh Tác giả nhận thấy những nghịch cảnh trong cuộc sống để từ đó tìm ra những triết lý về cuộc đời, về kiếp người Thông qua các đề tài mà mình lựa chọn, Hồ Anh Thái có cái nhìn đa chiều, không chỉ là cái được thấy mà còn là cái cảm thấy nữa Anh không ảo tưởng về về cuộc sống và con người, thậm chí nhiều lúc còn là tiếng thở dài

thất vọng: “Một cách biện chứng, người dễ thất vọng chính là kẻ đã đặt quá

nhiều hi vọng vào con người” [43]

Như vậy, đặt trong mối tương quan giữa các mảng đề tài khác trong sáng tác của Hồ Anh Thái, đề tài Ấn Độ vừa có những điểm chung lại vừa có những điểm riêng độc đáo Nó đã tạo ra cuộc bứt phá lớn trong sự nghiệp văn chương của nhà văn và để lại ấn tượng khó phai trong lòng người đọc

1.3 Dòng chảy Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái

Như chúng ta đã biết, viết về đề tài Ấn Độ là mối duyên tiền định của

Hồ Anh Thái Có lẽ, Ấn Độ là dấu mốc quan trọng trong cuộc đời cũng như

sự nghiệp văn chương của anh Điều đó lý giải tại sao các nhà phê bình lại chọn Ấn Độ làm tâm điểm để phân kỳ sáng tác của nhà văn Theo đó, lộ trình sáng tác của Hồ Anh Thái có thể chia thành ba giai đoạn: tiền Ấn Độ, Ấn Độ,

và hậu Ấn Độ

Giai đoạn tiền Ấn Độ có thể được tính từ lúc Hồ Anh Thái bắt đầu viết văn cho đến cuối những năm 1980 Ở giai đoạn này, giọng điệu chủ đạo trong tác phẩm của anh là trữ tình đôn hậu Tác phẩm xuất sắc đánh dấu mốc cách

tân ấy chính là cuốn tiểu thuyết Trong sương hồng hiện ra (1989) Với cuốn

16

tiểu thuyết này, Hồ Anh Thái đã làm được một sự khác lạ trên mặt bằng văn học đương thời

Ấn Độ - giai đoạn trung tâm của sự phân kỳ nói trên Đây là giai đoạn

được đánh dấu bằng tập truyện ngắn Tiếng thở dài qua rừng kim tước Nó ghi

dấu quãng thời gian sáu năm anh say mê ngụp lặn trong đại dương văn hóa Ấn

Độ cổ kính và kỳ vĩ Giọng điệu chủ đạo ở giai đoạn này là tỉnh táo và sắc lạnh Nhà văn đã phơi bày những tấn bi kịch nhân sinh sâu sắc trong tập truyện

Giai đoạn hậu Ấn Độ trong hành trình sáng tác của Hồ Anh Thái được tính từ năm 1995 cho đến nay Không như các giai đoạn trước, giọng điệu văn xuôi của anh ở đây nghiêng về giễu cợt, trào lộng và mỉa mai sâu cay Lúc này, phong cách của anh đã được hình thành rõ nét trong sự biểu hiện phong phú

Đề tài Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái được thể hiện trực tiếp qua

ba tác phẩm với ba thể loại khác nhau Đó là tập truyện ngắn Tiếng thở dài

qua rừng kim tước, tiểu thuyết Đức Phật, nàng Savitri và tôi cùng tiểu luận Namasaka! Xin chào Ấn Độ

Từ mối duyên lành với Ấn Độ, nỗi đam mê và sự am tường về văn hóa, con người của xứ sở này cộng với một khả năng thiên bẩm đã làm nên điều kỳ

diệu cho tập truyện Tiếng thở dài qua rừng kim tước Tập truyện được Hồ

Anh Thái viết trong giai đoạn sống và làm việc tại Ấn Độ trên cơ sở đề tài luận văn cũng như việc nghiên cứu, biên khảo về văn hóa Ấn Độ của anh Đây là tác phẩm hiện đại của văn chương Việt viết về đề tài Ấn Độ được đông

đảo bạn đọc đón nhận Có ý kiến cho rằng, Tiếng thở dài qua rừng kim tước

không hề thua kém so với các tác phẩm của chính các tác giả Ấn Độ Thân phận con người ở xứ sở nơi đây được thể hiện qua đó khiến người đọc rùng mình thương cảm Những thân phận bất hạnh luôn đưa tới tiếng thở dài bất tận nằm sâu bên trong, nhất là khi những hình ảnh được phản ánh kia lại thấp thoáng gương mặt của chính mình - gương mặt Việt Nam

17

Tiếp bước thành công khi viết về đề tài Ấn Độ, năm 2007, thiên tiểu

thuyết Đức Phật, nàng Savitri và tôi ra đời Có lẽ, Đức Phật không chỉ là đề tài

hấp dẫn mà còn là đề tài vô cùng khó đối với văn chương của nhiều dân tộc Chúng ta sẽ nhìn nhận thế nào đây về lịch sử con người Đức Phật qua màn sương mù mịt của 26 thế kỷ? Vậy mà, dưới ngòi bút của Hồ Anh Thái, chân dung huyền thoại này hiện lên thật sắc nét và gần gũi đến lạ thường Cuốn tiểu thuyết được đánh giá khá cao không chỉ bởi kỹ thuật viết mà còn bởi nội dung

tư tưởng khá mới lạ, khiến người đọc bị lôi cuốn từ đầu đến cuối trang sách

Sau tiếng vang của tập truyện ngắn Tiếng thở dài qua rừng kim tước và tiểu thuyết Đức Phật, nàng Savitri và tôi, năm 2008, Hồ Anh Thái tiếp tục khuấy động văn đàn với tiểu luận Namasaka! Xin chào Ấn Độ Đây là cuốn

sách độc đáo dành cho những ai lần đầu tiên đến Ấn Độ và muốn khám phá đất nước, văn hóa cùng với con người nơi đây Tuy nhiên, nó không chỉ đơn giản là cuốn sách ghi chép lại một cách giản đơn về Ấn Độ mà nó là sự pha trộn giữa chất du ký trong những trang miêu tả về các miền văn hóa; chất tản văn khi phác họa tính cách con người cùng những phong tục, tập quán; chất

tiểu luận khi đề cập đến tôn giáo, lịch sử Ấn Độ Có thể nói Namasaka! Xin

chào Ấn Độ! là cuốn sách với giọng văn đẹp, ở đó chứa đựng nhiều tầng kiến

thức hơn là những gì mà nhà văn khiêm tốn gọi là “phác họa một đất nước” Như vậy, đề tài Ấn Độ là dòng chảy lớn và liên tục trong sáng tác của

Hồ Anh Thái Ấn Độ trở thành chất liệu văn học để nhà văn khai phá và cho

ra đời những tác phẩm văn học lớn cả về số lượng lẫn chất lượng Nó mang lại cho những người yêu văn chương Việt Nam một món ăn tinh thần mới Đồng thời, tác phẩm của Hồ Anh Thái khi in ra cũng được chính người đọc

Ấn Độ tiếp nhận một cách thích thú Không phải ngẫu nhiên mà học giả

K.Pandey, tiến sĩ văn học người Ấn, đã coi đó là “những mũi kim châm cứu Á

Đông đã điểm trúng huyệt tính cách Ấn Độ”, khiến họ đã “nhìn thấy đúng cái bóng đang quẩn dưới chân mình”

18

Tiểu kết chương 1:

Ở chương 1, chúng tôi đã đi trình bày sơ lược về đề tài Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái Nó không chỉ là mối duyên tiền định mà nó còn là niềm đam mê khám phá của nhà văn Với mảng đề tài này, Hồ Anh Thái đã có những bước ngoặt lớn và sự bứt phá thành công trong sự nghiệp văn chương của mình Các tác phẩm viết về đài tài Ấn Độ của anh luôn được giới nghiên cứu đánh giá cao và được độc giả đón đọc nhiệt tình

Vậy, đề tài Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái có gì hấp dẫn? Nó được thể hiện cụ thể như thế nào? Đất nước và con người Ấn Độ được khám phá ra sao? Chúng ta sẽ cùng đi tìm hiểu ở chương 2 của luận văn

19

CHƯƠNG 2 CON NGƯỜI VÀ VĂN HÓA ẤN ĐỘ TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁI

2.1 Con người Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái

2.1.1 Tinh thần mộ đạo của con người Ấn Độ

Nằm trong cái nôi của nền văn minh cổ đại phương Đông, Ấn Độ là một trong bốn nền văn minh lớn và lâu đời vào bậc nhất thế giới Ngay từ thuở

“lọt lòng” của lịch sử Ấn Độ, tôn giáo đã đóng vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống của dân tộc này Có lẽ vì thế mà Ấn Độ được mệnh danh là xứ

sở của tôn giáo, xứ sở của tâm linh Điều đó ảnh hưởng rất lớn đến đời sống tinh thần của con người nơi đây Nó đã trở thành đặc trưng đầu tiên của “tinh thần thần Ấn Độ” - lòng mộ đạo sâu sắc

Lòng mộ đạo chính là sự tin tưởng hoàn toàn vào ý nghĩa cao cả của tôn giáo cũng như thánh thần Họ hướng tới sự sùng kính thiêng liêng ở một đấng tối cao nào đó Có thể nói Ấn Độ là một dân tộc mộ đạo bậc nhất thế giới Đối với người Ấn, tôn giáo cốt yếu hơn chính trị và cần thiết hơn cả

trong các hình thức hoạt động của con người: “Điều quan tâm chủ yếu đối với

con người, theo tinh thần Ấn Độ, chính là đời sống tâm linh, khát vọng hướng tới một sự giác ngộ và siêu thoát vĩnh viễn, chứ không phải là đời sống vật chất phù phiếm của hình hài và những mãn nguyện khoảnh khắc của hình hài.”[24, 238]

Quả đúng như vậy, trong đời sống tâm linh của người Ấn Độ, thần linh

có vai trò vô cùng quan trọng Nó đại diện cho uy quyền, cho sức mạnh siêu nhiên, đồng thời cũng là biểu tượng của những gì cao đẹp nhất trong cuộc sống Trong xã hội xưa, tầng lớp giáo sĩ Bà La Môn rất được coi trọng Họ là cầu nối, là đại diện cho đấng thần linh nên mọi người phải nể sợ Ngay cả nhà

vua đứng đầu một nước cũng phải e ngại một phần: “Các ông vua đẳng cấp

20

tướng lĩnh điều khiển chính quyền Các ông giáo sĩ đẳng cấp bà La Môn trông coi đời sống tinh thần tư tưởng của nhân dân Vua ngồi trên ngai, hai tay bên ghế chạm hai cái đầu biểu hiện quyền lực Giáo sĩ ngồi ngay bên tay phải vua, tay ghế không có sư tử nhưng thần quyền lấn át Cho đến thời buổi này, đẳng cấp giáo sĩ lên đến ngôi cao nhất, cao hơn vua.” [44, 159] Vậy

thần quyền ở đây là cái gì? Nó chỉ là thứ quyền uy vô hình của tôn giáo do chính lòng mộ đạo của nhân dân tạo nên mà thôi

Tinh thần mộ đạo của người Ấn Độ còn được thể hiện rõ trong việc thờ cúng và thăm viếng các vị thần Do vậy, đền chùa ở đây được mọc lên ở khắp

nơi: “Triệu triệu ngôi đền trên cái đất Ấn Độ thừa thánh mà thiếu người sung

túc bày vẫn chưa đủ hay sao?” [42, 101] Có lẽ vì thấy chưa đủ nên anh chàng

Ananda trong truyện Người đứng một chân mới đánh đổi cả đời mình để đứng xin tiền với mong muốn xây dựng “một ngôi đền lớn kiến trúc độc đáo, đủ

khiến cho khách du lịch đàn đàn lũ lũ phải dừng viếng thăm.” [42, 100] Chính

lòng mộ đạo “cuồng nhiệt” đã thôi thúc anh hăng lên mà thề với Thần lửa Agni rằng: Nếu không xin được cho làng một triệu rupi thì xem như anh đã gửi mình cho Thần ở bãi hỏa táng ngoài bờ sông Do vậy, dù bị giám đốc nhà máy từ chối cho tiền nhưng anh không dám trở về làng Và chàng Ananda đã

nghĩ ra một “diệu kế”: “Trên con đường đó, cách cổng nhà máy một quãng

ngắn, họ thấy một người đàn ông đứng giữa đường, chân trái co lên, trọng lượng toàn thân dồn vào chân phải, tư thế của thần Shiva trong điệu múa làm rung chuyển vũ trụ Gương mặt Ananda đầy thánh thiện và ma giáo Ở chỗ

ấy Ananda vẫn đứng một chân, lặng phắc như pho tượng thực sự Chỉ khi xe của viên giám đốc phóng qua khuất dạng, Ananda mới thả nốt chân kia xuống lặng lẽ đi về nhà.” [42, 101 - 102] Lòng mộ đạo đã biến thành niềm tin sắt

đá, thành sức chịu đựng bền bỉ, thành sức mạnh dẻo dai để Ananda có thể đứng một chân, bỏ mặc tình yêu, lạc thú và ngay cả sự sống của mình Ananda đứng như vậy ngày qua ngày, năm qua năm, cho đến khi người anh ta

21

trở thành cái xác lạnh vô hồn Thật bất ngờ, sau cái chết vì lòng mộ đạo ấy, giám đốc nhà máy đã đột ngột dốc tiền ra xây một ngôi đền ở ngay chỗ Ananda đứng Ông còn cho đắp hình nổi thần Shiva, một chân co một chân chống, đang quay tít trong vũ điệu làm rung chuyển vũ trụ để rồi khách du lịch có chỗ dừng chân mà chụp ảnh Làng Khusi nhờ kì quan ấy mà nổi tiếng Dân làng nhờ đó mà có nơi lui tới để cầu nguyện Như vậy, ước vọng lớn nhất của“người đứng một chân” đã được thực hiện

Thần linh trong cuộc sống của người Ấn Độ tuy vô hình nhưng lại hiện hình trong tất cả các hoạt động của đời sống văn hóa Đấng siêu nhiên này xuất hiện trong các tục lệ cưới xin, ma chay, trong các lễ hội truyền thống, trong tín ngưỡng dân gian và ngay cả trong cuộc sống sinh hoạt thường ngày của họ Người Ấn Độ tin rằng thần linh sẽ ban phước lành mang lại may mắn cho họ, sẽ che chở và bảo vệ họ tránh khỏi tất cả những hiểm nguy, tai họa và cảsự dối trá nữa Chuyện cưới xin theo người Ấn Độ, sự kết nối giữa hai người không phải dựa trên tình yêu mà dựa vào sự sắp đặt của thần linh, đó là

do duyên phận Bởi vậy, dù muốn hay không công chúa Savitri vẫn phải kết hôn với vị tiểu vương già 60 tuổi vì tử vi của nàng và của ông ta hòa hợp Còn nàng Nilam xinh đẹp dù đã có người yêu nhưng vẫn chấp nhận lấy Amar vì cung song ngư của nàng chỉ hợp với cung Trinh nữ của anh ta mà thôi Chuyện cưới xin đã vậy, chuyện chết chóc cũng luôn có sự hiện diện của thần

linh: “Nilam đặt cái thi thể còn ấm của đứa con vào trong hố, lấp đất, rồi cầu

nguyện cho Thần Chết Yama lên đường may mắn đưa nó về trời, cầu Thần Bảo vệ Vishnu che chở cho nó, Cầu Thần Tái Tạo Shiva cho nó một kiếp trai

ở lần đầu thai sau [42, 43] Có lẽ, đó là niềm tin bất diệt của người Ấn Độ

vào những thế lực bí ẩn mà họ cho là tất cả

Trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, đấng tối cao ấy cũng chứng tỏ được sức mạnh và tầm quan trọng không thể thiếu của mình Chẳng hạn, trong tình yêu con người tìm đến thần linh như sự chứng giám cho lòng chung

22

thủy, cho sự chân thành của mình với người yêu:“Chỉ cách đây mấy hôm

Nilam đã bắt anh phải thề trước Thần Tình Yêu Kama và Thần Lửa Agni rằng

sẽ không bao giờ mò đến khu vực đèn đỏ Làm như vậy mà vẫn phải giữ trinh tiết cho người mình yêu là một việc quá đỗi khó khăn, nhưng Ravin đã thề Thần Kama chứng giám cho tình yêu của anh Và Thần Agni sẽ nổi lửa hỏa thiêu Ravi nếu anh không giữ được lời thề.” [42, 32] Khi con người bế tắc,

muốn tìm sự giải thoát cho cuộc đời, người ta cũng tìm đến thần linh như một

sự cầu cứu khẩn thiết: “Gã mục đồng lặng lẽ đi khỏi kinh thành trong một

đêm trăng Lủi thủi, ê chề Cuộc ái ân duy nhất với người ngọc chỉ mới mấp

mé bên ghềnh thác đã làm gã muốn chết Gã đến trước một ngôi đền thờ thần Lali, cầu nguyện nữa thần hãy đưa gã đi Gì chứ thêm một mạng người chắc thần sẵn lòng Chỉ là thêm một cái sọ người vào chuỗi tràng hạt xương sọ trên cổ nữ thần thôi mà.” [42, 231] Thế nhưng, nếu không được sự đồng ý

của thần linh, con người cũng trở nên bất lực: “Nhưng gã không chết được

Thần Kali chưa cho gã chết Sáng ra gã vẫn nằm trên chạc cây chênh vênh Không hề giật mình Không hề rơi xuống.”[42, 231] Còn anh chàng Ravin

trong truyện Người Ấn, anh đã từng thề trước thần linh là không bao giờ rời

xa mẹ nửa bước, mặc dù mẹ anh không còn nữa Chính bởi sự ám ảnh về lời thề đó, anh đã phải đấu tranh tư tưởng rất nhiều, giữa một bên là hiện thực cuộc sống: tình yêu, công việc và tiền bạc; một bên là lòng sùng kính thiêng liêng Cuối cùng, sau bao trăn trở, anh đã chọn trở về Ấn Độ với bộ hài cốt của mẹ mình Lòng mộ đạo đã chiến thắng tất cả Đấng thần linh vô hình trung đã chi phối đời sống tinh thần của một con người

Vâng! Tất thảy người dân Ấn Độ, dù là vua chúa hay thường dân, dù là nam hay nữ, dù xuất thân trong đẳng cấp nào, kể cả các nhà văn hóa lớn lẫn các nhà hoạt động chính trị đều có một niềm tin mãnh liệt vào tôn giáo, niềm tin ấy được nâng lên thành triết học tâm linh trong văn hóa Ấn Độ Trong tiểu

thuyết Đức Phật, nàng Savitri và tôi, Hồ Anh Thái đã cho ta thấy rõ đặc điểm

23

này của tinh thần Ấn Độ: “Nhà vua cũng phải cúi mình trước Nữ Thần để

được ban phước Một bằng chứng của chính quyền cúi mình trước đức tin của dân chúng.” [44, 7] Vua cha Savitri còn sẵn sàng chi ra một trăm thỏi bạc

bằng tiền mua mười con bò sữa để làm lễ tẩy uế cho nàng, để xin thần linh tha thứ cho “đứa con gái kém phẩm hạnh” của mình

Với đề tài Ấn Độ, Hồ Anh Thái đã hiểu và nắm được cái “thần” trong tinh thần Ấn Độ Anh đã thể hiện điều đó một cách xuất sắc qua các tác phẩm của mình

2.1.2 Sức sống mãnh liệt của con người Ấn Độ

Nói tới con người Ấn Độ, người ta thường nhắc đến sự sùng đạo và tính cách cam chịu bền bỉ của họ Thế nhưng đằng sau sức chịu đựng lầm lũi qua hàng ngàn năm lịch sử ấy là cả một trái tim chứa đầy nhiệt huyết và một sức sống mãnh liệt vẫn cháy âm ỷ trong tâm thức của người dân nơi đây Qua các tác phẩm viết về đề tài Ấn Độ, Hồ Anh Thái đã nhận thấy và trân trọng sức sống mãnh liệt của con người Ấn Độ qua các trang văn chứa đầy cảm xúc của mình

Công chúa Savitri trong tiểu thuyết Đức Phật, nàng Savitri và tôi như

một tấm gương phản chiếu sức sống mãnh liệt đó, nàng hiện lên vừa gần gũi, vừa chân thực đến lạ thường Xuất thân trong một gia đình quyền quý, là công chúa của một nước lớn, nàng cùng chị của mình không được sống hồn nhiên,

vô tư như bao người con gái khác Bởi họ phải gánh trên vai danh dự của cả đẳng cấp và nền tảng đạo đức của cả một quốc gia Ngay từ khi còn nhỏ, Savitri đã được vua cha chọn cho một người thầy “đáng kính” (!) thuộc dòng dõi Bà La Môn Thầy sẽ chịu trách nhiệm dạy bảo nàng nên người theo đúng bài bản Tức là nàng phải trở thành người con gái công dung ngôn hạnh của dòng dõi hoàng gia

Thế nhưng, ngay từ tấm bé, Savitri đã bộc lộ là một cô gái bướng bỉnh, ngang tàng Nàng không chịu bằng lòng với “trật tự” hiện tại của mình Nếu

24

các cô gái khác thường yêu thích may vá thêu thùa hay chơi các trò như đánh

chuyền, nhảy lò cò còn công chúa thì:“Giờ học không bao giờ ngồi yên Kiến

thức thánh hiền khó nhồi được vào đầu Tội của ta chỉ mong ngóng hết giờ học với đạo sư để chạy sang học binh pháp võ nghệ với đám con trai Ta không mặc sari đàn bà mà cuốn dhoti thành hai ống quần như đám con trai

Ta lăn vào tập đấu vật với đám con trai Ta học cung kiếm như một trang nam tử” [44, 50] Ngoài ra, nàng chỉ chơi mỗi một trò Đó là trò đám cưới,

chỉ một mình nàng giữa đám con trai mới lớn Điều đó làm vua cha hết sức lo lắng, còn vị đạo sư thì coi nàng như cái gai trong mắt Ước mơ của nàng không phải là một cuộc sống gia đình ấm êm như bao người con gái khác mà

nàng mong muốn“được đi đâu đó như một du sĩ, tự do như gió mây, không bị

cầm chân ở một nơi một chốn Ước không phải là phận gái, được bắn cung cưỡi ngựa thỏa thích mà không bị người đời cười chê” [44, 56] Mới lên bốn

tuổi, Savitri đã thầm thương trộm nhớ hoàng tử Siddhartha Nàng quyết tâm lớn lên sẽ lấy chàng bằng được Chính vì quyết tâm ấy, cả đời công chúa đã chạy theo dục vọng và đam mê, chạy theo cái bóng của hoàng tử như mục đích cuối cùng của đời mình

Savitri đúng là một cô gái táo bạo, đầy sức sống Nàng không chấp nhận

sự sắp đặt của số phận, không chịu sự gông cùm của chế độ đẳng cấp, của nền đạo đức đã quá lỗi thời trong xã hội Ấn Độ xưa Khi phải chấp nhận lấy vị tiểu vương già sáu mươi tuổi, phải chịu hỏa thiêu theo chồng khi ông ta chết

đi, nàng cùnghai vị hoàng hậu già đã không cam chịu Họ tìm mọi cách để

chạy thoát Như vậy đồng nghĩa với việc họ dám “chống lại ý nguyện của nhà

vua Chống lại tập tục của xứ sở Chống lại luật lệ của thần linh” [44, 172]

Vậy, điều gì đã khiến họ dám làm một chuyện kinh thiên động địa như thế? Câu trả lời chỉ có thể là vì lòng ham sống, vì sức sống mãnh liệt đang cháy rừng rực trong họ Lúc này, mọi thể chế, mọi rào cản đè nén con người dường

25

như bị vỡ tung, bị lật nhào dưới sự phản kháng mãnh liệt của những người phụ nữ mạnh mẽ như Savitri

Tuy không phải là công chúa lá ngọc cành vàng như Savitri, nhưng

Nilam trong truyện Tiếng thở dài qua rừng kim tước cũng là một cô gái xinh

xắn, đáng yêu Tuy hai người phụ nữ này có tính cách khác xa nhau nhưng họ gặp nhau ở cùng một điểm Đó là họ đều có một sức sống tiềm tàng, bất diệt Xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo, Nilam phải chịu khá nhiều thiệt thòi, bất hạnh Không lấy được người mình yêu, nàng đành phải chấp thuận làm vợ một chàng trai trong làng vì số hồi môn mà cha mẹ nàng phải trả ít hơn người ta Nilam bước vào cuộc sống hôn nhân đầy éo le và trắc trở Đau đớn hơn, nàng lại sinh ra toàn đứa con gái Chính điều này khiến nàng bị gia đình nhà chồng hắt hủi, ngược đãi Không chịu nổi sự áp bức đó, Nilam đã chống cự, phản kháng lại thái độ quá quắt của bà mẹ chồng Kết quả là nàng

bị thiêu sống nhưng may mắn thoát chết Sau tai họa đó, Nilam nhất quyết không chịu trở lại cuộc sống đầy ám ảnh ấy Nàng tự giải thoát cho đứa con gái mình vừa sinh ra bằng cái chết và tự giải thoát cho chính mình Mặc dù sự phản kháng của Nilam có phần tiêu cực nhưng nó đã phần nào nói lên khát vọng sống, khát vọng được tự do và làm chủ hạnh phúc của người phụ nữ - nạn nhân của chế độ phân biệt đẳng cấp, quan niệm trọng nam khinh nữ và các hủ tục vẫn tồn tại trong xã hội Ấn Độ lúc bấy giờ

Không chỉ có Savitri, Nilam mà còn rất nhiều người Ấn Độ khác nữa,

họ cũng có một lòng ham sống mãnh liệt với ước muốn được tự do làm chủ cuộc đời mình Đó là câu chuyện tình yêu thật cảm động giữa nàng Sabanavới

anh chàng Govinda tốt bụng trong truyện ngắn Đi khỏi thung lũng mới đến

nhà Sabana vốn là một Kumari được mọi người sùng kính Nhưng cũng

giống như các Nữ Thần Sống khác, nàng bị thất sủng khi đến kì chảy máu Nàng bị người ta trả lại gia đình trong tâm trạng hụt hẫng, hốt hoảng Dường

26

như Sabana không quen với cuộc sống bình thường và đặc biệt là trên chuyến

xe khách trở quê hương cô tỏ ra lạ lẫm, lúng túng Bởi trước đây “Thần Nữ đi

đâu cũng bằng kiệu, bằng cáng hoặc xe ngựa” [42, 121].Lợi dụng sự ngây

thơ đó của Sabana, một tú bà trên xe đã bắt chuyện và có ý định lừa bán nàng May mắn thay, cũng trên chuyến xe định mệnh ấy, nàng gặp Govinda Chính chàng đã cứu nàng thoát khỏi sự lừa bịp của mụ tú bà gian xảo và còn nhiệt tình đưa cô về tận nhà Thế nhưng, vừa bước chân vào đến cửa, anh trai Sabana ngay lập tức nắm vạt áo sari phủ kín cả mặt nàng, rồi đẩy cô đi vội:

“Đi với anh ngay Nhỡ có ai nhìn thấy em thì em sẽ chết già xó cửa mà không lấy được chồng Cả làng này đều biết em là Nữ Thần Đồng Trinh Không đứa trai làng nào dám lấy em làm vợ Người ta tin rằng chồng của Nữ Thần sẽ chết non Chết bất đắc kỳ tử” [42, 131] Chứng kiến cảnh tượng đau lòng ấy,

Govinda đã hiểu ra tất cả Chàng thương cảm và tỏ lòng yêu mến Sabana Chàng quyết định sẽ đưa nàng đi theo mình đến hết cuộc đời ở thung lũng bên kia - nơi không có thần linh ngự trị mà chỉ có đường chân trời rộng mở Họ sẽ

có một cuộc sống thật hạnh phúc khi họ đã dám vượt qua mọi rào cản của

nhân quyền và thần quyền: “Ở đấy có hai người yêu nhau Làm ăn mà yêu

nhau” [42, 133]

Thế ta mới thấy, con người Ấn Độ có sức sống thật mãnh liệt Họ dám vượt qua tất cả những bất công, những định kiến và nỗi sợ hãi đã cố hữu trong suy nghĩ của họ hàng nghìn năm để vươn lên làm chủ bản thân, làm chủ cuộc sống của mình với tinh thần phản kháng mãnh liệt

2.1.3 Sự hòa hợp với thiên nhiên của con người Ấn Độ

Mỗi quốc gia, dân tộc đều có những nét độc đáo riêng và Ấn Độ cũng vậy Đặc biệt là trong tính cách cũng như trong phong cách sống của con người nơi đây Bằng cái nhìn khách quan của một học giả từng gắn bó thân thiết với Ấn

Độ, Hồ Anh Thái đã khái quát nên tính cách ấy trong các tập truyện ngắn của

27

mình Chẳng hạn trong truyện Người Ấn, tác giả viết: “Cả một gia đình đi với

nhau là thành riêng một thế giới, chuyện trò cười đùa huyên náo và suồng sã, như thể xung quanh thế giới của họ là một sa mạc không sự sống Nhưng nếu

đi chỉ có một mình thì một mình học là cả vũ trụ đang cần sự thám hiểm và họ chẳng muốn mất công tản mạn ra ngoài để bắt quen hoặc gây cảm tình với những sinh vật đang nhốn nháo đứng ngồi trong phòng chờ” [42, 6]

Bên cạnh đặc điểm riêng biệt này, đất nước Ấn Độ còn là đất nước của những con người không tất tả bon chen Nhu hòa tự tại, gần gũi, hòa hợp với thiên nhiên là một trong những quan điểm sống tích cực của họ

Đến với đất nước Ấn Độ, du khách có thể dễ dàng nhìn thấy cảnh sắc thiên nhiên còn khá nguyên sơ như chưa có bàn tay nhân tạo của con người

tác động đến:“Trong các thành phố Ấn Độ, chỉ đi một đoạn, một vài cây số,

ta sẽ gặp những công viên um tùm rậm rạp như rừng Đi dạo trong những công viên ấy, sẽ qua những nơi dường như hiếm khi có dấu chân người Trong công viên, không ai nuôi mà đầy những chim công và khỉ” [45, 56]

Còn nếu đi thăm thú bằng xe, bạn sẽ ngỡ ngàng trước “những cánh đồng hoa

cải, màu vàng chanh trải ngút tầm mắt Hai bên đường là những hàng xoài sum suê trĩu quả”[44, 19] trông thật thích mắt

Thiên nhiên cũng như con người nơi đây luôn mang một vẻ đẹp bí ấn, dường như nó cũng nhuốm màu thần linh như tinh thần mộ đạo của người Ấn

Độ: “Đang trời quang mây tạnh Đang cảnh sắc trong trẻo rõ ràng Chỉ trong

chốc lát hình như cả không gian dừng sững lại, người nào vật nào ở nguyên chỗ ấy Cây cỏ im phăng phắc Không một tiếng thì thầm lao xao Không một thoáng gió lay động Một lớp phim mỏng trong suốt tráng lên cảnh vật, quang dầu cho nó, đóng hộp cho nó, gửi đúng cái khoảnh khắc ấy vào một viện bảo tàng vĩnh cửu” [44, 10] Đây là cảnh sắc vô cùng hiếm có ở vùng biên giới

khi những trận sương mù bất chợt ập đến Người dân Ấn Độ đã quá quen với

28

cảnh này và ngay từ lúc ấy người ta chạy hết vào trong nhà hoặc ai đứng đâu thì đứng yên đó Bởi sương mù sẽ gây cảm giác tức thời như bị chọc mù mắt

Nó còn đáng sợ hơn cảm giác bị bọc tối bưng lấy mắt

Thiên nhiên với con người Ấn Độ dường như không có khoảng cách Người Ấn luôn yêu mến và trân trọng nó như một phần của cuộc sống Các bể

bơi nhân tạo trong khách sạn được “thả sen thả súng như cái ao nửa hoang

dã” [44, 11] Người bơi có thể thể vừa tắm vừa ngắm hoa và thưởng thức

hương vị ngọt ngào của các loài hoa này Tất cả người dân Ấn Độ không phân biệt đặc cấp, sang hèn, họ đều coi thiên nhiên như người bạn thân thiết của mình Dù là công tử phong lưu bậc nhất kinh thành Varanasi như Yasa cũng

muốn chìm vào phong cảnh thiên nhiên để hưởng thụ cuộc sống: “Cha chàng

xây cho chàng ba tòa lầu để vui thú theo mùa Mùa hạ, chàng ngụ trong tòa lầu chìm giữa hàng chục mẫu vườn cây cổ thụ Từng đàn công kéo vào sân lầu, đậu trên đỉnh lầu, trên các bậu cửa sổ Chúng gù chúng tác chúng gáy chúng kêu những tiếng hoan lạc” [44, 98] Hay các bác nông dân đanglao

động vất vả trên các cánh đồng cũng vậy: “Mặt trời tỏa sáng Chim chóc hót

líu lo Trên cánh đồng có một người đàn ông cùng hai con bò đang cày ruộng Những đường cày gợn lên như sóng trên mặt sông” [44, 86] Không

chỉ vậy, vạn vật đến với con người như tìm đến với mối tâm giao Có lẽ chúng

không nhận thấy mối nguy hiểm nào từ họ: “Ngay trong kinh thành của vua

cha, chàng cũng ngồi thần ra hàng giờ Những con chim xuống đậu trên vai chàng như đậu trên cành cây Những con sóc đất nhí nhảnh chạy qua chạy lại

ăn những hạt ngũ cốc trên bàn tay chàng đang xòe ra Những đàn khỉ, những đàn hươu nai cũng thản nhiên qua lại trước mặt chàng Những chú chim công thì điềm nhiên biểu diễn vũ điệu xòe đuôi trong bóng mát trưa hè” [44, 36]

Ngoài ra, người dân xứ Ganga còn luôn sống thuận theo tự nhiên như lời Phật dạy Vạn vật đều có sinh có diệt Con người không nên can thiệp vào

29

tiến trình tự nhiên Các việc làm như: “Ngắt hoa bẻ lá chặt cây Bắt bớ giết

chóc muôn thú, giam cầm muông thú trong lồng trong cũi là trái với tự nhiên ” Mà“Mục tiêu giải thoát khỏi mọi đau khổ có thành tựu được hay không, một phần lớn là phụ thuộc vào nỗ lực chung sống hòa hợp với tự nhiên” [44, 302] Do vậy, một bộ phận không nhỏ người dân Ấn Độ đã duy

trì chế độ ăn chay, hạn chế sát sinh trong các ngày lễ lớn để bảo vệ các sinh linh nhỏ, góp phần làm trong sạch tâm hồn theo đức tin của họ

Như vậy, hòa hợp với thiên nhiên là một đặc điểm nổi bật trong tính cách cũng như lối sống của con người Ấn Độ Nó làm cho cuộc sống của họ trở nên trong sạch và đáng yêu hơn Đây cũng là một xu thế mới mà cả thế giới đang theo đuổi để bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ môi trường với mục đích bảo vệ cuộc sống của chính mình và làm cho cuộc sống của chúng ta trở nên tươi đẹp hơn

2.2 Văn hóa Ấn Độ trong sáng tác của Hồ Anh Thái

2.2.1 Vài nét về phong tục, tín ngưỡng của văn hóa Ấn Độ trong cảm nhận của nhà văn

Ấn Độ là đất nước có lịch sử từ lâu đời, là một trong những nền văn hóa phát triển rực rỡ nhất của văn minh nhân loại Qua hàng ngàn năm trước công nguyên, Ấn Độ đã phát triển nền văn hóa của họ đến đỉnh cao Ngày nay những di sản ấy vẫn còn, người dân nơi đây đã và đang góp phần làm phong phú thêm cho kho tàng văn hóa nhân loại

Bên cạnh những thành tựu to lớn về triết học, văn học, nghệ thuật cùng các công trình kiến trúc đồ sộ, phong tục, tín ngưỡng cũng là một nét văn hóa vô cùng hấp dẫn của người Ấn Độ Nó thể hiện đời sống tinh thần phong phú của người dân xứ Ganga Với cơ duyên tiền định của mình, Hồ Anh Thái

đã đưa người đọc đi hết từ bất ngờ này đến bất ngờ khác để khám phá những nét phong tục, tín ngưỡng độc đáo của người Ấn Độ qua các trang văn viết về

đề tài Ấn Độ của anh

30

Mở đầu tác phẩm Đức Phật, nàng Savitri và tôi, độc giả không khỏi tò mò với cô gái Kumari (đồng trinh) xinh đẹp Đó là “một thiếu nữ đẹp lộng lẫy Da

trắng Mắt búp sen Mũi cao Môi dày dặn Mọi nét đều như tạc.” [44, 5] Cô

thường xưng ta với mọi người và có những lời nói, cử chỉ của một đấng bề trên Bởi lẽ trước đây cô đã từng là một Nữ Thần Đồng Trinh theo phong tục thờ Nữ Thần Đồng Trinh ở thung lũng Kathamandu thuộc xứ Nepal Nữ Thần chính là hiện thân của Parvati, vợ thần Shiva Dân chúng cần sự hiện diện của nàng Người ta tìm chọn và phong lên một Nữ Thần để coi giữ đời sống tinh thần cho mình Để có thể trở thành Nữ Thần Đồng Trinh, các bé gái ứng cử được lựa chọn một cách cẩn thận và kĩ lưỡng Họ phải hội tụ đầy đủ các tiêu chuẩn:

“Thuộc đẳng cấp chuyên hành nghề làm vàng bạc Theo đạo Phật Tử vi lập ra toàn những điều tốt đẹp Trên người có đầy đủ ba mươi hai quý tướng Màu da, màu mắt, hàm răng, mái tóc, nốt ruồi, các huyệt Đủ cả.” [44, 195] Nếu bé gái

nào đạt đủ các tiêu chuẩn trên sẽ tiếp tục bước vào vòng tuyển chọn gắt gao

hơn Đó là vòng thử lòng dũng cảm: “lúc nửa đêm, từng cô bé bị đẩy vào một

căn phòng Ẩm thấp, ngột ngạt tanh tưởi Cả phòng chỉ có một ngọn nến cháy leo lét Những cái mặt nạ ghê rợn treo trên tường Những tiếng hú hét rú rít, tiếng vạc sôi, tiếng người rên rỉ khóc Hệ thống âm thanh vòm bố trí kín đáo trong căn phòng làm tăng hiệu quả lúc nửa đêm Một mình Con bé dò dẫm đi từng bước thì giẫm phải một vật kềnh càng lông lá Nhìn kĩ hóa ra một cái đầu trâu mới chặt, máu me be bét, cặp mắt thô lố toàn tròng trắng Trên nền đất lênh láng máu, lăn lóc những cái đầu trâu đầu dê đầu cừu.” [44, 196]

Đối mặt với nỗi sợ hãi như vậy, không phải bé gái nào cũng đủ can đảm để vượt qua Và người vượt qua được sẽ được chọn là Kumari Gia đình các bé lên ngôi Nữ Thần Đồng Trinh được hưởng phú quý, bổng lộc Còn các em phải rời xa gia đình để trở thành Nữ Thần Sống Họ luôn phải mặc đồ màu đỏ,

vẽ một con mắt thứ ba giữa trán, chân nhuộm đỏ, mang những món trang sức

chảy máu, và“tuổi dạy thì là hạn cuối cùng Nhiều Nữ Thần bị phế truất sớm

hơn thế Vấp ngã chảy máu Chạy chơi leo trèo chảy máu Đang yên đang lành rụng một cái răng Chảy máu Đang vui khỏe mắc chứng huyết lỵ Chảy máu.”

[44,8] Khi bị phế truất, từ một nữ thần được cung phụng, chiều chuộng trong cung điện bỗng chốc trở thành người bình thường là một cú sốc lớn đối với các

bé gái đã từng làm Nữ Thần Đồng Trinh Nhiều Kumari nhớ mãi về “quá khứ vàng son” và cảm thấy quá khó để tái hòa nhập với cộng đồng Thông thường, những bé gái này sẽ không có cuộc sống hôn nhân bình thường như những người khác Bởi nhiều người tin rằng, cưới một Kumari sẽ rất đen đủi, thậm chí

có thể mang lại tai họa: “Chồng của một cựu Kumari sẽ phải chết bất đắc kì

tử Gã đàn ông phạm vào thánh thể của nàng sẽ lăn quay ra, co giật, dúm dó,

sẽ phọt máu ra từ chín lỗ trên người mà chết.” [44, 279]

Liên quan đến các vị thần, ngoài phong tục thờ Nữ Thần Đồng Trinh, người dân Ấn Độ còn có nhiều phong tục, lễ nghi khác như lễ tế thần Độc hại

Mangala - var được tổ chức vào thứ ba hàng tuần: “Ngày thứ ba hàng tuần

dành để cúng thần, cầu mong thần không gây hại Tất cả các môn sinh đều

có mặt, đều ngồi ngay ngắn trong chính điện, đều răm rắp đọc kinh theo thầy.” [44, 52] Tế lễ giữ một vai trò quan trọng trong đời sống tôn giáo và xã

hội của người dân Ấn Độ Đó là cách thể hiện sự sùng kính của con người đối với thần linh, nó cũng là cách làm vui lòng đấng thánh thần với mong muốn nhận được sự giúp đỡ, bảo hộ của họ cho những vấn đề trong đời sống trần tục như tài sản, sức khỏe, con cái, Đây là một nét đẹp văn hóa mà người Ấn

Độ vẫn giữ gìn cho đến tận ngày nay

32

Bên cạnh đó, trong cuộc sống hàng ngày, người dân Ấn Độ còn có những phong tục, tín ngưỡng mang nét độc đáo riêng khiến du khách không khỏi ngỡ ngàng bởi sự độc và lạ của nó

Đầu tiên là đám cưới Đám cưới thường là ngày trọng đại của các cặp đôi

và ở bất cứ quốc gia nào cũng có những tập tục cưới xin truyền thống khác nhau, nhưng đám cưới truyền thống của người Ấn Độ thực sự là một đám cưới đặc biệt Nó không chỉ đặc biệt ở trang phục, màu sắc, thời gian tổ chức

mà còn là nét truyền thống văn hóa với nhiều nghi lễ và biểu tượng khác nhau Các nghi lễ trong đám cưới của người Ấn là biểu trưng cao nhất cho truyền thống và sắc màu của dân tộc này

Cũng như đám cưới của bao người khác, đám cưới của công chúa Savitri với vị tiểu vương sáu mươi tuổi được tổ chức linh đình theo nghi lễ

truyền thống: “Đám cưới kéo dài bảy ngày Cả hai hoàng gia và hai đất nước

tưng bừng ca múa trong cả bảy ngày Rượu đổ như suối, bánh trái như núi, hoa ngập thành thảm dày khắp mặt đất Trong bảy ngày, cô dâu chú rể bị giữ

ở hai căn phòng riêng.” [44, 116] Khi đi đón dâu, chú rể sẽ mặc trang phục

màu trắng để thể hiện sự trong trắng của một chàng trai tân: “Chú rể áo mũ

trắng tuyền, cưỡi con ngựa trắng Trong lòng ôm thêm một thằng bé mặc toàn đồ trắng.” [44, 108] Trên đường đến nhà gái, họ chỉ toàn hát những bài

ca về hoàng tử Rama và nàng Sita, những bài ca về đức thủy chung của nàng Savitri trong thần thoại Cô dâu trong ngày cưới sẽ diện trên mình những bộ Sari thật đẹp đẽ, lộng lẫy nhất với nhẫn vàng và đồ trang sức Trong đó màu

đỏ là màu chủ đạo với mong muốn đem lại sự may mắn cho cuộc hôn nhân:

“Ta được trang điểm cả một ngày Sari màu đỏ, khăn chùm đầu che mặt màu

đỏ, màu đỏ chúc phúc cho cô dâu và cuộc đời phía trước cô Trước ngưỡng cửa cung công chúa, nghi thức cầu nguyện dwara - bắt đầu Tế sư quệt lên giữa hai hàng lông mày của chú rể một vệt son đỏ cầu may mắn ” [44, 109]

33

Trong mọi lễ nghi của người Ấn Độ, Thần Lửa Agni không thể vắng mặt và lễ cưới cũng vậy Một lò lửa cúng sẽ được chuẩn bị kĩ càng Tế sư hướng dẫn cô dâu chú rể ném vào ngọn lửa thiêng gạo và muối với lời cầu:

“Con cầu Ganesha, con cầu chư thiên xua tan mọi trở ngại, cho đôi lứa hạnh phúc đời đời.” [44, 111] Sau đó chú rể chập bàn tay vào bàn tay cô dâu, giữa

hai bàn tay là những chiếc lá mehedi đã nghiền nát Giáo sĩ lại lấy một băng vải khác hơ trên lửa kèm theo câu thần chú Băng vải được quấn quanh hai bàn tay cô dâu chú rể mấy vòng cùng với việc buộc vạt áo sari của cô dâu vào

áo choàng của chú rể để thắt chặt tình phu thê Thần linh chứng giám, sợi dây

ấy khôn gỡ, khôn cởi, đôi phu thê sẽ gắn bó và sống hạnh phúc với nhau trọn đời trọn kiếp

Không chỉ có đám cưới, khi tìm hiểu về đám tang trong văn hóa Ấn Độ cũng có khá nhiều điều thú vị Theo phong tục tập quán của người dân nơi đây, người chết sẽ được làm lễ hỏa táng Bởi theo quan niệm của người Ấn Độ, lửa tượng trưng cho sự ra đi nhẹ nhàng, thanh thản như một sự giải thoát kì diệu khỏi số kiếp con người Cái chết là một quy luật tất yếu không thể tránh thoát được Thế nên khi có người mất đi, người Ấn Độ không tỏ ra đau buồn, thậm chí họ còn cảm thấy nhẹ nhõm bởi người thân của mình được siêu thoát, được lên cõi vĩnh hằng Tùy theo xuất thân và tầng lớp của từng người mà lễ hỏa táng được tổ chức khác nhau Nó thể hiện sự phân biệt giàu nghèo cũng như

đẳng cấp của người Ấn Độ: “Phía trước là bãi cỏ ngút ngàn bên bờ sông, một

giàn hỏa táng đang được dựng lên Ta chưa khi nào thấy một giàn hỏa táng vĩ đại như thế Giàn thiêu được xếp toàn bằng gỗ trầm, nghe đâu tới chục tấn gỗ trầm Giàn hỏa táng bình dân chỉ độn vài cây gỗ trầm trong mấy chục cây củi

là đủ Nhưng đây là giàn hỏa thiêu của một vị tiểu vương Mấy chục thùng bơ tinh khiết xếp sẵn xung quanh giàn hỏa thiêu cao hơn đầu người Trên giàn thiêu có một giá gỗ, treo chông khánh, treo bình nước để tế sư làm lễ Chính

34

giữa giàn thiêu là một cái bệ cũng xếp bằng gỗ trầm, kích thước bằng cái giường Đấy là linh sàng cho thi thể nhà vua mới băng hà.” [44, 141]

Cùng với cái chết của những người đàn ông, người vợ bất hạnh của họ sẽ

bị hỏa thiêu theo chồng Người ta tin rằng người đàn bà đã qua hoả thiêu có thể xuống tận địa ngục buộc các lực lượng ma quỷ phải trợ giúp hoặc tránh xa người thân của họ và có thể giải thoát sau khi chết Không chỉ vậy, người dân

Ấn Độ còn quan niệm rằng của cải của một người đàn ông nên được gửi kèm theo để anh ta có thể dùng tiếp ở kiếp sau Và vợ chính là tài sản quý giá nhất,

là nguồn vui lớn nhất trên trần gian cho nên họ cần phải chết theo để phục vụ chồng mình trong kiếp sau Theo phong tục này mà nàng Savitri và hai bà

hoàng hậu già của tiểu vương sáu mươi phải chịu chết theo chồng: “Tập quán

gì mà lạ lùng? Khi gả ta sang cho nhà vua bên này, phụ vương không hề biết tập quán xứ này buộc người vợ góa phải lên giàn hỏa táng theo chồng Chết như thế là đức hạnh là chung thủy là hạnh phúc lứa đôi đời đời.” [44,

142] Thế nhưng, Savitri đã không chịu chết một cách oan nghiệt như vậy, nàng đã vùng lên để tự giải thoát cho mình Bởi nàng còn tuổi trẻ, còn tình yêu mà nàng đang theo đuổi nữa

Ngoài các phong tục, tín ngưỡng trên, gắn với con sông Hằng huyền thoại và thiêng liêng, người dân Ấn Độ còn duy trì phong tục nhúng mình xóa tội Họ cho rằng nước sông Hằng trong sạch có thể giúp họ tẩy rửa hết tội lỗi

dù là lớn hay nhỏ mà họ đã vô tình hay hữu ý mắc phải trong cuộc đời: “Bao

nhiêu tội lỗi được gột rửa hết qua cái nhúng mình này Con một đời chỉ có hai lần nói dối chồng, con suốt đời ăn năn, nay chồng con đã về giời, con cầu xin Con đã trót đẩy dì ghẻ con vào giàn hỏa táng để chết theo cha con, vẫn biết như vậy là tạo phúc cho bà ấy được lên thiên đàng cùng với cha con, nhưng đến giờ con vẫn nghe tiếng la hét của bà ấy trên giàn lửa, con xin nhúng nước thiêng rửa tội một lần này Con ao ước có một mụn con trai, có con trai mới