Nhân Vật Trong Một Số Tiểu Thuyết Tiêu Biểu Của Hồ Anh Thái

Những tưởng sự thành công của nhà văn sẽ chỉ dừng lại ở đề tài chiến tranh thế nhưng sau năm 1990 khi văn xuôi Việt Nam đang có dấu hiệu chững lại thì ông lại cho ra đời một loạt tiểu t

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong khóa luận là trung thực và công bố trong các công trình khác

LỜI CẢM ƠN

Thành công của người sinh viên chính là thành quả của người thầy đã dạy dỗ

họ Để có được vốn tri thức như ngày hôm nay, em không thể nào quên được công

ơn của các thầy cô đã dạy dỗ mình Với lòng biết ơn sâu sắc, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến quý thầy cô Khoa Ngữ văn Trường Đại học Thủ Dầu Một đã tận tâm truyền đạt cho em tri thức Đó là vốn kiến thức quý báu giúp em hoàn thành khóa luận tốt nghiệp của mình Và đặc biệt em xin gửi lòng biết ơn sâu sắc nhất đến

cô Đặng Thị Hòa - người đã nhiệt tình hướng dẫn và tạo điều kiện tốt nhất để em hoàn thành luận văn tốt nghiệp Trong quá trình làm bài không tránh khỏi thiếu sót, rất mong các thầy cô đưa ra những ý kiến đóng góp để em hoàn thiện vốn kiến thức của mình

Em xin chân thành cảm ơn!

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Cấu trúc của khóa luận tốt nghiệp 10

PHẦN NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1: HỒ ANH THÁI VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA ÔNG VỀ CON NGƯỜI 11

1.1 Hành trình sáng tác của Hồ Anh Thái 11

1.2 Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người của Hồ Anh Thái 15

CHƯƠNG 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT 23

HỒ ANH THÁI 23

2.1 Thế giới nhân vật đa dạng 23

2.1.1 Nhân vật người trí thức 23

2.1.2 Nhân vật người nghệ sĩ 31

2.1.3 Nhân vật trẻ em 35

2.1.4 Nhân vật Đức Phật 41

2.2 Kiểu loại nhân vật 48

2.2.1 Nhân vật hướng thiện 48

2.2.2 Nhân vật tha hóa 52

2.2.3 Nhân vật bản năng 56

2.2.4 Nhân vật dị biệt 61

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI 65

3.1 Khắc họa nhân vật thông qua ngoại hình và tính cách 65

3.1.1 Về ngoại hình 65

3.1.2 Về tính cách 68

3.2 Khắc họa nhân vật qua ngôn từ và giọng điệu 71

3.2.1 Về ngôn từ 71

3.2.1.1 Lớp ngôn từ thông tục, đời thường 71

3.2.1.2 Ngôn từ mang tính tốc độ và thông tin cao 73

3.2.2 Về giọng điệu 75

3.2.2.1 Giọng điệu giễu nhại 75

3.2.2.2 Giọng điệu triết lý 78

3.2.2.3 Giọng điệu trữ tình 79

3.3 Thời gian và không gian nghệ thuật với việc khắc họa nhân vật 81

3.3.1 Thời gian nghệ thuật 81

3.3.2 Không gian nghệ thuật 83

PHẦN KẾT LUẬN 89

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

Thể loại sáng tác chủ yếu của Hồ Anh Thái là truyện ngắn và tiểu thuyết thế

nhưng chính tiểu thuyết đã mang lại sự thành công vượt trội cho ông Mỗi lần đọc

một tiểu thuyết của nhà văn, người đọc lại lạc vào “một cõi người rất Hồ Anh

Thái” Dường như thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái là vô hạn và

được tượng hình bởi sức sáng tạo mãnh liệt của nhà văn Tiểu thuyết của ông đậm

chất thế sự - đời tư và triết luận Giai đoạn đầu khởi nghiệp, Hồ Anh Thái cũng bị

thu hút bởi đề tài chiến tranh và cho ra đời một số tiểu thuyết thành công với đề tài

này như: Người và xe chạy dưới ánh trăng, Trong sương hồng hiện ra, Người

đàn bà trên đảo Những tưởng sự thành công của nhà văn sẽ chỉ dừng lại ở đề tài

chiến tranh thế nhưng sau năm 1990 khi văn xuôi Việt Nam đang có dấu hiệu chững

lại thì ông lại cho ra đời một loạt tiểu thuyết như: Cõi người rung chuông tận thế,

Mười lẻ một đêm, … và mở rộng đề tài viết về Ấn Độ - một đề tài mà ít nhà văn

Việt Nam nào chạm bút đến với sự thành công của Đức phật, nàng Savitri và tôi

Qua quá trình sáng tác không ngừng nghỉ, Hồ Anh Thái cho đọc giả thấy

được mình là nhà văn có trách nhiệm với ngòi bút và luôn nổ lực tìm tòi để đổi mới

chính bản thân mình Là người có tâm huyết và nhiều đóng góp cho nền văn học

nước nhà ông xứng đáng được bầu là chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội (từ năm 2000

đến năm 2010) và được bầu là ủy viên ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam (từ

2005 đến 2010)

Văn chương Hồ Anh Thái luôn có một sức hút kì lạ với người đọc Đã có

không ít tác giả, nhà phê bình nghiên cứu về tiểu thuyết Hồ Anh Thái và nhìn chung

họ đều công nhận những sáng tạo nghệ thuật độc đáo của ông Thế nhưng với số

lượng tác phẩm lớn và đặc sắc, việc nghiên cứu về tác giả Hồ Anh Thái vẫn là một

vấn đề mở cần được quan tâm Bên cạnh đó, các công trình nghiên cứu về thế giới

nhân vật trong tiểu thuyết của ông còn khá ít và gặp những hạn chế nhất định Đó là

những lí do giúp chúng tôi chọn đề tài: Nhân vật trong một số tiểu thuyết tiêu

biểu của Hồ Anh Thái để nghiên cứu trong khóa luận tốt nghiệp của mình

văn học giai đoạn trước: “Cuối cùng có thể nói rằng, nhân vật trong văn học sử thi

là những con người được tác giả đặt lên cao để ca ngợi, chiêm ngưỡng Nhân vật

trong văn học thời kì đổi mới đã được dân chủ hơn, nhà văn và nhân vật là “bạn

đồng trang lứa”, từ đó, nhà văn sẵn sàng chỉ ra tất cả những ưu điểm, khuyết điểm

của nhân vật mình Đó là một biểu hiện quan trọng của việc thay đổi quan niệm

nghệ thuật về con người của văn học thời kì đổi mới” (Tiểu luận Quan niệm nghệ

thuật về con người qua Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành của Nguyễn

Minh Châu ( http://4phuong.net)

Với những ý kiến trên chúng ta có thể thấy quan niệm nghệ thuật về con

người trong văn học sau 1975 đã có một sự lột xác thật sự Họ được đánh giá theo

quan điểm thế sự - đời tư, họ được cởi trói từ ngoại hình, tính cách cho đến cách

bộc lộ thái độ của mình đối với cuộc sống đương thời Đã không còn con người lí

tưởng mang tính sử thi, đã không còn những nhân vật phải gò mình nặng nhọc đi

đến lí tưởng cách mạng cao cả, con người trong văn học được sống với tất cả hỉ - nộ

- ái - ố, những toan tính vụn vặt, những bản năng tự nhiên Nhân vật được đẩy vào

những mối quan hệ rắc rối, éo le, được đặt giữa tiền, quyền lực và dục vọng để họ

tự quay cuồng đến chóng mặt và tự chiêm nghiệm bản thân Văn học bắt đầu thấu

hiểu hiện thực và thông qua những tác phẩm văn học như vậy thì người đọc cũng

thấu hiểu chính mình

Trong luận án Con người trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới

(http://dl.vnu.edu.vn), tác giả Nguyễn Thị Kim Tiến đã đưa ra những đánh giá cụ

thể về nghệ thuật xây dựng nhân vật của các nhà văn Việt Nam sau 1975: “Một

thành công nữa của tiểu thuyết giai đoạn này khi đưa con người sát nhập hẳn với

đời thường đã tạo nên những bước đi mới trên con đường đưa ngôn ngữ nghệ thuật

mang hơi thở đời sống đậm nét Khi tiểu thuyết có xu hướng liên thể loại thì mọi

ngôn ngữ được nó tiếp nhận một cách hài hòa tạo điểm nhấn cho tác phẩm đồng

thời định hình nên phong cách của người nghệ sĩ Qua những sáng tác của Tạ Duy

Anh, Hồ Anh Thái, Nguyễn Văn Thọ,… người đọc đã thấy được tính tự nhiên cởi mở

của ngôn ngữ được đưa vào tác phẩm tạo nên tính đối thoại và tính dân chủ trong

văn học hiện nay” Trong nhận định này, Nguyễn Thị Kim Tiến đặc biệt chú trọng

đến cách sử dụng ngôn ngữ trong tiểu thuyết giai đoạn sau 1975 Để thể hiện quan

niệm đổi mới về con người thì đòi hỏi nhà văn phải đổi mới cách viết Một xã hội

phức tạp với những con người phức tạp như ngày nay, nếu đưa vào văn học với

những trang viết miêu tả thuần túy thì bức tranh xã hội ấy sẽ nghuệch ngoạc vệt

màu, con người sẽ thô cứng giữa hai gam màu trắng và đen Vì vậy các nhà văn sau

năm 1975 đã đổi mới trong phương thức tự sự mà Hồ Anh Thái là nhà văn tiêu biểu

làm cho “ngôn ngữ nghệ thuật mang hơi thở đời sống đậm nét” Ông không gò

nhân vật vào cái khuôn ngôn ngữ cứng nhắc mà sử dụng những ngôn ngữ rất đời

thường và có khi là cả khẩu ngữ Ông còn sắp xếp ngôn ngữ tạo sự hài hước gây

những tràng cười bất ngờ cho người đọc tạo nên tính chất giễu nhại độc đáo trong

văn phong của mình Chính phong cách sử dụng ngôn ngữ độc đáo này đã giúp ông

giải quyết những vấn đề nặng nề trong xã hội một cách nhẹ nhàng mà đầy sâu sắc

Trên trang Văn học nghệ thuật Vĩnh Phúc có bài viết Văn học Việt Nam

trong bước ngoặt chuyển mình (http://phebinhvanhoc.com.vn) trong đó Lã Nguyên

đánh giá: “Điều đáng lưu ý là văn học hôm nay không thờ ơ trước cái ác và bi kịch

của cá nhân Văn học đang là khu vực bùng nổ của lòng phẫn nộ trước cái ác

Mảng sáng tác chống tiêu cực là “điểm nóng”của sự bùng nổ ấy Sáng tác của

nhiều nhà văn quen biết cũng phát đi những tín hiệu về sự phẫn nộ đang bùng nổ”

Trong đánh giá trên ta thấy Lã Nguyên đang nói đến việc phanh phui những mặt

tiêu cực trong văn học giai đoạn sau 1975 là nhằm vào mục đích gì Thực ra văn

học giai đoạn sau 1975 không phải nêu cái ác để hạ thấp giá trị nhân bản của con

người mà nhà văn muốn nêu cái ác để chống lại cái ác Nhìn chung thì mảng đề tài

chống tiêu cực là “điểm nóng” đang bùng nổ và mỗi nhà văn lại có một cách truyền

đạt khác nhau

Bên cạnh những đánh giá chung về văn học sau 1975, trong lĩnh vực nghiên

cứu phê bình cũng xuất hiện rất nhiều bài viết đánh giá về nhà văn Hồ Anh Thái và

tác phẩm của ông Trên báo Văn nghệ số 13/2014, bài viết Hiện tượng văn chương

Hồ Anh Thái (http://vanvn.net) của Anh Chi có nhận xét: “Bây giờ nhìn nhận hiện

tượng văn chương Hồ Anh Thái, chúng tôi nghĩ anh đang sáng tạo những tác phẩm

trong thời đại hội nhập, mở cửa với phẩm chất thực sự tươi mới, và phẩm giá văn

chương của anh trở thành văn hóa” Ngòi bút của Hồ Anh Thái rất vững vàng vì nó

được tạo dựng trên nền móng của văn hóa truyền thống Trong các tiểu thuyết Cõi

người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm, SBS là săn bắt chuột nhân vật hiện

lên dù có hiện đại, có đa diện đến đâu thì cái đích mà Hồ Anh Thái hướng đến vẫn

là phát hiện một cách tinh tế những nét nhạt dần của văn hóa truyền thống trong

thời mở cửa, từ đó hướng người đọc tự nhìn nhận về sự thay đổi trong cách ứng xử

của mình và tìm về những nét văn hóa truyền thống của dân tộc trong thời đại văn

hóa Tây- Ta nhập nhằng Ngoài ra sự “sáng tạo những tác phẩm trong thời đại hội

nhập, mở cửa” của tác giả còn thể hiện ở cách viết sáng tạo, độc đáo gần giống với

cách viết phương Tây Vượt ra khỏi biên giới Việt Nam tác giả còn tìm tòi văn hóa

nước ngoài khi viết về văn hóa Ấn Độ qua tác phẩm Đức Phật, nàng Savitri và tôi

Nhà nghiên cứu Anh Chi cho rằng: “Chúng tôi nghĩ, thật buồn, bởi sau tiểu

thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng Việt Nam không có nổi văn chương hoạt kê Nó

như một xã hội không biết cười cợt, thoải mái hay không biết cười cay chua mà lại

hiền minh! Hồ Anh Thái đã bù lại chỗ thiếu hụt đó, anh viết nhiều văn chương hoạt

kê, cả truyện ngắn, cả tiểu thuyết.” Trong nhận xét trên, tác giả bài viết đã có sự

đánh giá đúng đắn về lối viết của Hồ Anh Thái, đó là giọng điệu giễu nhại rất đặc

biệt mà ít nhà văn nào có được và có thể ví Hồ Anh Thái như một Vũ Trọng Phụng

thứ hai trong nền văn học đương đại

Nhà văn Lê Minh Khuê - một người bạn văn, người chị thân thiết với Hồ

Anh Thái đã từng bộc lộ những suy nghĩ về người em của mình trong bài viết

Người còn đi dài với văn chương Lê Minh Khuê trân trọng sự say mê và hi sinh vì

văn chương ở Hồ Anh Thái vì chỉ có một người yêu văn chương như ông mới dám

bỏ tiền ra mua những quyển sách hay để tặng cho bạn bè đọc: “Sách cũng vậy Nếu

là hay thì chết tiền Mua có lúc hàng chục cuốn mà cho … Nhưng nếu nghĩ sâu xa

thì đấy là con người quyết theo đuổi đến cùng những say mê mà vì nó có thể bỏ tất

cả những cám dỗ hay lợi lộc” [26] Sự từ bỏ danh lợi để theo đuổi văn chương ở Hồ

Anh Thái còn được biểu hiện rõ ràng hơn khi tác giả từ bỏ công việc ngoại giao để

dành nhiều thời gian cho văn chương hơn: “Thái về nước nhận làm một việc có tính

công chức của Bộ, từ chối đề bạt, giấu mình đi” [26] Lê Minh Khuê đánh giá cao

ngòi bút vững vàng cũng như sự từng trải của Hồ Anh Thái trong tiểu thuyết Cõi

người rung chuông tận thế: “Trong Cõi người rung chuông tận thế viết xong từ

năm 1996, tác giả đã vững tay tạo nên một cốt truyện hấp dẫn ngay từ dòng đầu…

Lại là người từng trải nên chi tiết đắt Những cái tên như Bóp - Phũ - Cốc… là tên

của những đứa trẻ dư thừa tiền bạc nhưng không có gốc rễ của đời sống chữ nghĩa

Tác giả miêu tả họ như là người từng sống ở đó để thấy hết sự độc ác của một lớp

người mà cái ác chính là sự vô sỉ” [26] Sau những tác phẩm đầu tay với kĩ thuật

viết còn mờ nhạt, Cõi người rung chuông tận thế đã đánh dấu sự trưởng thành của

Hồ Anh Thái Trong cuốn tiểu thuyết này, tác giả đã tạo nên cốt truyện hấp dẫn với

kết cấu đi ngược từ kết quả tìm ra nguyên nhân của hiện tượng Sự từng trải của tác

giả còn được bộc lộ khi ông đặt bản thân vào lối sống của những người trẻ để đưa ra

cái nhìn thâm trầm về cuộc đời đầy bộn bề và phức tạp Về mặt hình thức nghệ

thuật, Lê Minh Khuê đánh giá cao tính hiện đại trong tiểu thuyết Cõi người rung

chuông tận thế: “Cõi người rung chuông tận thế” như được kết cấu từ ý tưởng

hôm nay Mạch truyện liền tù tì những cái chết, sự trả thù, nhưng xen vào đó là

ngôn ngữ người Việt hôm nay Không lôi thôi lòng thòng Chi tiết cô đặc và đắt”

[26] Tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế khá ngắn gọn, mặc dù chỉ gói gọn

trong 247 trang sách nhưng tác phẩm đã đặt ra hàng loạt vấn đề trong cuộc sống

như mối quan hệ giữa cái thiện và ác, tình trạng cửa quyền, sự trả thù, sự tha hóa

của lớp thanh niên trẻ, Vấn đề tác giả nêu lên là những vấn đề bức thiết trong xã

hội ngày nay và được tác giả trình bày bằng lớp ngôn ngữ đời thường, xen lẫn vốn

từ mượn tiếng Anh và khẩu ngữ

Nhà văn Ma Văn Kháng - một tên tuổi lớn trong văn đàn Việt Nam đã dành

những tình cảm rất trân trọng đối với văn chương Hồ Anh Thái Trong bài viết Cái

mà văn chương ta còn thiếu ông đã mở đầu bằng khẳng định: “Nghệ thuật thật sự

luôn làm nên cái bất ngờ” và “truyện ngắn, tiểu thuyết của Hồ Anh Thái, nhất là

những cái gần đây, thú vị trước hết ở chỗ đó” [25] Ma Văn Kháng đã chỉ ra sự độc

đáo nhất của văn chương Hồ Anh Thái đó là có được “chất trào phúng, giễu nhại,

cay chua mà tâm thiện” [25] còn thiếu trong văn chương của ta Bắt đầu từ tiểu

thuyết Cõi người rung chuông tận thế thì giọng điệu giễu nhại mới hiện lên rõ rệt

trong văn chương Hồ Anh Thái Dẫu biết rằng có không ít tác giả phản ánh các vấn

đề xã hội trong tiểu thuyết của mình như Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài, … thế

nhưng Hồ Anh Thái vẫn ghi dấu ấn đặc sắc riêng với giọng điệu giễu nhại Giọng

điệu giễu nhại trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái tạo nên tiếng cười Cười mà đau Cười

mà khóc cho số kiếp của con người Cười mà tự vấn lương tâm để hướng về cõi

thiện

Trong bài viết Mười lẻ một đêm, cái nhìn hắt sáng từ phía sau đăng trên

báo Văn Nghệ, tác giả Nguyễn Thị Minh Thái đã chú ý đến một khía cạnh rất đặc

biệt trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái đó là tác giả sử dụng “lối viết kiểu thông tin báo

chí” [34] trong tác phẩm Mười lẻ một đêm Để chứng minh cho “lối viết kiểu thông

tin báo chí” [34] của Hồ Anh Thái, nhà báo Minh Thái đã đưa ra những nhận định

sau: “Dễ hiểu là vì thế cấu trúc bề mặt của cuốn tiểu thuyết này được tác giả dàn

dựng theo thao tác làm tin quen thuộc của báo chí, với việc trả lời các câu hỏi: Ai?

Việc gì? Ở đâu? Tại sao?” [34] Không chỉ đề cập đến phần bề mặt của tác phẩm

Minh Thái còn nhắc đến cấu trúc nội tại “bị đứt gãy” của tác phẩm: “Một điều khác

dễ nhận thấy của Mười lẻ một đêm, xuất phát từ chính đặc điểm thông tấn của cuốn

tiểu thuyết này, chính là cấu trúc bị đứt gãy của tác phẩm, giống như cách viết một

bản tin báo chí vẫn có thể nhảy từ một phân đoạn quan trọng này sang một phân

đoạn quan trọng khác mà không cần đến những đoạn nối” [34] Sự phát hiện của

nhà báo là một sự phát hiện đặc biệt, điều này cho thấy sự sáng tạo của nhà văn Hồ

Anh Thái khi tìm một hướng biểu đạt mới cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Với

lối viết kiểu thông tấn, tác giả góp nhặt không ít sự kiện trong tiểu thuyết Mười lẻ

một đêm, câu chuyện mở đầu chỉ là sự gặp lại của một đôi nam nữ và họ muốn trao

thân cho nhau thế nhưng đằng sau cuộc gặp gỡ không hề gây cấn ấy lại là vô vàn

câu chuyện Đó là câu chuyện về họa sĩ Chuối Hột, bà mẹ năm lần đò, mệnh phụ

Hồ Anh Thái đã sớm mượn ngòi bút để bộc lộ những gì mình nghĩ, thế

nhưng ông không viết theo cảm tính mà viết có tư duy và phong cách riêng Ông

viết truyện từ lúc 18 tuổi và 30 năm sau ông đã sáng tác một khối lượng tác phẩm

đáng kể với hơn 30 đầu sách Với sự sáng tạo nghệ thuật không ngừng nghỉ ấy, có

thể thấy rằng Hồ Anh Thái là một nhà văn có tâm huyết và rất nghiêm túc đối với

sự nghiệp văn chương của mình Ông đạt được thành công với thể loại văn học,

nhất là tiểu thuyết với một loạt tác phẩm như: Người và xe chạy dưới ánh trăng,

Người đàn bà trên đảo, Cõi người rung chuông tận thế, SBS là săn bắt chuột, …

Tuy sáng tác nhiều nhưng không vì thế mà tác giả xem trọng số lượng hơn chất

lượng Chất lượng tác phẩm luôn là điều khiến ông trăn trở Vì thế, qua thời gian,

tác phẩm của ông không ngừng đổi mới về đề tài, quan niệm nghệ thuật cũng như

phương thức tự sự Dõi theo hành trình sáng tác của Hồ Anh Thái, chúng ta có thể

thấy chuyến công tác dài hạn tại Ấn Độ là một bước ngoặt tác động không nhỏ đến

sự nghiệp sáng tác văn chương của ông Nó không chỉ giúp ông mở rộng đề tài viết

về Ấn Độ mà còn tạo nên độ chín trong văn phong của mình Dựa theo bước ngoặt

quan trọng này chúng tôi tạm chia hành trình sáng tác của Hồ Anh Thái làm ba giai

đoạn chính là: Giai đoạn tiền Ấn Độ (1980 - 1988), giai đoạn Ấn Độ (1988 - 1994)

và giai đoạn hậu Ấn Độ (từ năm 2000 cho đến nay)

Giai đoạn tiền Ấn Độ (1980 - 1988) là giai đoạn ông bắt đầu khởi nghiệp với

sự ghi dấu đầu tiên là truyện ngắn Chàng trai ở bến đợi xe (1985), sau đó là lần

lượt các tác phẩm như tiểu thuyết Phía sau vòm trời (1986), Vẫn chưa tới mùa

đông (1986), Người và xe chạy dưới ánh trăng (1987), Người đàn bà trên đảo

(1988), Những cuộc kiếm tìm (1988), Mai phục trong đêm hè (1989), Trong

sương hồng hiện ra (1990) Đây là giai đoạn mà tác giả viết sung sức nhất, hầu như

mỗi năm đều cho ra đời một tác phẩm Như các nhà văn Chu Lai, Khuất Quang

Thụy, Thái Bá Lợi, … trong giai đoạn đầu các sáng tác của Hồ Anh Thái cũng trượt

dài theo quán tính cũ khi khai thác đề tài chiến tranh và người lính Thế nhưng ông

đã rất nhạy bén đổi mới tư duy nghệ thuật khi đưa ra cách viết mới đối với những đề

tài quen thuộc Đó có thể là những mảnh kí ức chiến tranh chấp nối hiện lên trong

cuộc sống của những cô cậu sinh viên trẻ đã từng trải qua một thời tuổi thơ đầy lửa

đạn trong tiểu thuyết Người và xe chạy dưới ánh trăng; hay là một điểm nhìn mới

khi tác giả len lỏi vào nỗi đau sâu thẳm của người lính thời hậu chiến, bắt gặp sự

đau đớn của họ khi bị chiến tranh vùi dập những ước mơ bình dị nhất trong tiểu

thuyết Người đàn bà trên đảo; hay kết cấu truyện giật lùi đưa nhân vật chính trở về

quá khứ hết sức độc đáo trong tiểu thuyết Trong sương hồng hiện ra… Giai đoạn

1980 - 1988 sáng tác của Hồ Anh Thái chưa thật sự nổi bật thế nhưng ông đã sớm

bộc lộ ý thức đổi mới nền văn học Việt Nam sau 1975 trong các tác phẩm của mình

Giai đoạn Ấn Độ (1988 - 1994) là khoảng thời gian ông công tác sáu năm tại

Ấn Độ Đó là bước ngoặt lớn tác động mạnh mẽ đến sự nghiệp sáng tác của Hồ Anh

Thái và để lại dấu ấn sâu sắc trong các tác phẩm của ông cho đến tận những năm

sau đó Chính bước ngoặt trên đã khơi dậy cảm hứng cho tác giả viết về đề tài Ấn

Độ và đào sâu khai thác đời sống tâm linh trong mỗi con người Các tác phẩm của

Hồ Anh Thái trong giai đoạn này bao gồm Mảnh vỡ của đàn ông (1993), Người

đứng một chân (1995), Lũ con hoang (1995), Tiếng thở dài qua rừng kim tước

(1998) Qua các sáng tác trên chúng ta có thể thấy được sự mạnh dạn của tác giả khi

chạm đến đề tài Ấn Độ - một đề tài khó mà ít nhà văn Việt Nam nào chạm bút đến

Không những thế tác giả còn thể hiện ngòi bút chuyên nghiệp qua việc khắc họa

những biểu tượng ấn tượng đến ám ảnh trong lòng người đọc như rừng kim tước nở

vàng trong Tiếng thở dài qua rừng kim tước hay biểu tượng người đứng một chân

trong Người đứng một chân Chuyến công tác dài hạn sáu năm tại Ấn Độ đã khiến

ông tìm hiểu rồi say mê cái nôi văn minh nhân loại với con sông Hằng vĩ đại, con

người Ấn sống với những đức tin huyền hoặc, những trí tuệ minh triết hay những

tấm sari rực rỡ làm thao thức bao tâm hồn Chính những sự khám phá mới mẻ đó đã

lắng đọng trong ngòi bút Hồ Anh Thái một chất men say vừa huyền hoặc, vừa đa

cảm lại vừa ẩn chứa những triết lí cao minh Giai đoạn từ 1988 - 1994 đã tạo điều

kiện để Hồ Anh Thái mở rộng đề tài, khẳng định ngòi bút chuyên ngiệp và phong

cách vững vàng trong sự nghiệp sáng tác của tác giả

Giai đoạn hậu Ấn Độ (từ năm 2000 cho đến nay) là giai đoạn Hồ Anh Thái

bắt đầu hoạt động sáng tác trong nước sau khi kết thúc chuyến công tác tại Ấn Độ

Thời kì này ghi dấu sự đổi mới mạnh mẽ nhất từ nội dung đến hình thức thể hiện

trong sáng tác của ông Song hành cùng sự vận động đổi mới nền văn học việt Nam

sau 1975, trong giai đoạn này Hồ Anh Thái đã góp sức cùng các cây bút trẻ như

Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Quang Lập, Phạm Hoa,

… tạo nên một diện mạo mới cho nền văn học Việt Nam hiện đại khi cho ra đời

những tác phẩm phản ánh kịp thời thực trạng xã hội với cách viết mới lạ đi sâu vào

vô thức, tâm linh bằng cảm hứng triết luận độc đáo Từ năm 2000 cho đến nay Hồ

Anh Thái đã xuất bản các tác phẩm gồm Họ trở thành nhân vật của tôi (2000), Tự

sự 265 ngày (2001), Cõi người rung chuông tận thế (2002), Bốn lối vào nhà cười

(2005), Đức phật, nàng Savitri và tôi (2006), Mười lẻ một đêm (2006), Narmaska!

Xin chào Ấn Độ (2008), Hướng nào Hà Nội cũng sông (2009), SBS là săn bắt

chuột (2011), Dấu về gió xóa (2012), Người bên này, Trời bên ấy (tập truyện ngắn

- 2013), Mảnh vỡ của đàn ông (tập truyện ngắn - 2014) Qua các tác phẩm này,

người đọc sẽ không khỏi bật cười với những tình huống bất ngờ mà tác giả tạo ra

bằng giọng điệu giễu nhại đầy mới lạ Giai đoạn từ năm 2000 cho đến nay đã thể

hiện sự đổi mới triệt để về quan niệm nghệ thuật trong sáng tác của Hồ Anh Thái

với lối viết già dặn và điêu luyện

Hồ Anh Thái là nhà văn chuyên nghiệp với sự sáng tạo nghệ thuật đầy kiên

nhẫn và bền bỉ Dù bận rộn với công việc ngoại giao hay các công trình nghiên cứu

thì bao giờ ông cũng dành “ít nhất hai tiếng” đồng hồ trong ngày để viết Đối với

ông việc viết là nghề của mình và nó cũng quan trọng như “nghề nghiệp ăn lương”

ngoại giao vậy và có khi những chuyến công tác còn giúp ông có nhiều trải nghiệm

để viết tốt hơn nữa Điều đó cho thấy ông luôn tự tìm nguồn cảm hứng và định hình

ý tưởng sáng tác trong đầu dù ở bất cứ đâu Bạn văn đánh giá Hồ Anh Thái là một

người ít nói, hay trầm tư suy nghĩ và say mê văn chương quá thể đến nỗi cứ bắt gặp

một bài báo, một cuốn sách hay ông lại dốc hết tiền túi đi mua để tặng bạn bè đọc

bởi chỉ vì thấy nó hay, “mọi người không xem thì uổng” [11, 264] Hồ Anh Thái là

niệm về con người mà cả phương thức tự sự, trong đó việc đổi mới quan niệm nghệ

thuật về con người là một trong những nội dung quan trọng nhất Trở lại với cuộc

sống thời bình, văn học tập trung phản ánh con người trong đời sống thường nhật

Nhân vật sử thi được thay thế bằng nhân vật thế sự đời tư Qua đó, hình hài của

nhân vật trong tác phẩm hiện lên sống động như bản chất của chính họ, biết buồn

vui, hờn giận và bày tỏ những khát khao cá nhân Nhà văn Hồ Anh Thái tuy thuộc

cây bút trẻ nhưng ông không ngừng bộc lộ ý thức đổi mới quan niệm nghệ thuật về

con người trong hành trình sáng tác của mình

Trong giai đoạn tiền Ấn Độ, theo quán tính cũ Hồ Anh Thái cũng viết về đề

tài chiến tranh và người lính thế nhưng ông không dùng nhân vật của mình để kể

chuyện chiến tranh mà thông qua chiến tranh tác giả muốn khắc họa thật rõ nét nỗi

đau của những người lính thời hậu chiến Trong tác phẩm Người đàn bà trên đảo,

Hồ Anh Thái đã khai thác triệt để phông nền lịch sử khi tái hiện nó như một nguyên

nhân ám ảnh bám riết số phận của những người đàn bà đội Năm Qua cuộc đời họ,

ta biết được rằng chiến tranh có thể gây ra những nỗi đau dai dẳng mặc dù nó đã

chấm dứt Những cô gái bị “mắc kẹt” trên đảo Cát Bà như Miền, Luyến, Nhã, … đã

trở thành dấu nối của quá khứ nhắc người ta không quên một thời lịch sử oanh liệt

nhưng cũng không thôi trăn trở về một hiện tại có thật sự xứng đáng với họ hay

không Qua tác phẩm Người đàn bà trên đảo, Hồ Anh Thái đã rất khéo léo khi

mượn chuyện chiến tranh để giãy bày nỗi niềm, khát khao của những nữ cựu binh bị

quá khứ vùi dập và bị hiện tại lãng quên

Từ những tác phẩm đầu tay, Hồ Anh Thái đã sớm ý thức cởi trói nhân vật

của mình khỏi những khuôn phép lí tưởng và khám phá họ dưới góc nhìn thế sự -

đời tư Không chỉ thế nhân vật của ông còn phải đối mặt với rất nhiều mâu thuẫn và

xung đột của hiện thực đa chiều, họ được đặt vào mối quan hệ giữa bản thân với gia

đình, giữa bản thân với nhu cầu vật chất, giữa bản thân với những hận thù, yêu ghét

và có khi là sự day dứt của lương tâm đối với hành động của mình Trong tiểu

thuyết Người và xe chạy dưới ánh trăng, tác giả đã phản ánh đời sống của những

cô cậu sinh viên trẻ trong những năm tháng đất nước vừa mới giải phóng Ở thời

điểm ấy những thanh niên trẻ như Toàn, Trang, Hiệp, Minh không chỉ sống với

niềm hân hoà mình công cuộc đổi mới đất nước mà họ còn phải đối mặt với không

ít khó khăn như nỗi lo mưu sinh, sự ngăn trở của bộ máy nhà nước già cỗi và sự tha

hóa của không ít cán bộ quan chức nhà nước Hay trong Người đàn bà trên đảo,

ông lại rất thấu đáo khi phát hiện ra những con người bé nhỏ bị xã hội hạ thấp hay

quên lãng Đó có thể là nhân vật Tường, một chàng trai mồ côi nghèo đầy ước vọng

nhưng lại suýt vướng vào vòng tù tội vì những tên “nghệ sĩ rởm”, rồi sau đó bị

người yêu hất hủi để chạy theo tiếng gọi của đồng tiền Nhiều lúc Tường đau đớn

cực độ muốn chết quách đi nhưng sự phản bội vẫn cứ ám ảnh lấy cuộc đời anh để từ

đây anh tìm về một hòn đảo hoang vắng nhằm quên đi hiện thực nghiệt ngã Hay đó

có thể là Miền - một người đàn bà bước ra từ một thời lửa đạn mang trong tâm hồn

khát khao được sống như những người phụ nữ bình thường Từ giai đoạn Ấn Độ trở

về sau, Hồ Anh Thái lại càng tập trung khắc họa các nhân vật thế sự nhiều hơn nữa

Nhân vật của ông trở nên đa dạng về độ tuổi, nghề nghiệp cũng như vị trí trong xã

hội Tác giả dường như không viết riêng về một giai tầng nào mà sẵn sàng nhận mặt

đặt tên cho mọi loại người trong xã hội từ giới thượng lưu như ông Cốp, ông Vip,

mệnh phụ phu nhân; giới trí thức như nhà báo, họa sĩ, nghệ sĩ, luật sư, thư kí, …

(Mười lẻ một đêm, SBS là săn bắt chuột), cho tới những cô gái ăn sương, những

đứa trẻ mồ côi hay những cậu thanh niên hư hỏng (Cõi người rung chuông tận

thế) Cái nhìn thế sự của Hồ Anh Thái đối với các nhân vật hiện lên rất chân thực

Đó là một nửa gam màu xám xịt luôn tồn tại trong con người như tính dâm đãng

của một lão giáo sư già thích đặt tay lên đùi của những cô sinh viên trẻ, một bà

mệnh phụ phu nhân thích ăn cắp vặt trong Mười lẻ một đêm hay một nhóm thanh

niên nhà giàu muốn hãm hại và giết chết cô gái Mai Trừng hiền lành trong Cõi

người rung chuông tận thế Bên cạnh đó, nhân vật thế sự còn đóng vai trò như một

phương tiện để nhà văn khám phá quy luật của cuộc sống Nhân vật Đông (Cõi

người rung chuông tận thế) - là phương tiện giúp nhà văn khám phá ra mối quan

hệ giữa cái ác và cái thiện từ đó khẳng định rằng con người luôn có cơ hội để hướng

thiện

Bức tranh xã hội Việt Nam đương đại mang màu sắc của chủ nghĩa trừu

tượng với đầy những gam màu sáng tối lẫn lộn chứ không còn đơn thuần là màu đỏ

oanh liệt của cách mạng hay màu xanh yên ả của buổi mới hòa bình Hồ Anh Thái

đã vẽ tốt bức tranh ấy đến mức sắc nét bằng việc khai thác triệt để hình tượng của

con người trong cuộc sống đời thường Thông qua nhân vật thế sự - đời tư tác giả đã

phản ánh một xã hội đa chiều và càng len lỏi vào đời tư của từng nhân vật ông lại có

thêm một sự khám phá mới về cái lí của cuộc đời Nằm trong xu hướng đổi mới

quan niệm nghệ thuật về con người có không ít nhà văn đã mạnh dạn đặt nhân vật

của mình dưới góc nhìn thế sự - đời tư Trong tiểu thuyết Bến không chồng, Dương

Hướng đặt người lính Nguyễn Vạn vào đời sống làng Đông sau chiến tranh để nhân

vật tìm lại sự rung cảm đời thường: “Lần đầu tiên trong đời Vạn cảm thấy sung

sướng cực độ và quên hẳn mình” [8, 312]; hay nhân vật bào thai trong tiểu thuyết

Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh phải tiếp xúc với những chuyện trái khoáy

vẫn diễn ra hàng ngày nào là phá thai, bỏ con trong một bệnh viện phụ sản Sự phát

hiện mới mẽ về những đau khổ hay tiêu cực dưới góc nhìn thế sự của các nhà văn

trên cũng không ít lần được phản ánh dưới ngòi bút của Hồ Anh Thái Có thể đánh

giá rằng cái nhìn thế sự - đời tư của tác giả đối với nhân vật của mình là cái nhìn

chân thực, dũng cảm và có khả năng bao quát lớn

Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn Hồ Anh Thái

còn được thể hiện qua việc tác giả khám phá nhân vật như một bản thể tự nhiên

Trong giai đoạn văn học trước năm 1975, nhân vật văn học là con người của cộng

đồng, họ sống theo những ràng buộc của ý thức xã hội và hạn chế bộc lộ cảm xúc

riêng tư, đây là hệ quả tất yếu phù hợp với mục đích của nền văn học phục vụ kháng

chiến Khi hòa bình lặp lại và xã hội ngày càng phát triển, con người có nhu cầu cần

được giải phóng cảm xúc cá nhân, điều này đòi hỏi nhà văn phải xây dựng nên

những nhân vật toàn diện có cả lí trí và cảm xúc bản năng Để xây dựng được

những con người đa chiều như thế nhà văn phải dám viết và viết có kĩ thuật sao cho

nhân vật của mình không quá xa rời thực tế hay khiến người đọc nghĩ theo hướng

lệch lạc

Con người bản năng trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái hiện lên với những rung

cảm tình yêu, tình dục rất rõ rệt Trong tiểu thuyết Người đàn bà trên đảo, tình yêu,

tình dục được khơi gợi như một nguyên nhân, một nỗi ám ảnh dẫn đến những đau

khổ, day dứt cả cuộc đời của các nhân vật Sự tan vỡ trong tình yêu, sự ám ảnh bởi

cảnh tượng “đôi chân sứ trắng” của người yêu đang quấn lấy đôi chân của người

đàn ông khác đã đi theo Tường suốt cả đời để rồi anh chiếm đoạt thân thể Xuyến

như một sự trả thù Đối với những người đàn bà đội Năm thì tình dục là một niềm

khao khát thầm kín bởi vì họ cũng là những người phụ nữ chứ không phải là vật thể

hóa thạch của chiến tranh Nhân vật Luyến đã bước qua dư luận để có thai với

Tường Còn Miền - người phụ nữ chững chạc nhất trong đội thì dám phát biểu rằng:

“Hồi đánh Mỹ, chúng tôi ở bên lề sự sống và cái chết, những khao khát bản năng

có thể ức chế được, có thể quên đi được Còn bây giờ thật không thể quên” [15,

122] Khát khao của Miền là nỗi khát khao thầm kín mà những người phụ nữ từng

đi qua chiến tranh phải mím môi câm nín Trong tiểu thuyết Chim én bay, Nguyễn

Trí Huân cũng đã từng đề cập đến nỗi khát khao ấy khi miêu tả về cuộc đời của nữ

cựu binh Quy sau khi trở về từ cuộc chiến: “Hầu hết những đêm thao thức bởi

những khát vọng bình thường của người phụ nữ chưa hề được làm vợ, làm mẹ chị

đã sống bằng những mộng mị với Dũng Những đêm như vậy tỉnh dậy chị trở nên

phờ phạc” [7, 25] Viết về những khát khao tình dục của người lính sau chiến tranh

cũng là sự phát hiện rất nhạy cảm, tinh tế của Hồ Anh Thái trong tiểu thuyết Người

đàn bà trên đảo Sự phát hiện của ông cùng với các tiểu thuyết khác như Chim én

bay của Nguyễn Trí Huân hay Bến không chồng của Dương Hướng đã thể hiện

những ẩn uất đau thương và phần nào xoa dịu nỗi đau của quá khứ

Trong một loạt tiểu thuyết xuất bản giai đoạn sau như Cõi người rung

chuông tận thế, Mười lẻ một đêm, … thì vấn đề tình yêu, tình dục được Hồ Anh

Thái phản ánh dưới góc nhìn thời sự hơn Trong Cõi người rung chuôngt tận thế

người đọc sẽ không khỏi giật mình khi biết được những suy nghĩ về tình dục rất

thoáng trong giới trẻ hiện nay Những cậu trai mới lớn như Cốc, Bóp, Phũ sống

buông thả trong dục vọng Cốc xem tình dục như nhu cầu hàng ngày “Cốc không

bao giờ ngồi yên với vài câu chuyện khai vị mà không xoay sang chuyện tình dục”

[11, 8] Bóp thì lấy thú vui siết cổ những con vật như một cuộc hành lạc thỏa mãn

khoái cảm “cùng lúc thân người vạm vỡ của nó rung lên xuất dương lực” [11, 84]

Còn Phũ thì xem việc lên giường với phụ nữ như việc thực hiện một bộ sưu tập:

“Trong chiếc cặp có 101 chiếc quần lót phụ nữ” [11, 80] Không chỉ những cậu trai

mà những cô gái trẻ cũng không thoát khỏi dục tình như cô nàng sinh viên Yên

Thanh có thể qua đêm với bất cứ người đàn ông nào mà cô thích: “Đòi hỏi nhục

dục của cô ta là thường xuyên và cuồng dại” [11, 115] Đề cập vấn đề tình dục

trong giới trẻ hiện nay, Hồ Anh Thái đã rung lên hồi chuông cảnh tỉnh các bậc làm

cha làm mẹ về những cám dỗ mà con cái họ đang phải đối mặt trong một xã hội

hiện đại vượt ra khỏi nếp sống truyền thống Trong Mười lẻ một đêm Hồ Anh Thái

lại phát hiện tình dục như một công cụ gắn với lợi ích của con người, nàng tìm đến

chàng như một sự thỏa mãn trong những ngày chồng đi công tác, mẹ của nàng tìm

đến đàn ông để sở hữu nhà sau li hôn: “Mẹ ngửi thấy mùi đàn ông và mùi đất đều

chén được” [14, 70]; hay cô sinh viên trẻ tìm đến giáo sư già để đổi tình lấy điểm…

Sâu thẳm bên trong cái việc giữa một người đàn ông và một người đàn bà mà Hồ

Anh Thái đề cập đến là sự bóc trần bộ mặt tình dục rất phức tạp trong xã hội đương

thời, có lẽ khi tình dục được xem như một thứ hàng hóa để đổi chác thì sẽ còn rất

nhiều chuyện khôi hài nữa xảy ra trong xã hội hiện đại này Vấn đề tình yêu, tình

dục không chỉ giúp Hồ Anh Thái xây dựng nên những nhân vật bản năng mà còn

tạo điều kiện để ông có cái nhìn thấu đáo hơn về những biến chuyển của con người

trong xã hội hiện đại

Tóm lại, Hồ Anh Thái đã có sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người

khi nhìn nhận họ như một bản thể tự nhiên với dục vọng bản năng và hành động vô

thức Chính sự đổi mới này đã đưa nhân vật trong tác phẩm của ông bước ra khỏi

trang giấy và sống như một con người thật sự biết trăn trở, biết suy tư và đôi lúc

cũng bị cuốn theo vòng xoáy vô tận của cuộc đời Hồ Anh Thái đã góp sức cùng các

cây bút trẻ như Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Đình

Tú, … xây dựng nên những nhân vật văn học hoàn toàn mới lạ so với giai đoạn

trước đó Họ vừa đa chiều lại vừa sâu sắc cùng nếp sống, nếp nghĩ gần gũi với con

người Việt Nam hiện đại Nếu trong Người đàn bà trên đảo, Hồ Anh Thái đổi mới

về mặt phản ánh con người như là tâm điểm soi chiếu lịch sử thì qua một loạt tác

phẩm như Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm, SBS là săn bắt

chuột, Đức Phật, nàng Savitri và tôi, tác giả lại tập trung phản ánh toàn diện con

người dưới góc nhìn thế sự - đời tư và nhìn nhận con người như một bản thể tự

nhiên đầy sống động Bên cạnh đó, với ngòi bút linh động đan xen giữa thực và ảo,

giọng kể đa dạng, ngôn ngữ bình dị và giọng điệu giễu nhại đặc trưng, tác giả đã

truyền đạt rất hiệu quả những đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người qua tiểu

thuyết của mình

Tiểu kết

Nếu có thể đánh giá nhà văn Hồ Anh Thái trong ba từ thì ta có thể đánh giá

rằng nhà văn rất yêu nghề, hiện đại và dũng cảm Sự yêu nghề dường như đã ngấm

sẵn vào máu khi ông dành hơn ba mươi năm tuổi đời để viết, viết say mê, viết

không ngừng nghỉ và rất có trách nhiệm đối với những đứa con tinh thần của mình

Ông đến với văn chương bằng một tâm hồn vô tư không toan tính, vụ lợi, ông trân

trọng những tác phẩm mà ông cho là hay và không ngại bỏ sức giúp đỡ các cây bút

trẻ để văn chương có người nối nghiệp Ông là một nhà văn hiện đại vì lúc nào ông

cũng trăn trở đổi mới quan niệm sáng tác của mình từ hình thức ngôn ngữ cho đến

nội dung phản ánh Nếu năm 1985 Hồ Anh Thái còn viết về đề tài chiến tranh trong

tiểu thuyết Người đàn bà trên đảo thì từ năm 2001 ông đã bắt đầu đề cập đến

những vấn đề thời sự nóng hổi trong một loạt tiểu thuyết như Cõi người rung

chuông tận thế, Mười lẻ một đêm, SBS là săn bắt chuột với lối viết mới lạ Ông

còn là một nhà văn dũng cảm khi dám dùng ngòi bút của mình để vạch trần những

tiêu cực trong đời sống xã hội bất chấp là đề cập đến tầng lớp thượng lưu hay tầng

lớp trí thức Chính sự dũng cảm thích nói đến tận xương tận tủy của sự thật đã giúp

cho con chữ của nhà văn trở thành công cụ hiệu quả để chiến đấu lại bất công, tiêu

cực tồn tại trong xã hội Việt Nam đương thời, đó là điều mà không phải nhà văn

nào dám làm và làm tốt Với tâm huyết và sự sáng tạo nghệ thuật không ngừng

nghỉ, Hồ Anh Thái đã đóng góp một phần không nhỏ vào công cuộc đổi mới nền

văn học sau năm 1975 và ông xứng đáng trở thành một trong những tác giả đáng

chú ý nhất trong số các nhà văn đương đại Việt Nam

cầm lái con thuyền của đất nước, họ dễ thích ứng với nền văn hóa hiện đại nhưng

cũng dễ sa ngã vào cái tiêu cực bởi sự bồng bột của tuổi trẻ

Tiểu thuyết Người và xe chạy dưới ánh trăng kể về cuộc đời và sự nghiệp

của bốn sinh viên trẻ là Toàn, Hiệp, Minh và Trang Họ sống trong hoàn cảnh đất

nước còn gặp vô vàn khó khăn của những ngày đầu mới giải phóng Họ là những

dấu nối của lịch sử khi bỏ lại một phần tuổi thơ trong lửa đạn chiến tranh và cống

hiến một phần tuổi trẻ cho công cuộc đổi mới đất nước Sau khi hoàn thành việc học

thì mỗi nhân vật lại có những ngã rẽ khác nhau: Toàn trở thành nhà ngoại giao,

Minh được cử đi học và định cư ở nước ngoài, Hiệp và Trang trở thành vợ chồng

rồi cùng nhau ra vùng đảo Cát Bạc đóng góp vào công cuộc xây dựng nền kinh tế

mới Vốn là những sinh viên trẻ, tự tin và tràn đầy hoài bão nhưng họ cũng không

thể thoát khỏi những va vấp trong cuộc đời Toàn là một cậu sinh viên có nghị lực,

anh mồ côi cha mẹ từ sớm nhưng vẫn cố gắng đi đạp xích lô để kiếm tiền trang trải

việc học: “Kỳ nghỉ hè đầu tiên sống không có bố, Toàn loay hoay đi tìm việc làm

kiếm thêm chút tiền ăn học” [16, 27] Khi vào trường đại học anh phải nhịn nhục

chịu đựng sự phân biệt đối xử của thầy phó hiệu trưởng vì ông ta chỉ quan tâm đến

con em của những sếp lớn Đến khi trở thành một nhà ngoại giao, sắp được cử đi

học ở nước ngoài thì anh lại bị ông bộ trưởng Khuynh tước đoạt quyền lợi Sau

những ngang trái của cuộc đời, Toàn khép kín bản thân: “Cánh cửa mở vào tâm hồn

anh như làm bằng gỗ lim chắc nặng Có lẽ ban đầu không có cánh cửa ấy, nhưng

nhiều năm trôi qua, nó tự hình thành, mỗi ngày một vững chắc, mỗi ngày một to

dày, … Toàn lui về với cái thế giới một người bắt đầu từ những mất mát dồn dập”

[16, 99] So với Toàn, Trang và Hiệp thì nhân vật Minh lại may mắn hơn rất nhiều

Sau khi đậu thủ khoa trong kỳ thi đại học, anh nhận được học bổng đi du học nước

ngoài Vậy mà sau những năm tháng du học, Minh đã lầm đường lạc lối khi từ bỏ

và miệt thị chính quê hương mình Điều đó khiến cho Minh ngày càng xa cách

Toàn Trang và Hiệp sau khi ra trường thì họ chuyển đến đảo Cát Bạc để xây dựng

vùng kinh tế mới và vẫn giữ vững lý tưởng sống cao đẹp Thế nhưng tai họa đã ập

xuống gia đình nhỏ của họ khi Hiệp qua đời vì bị một kẻ côn đồ tấn công… Qua

tiểu thuyết Người và xe chạy dưới ánh trăng nhà văn Hồ Anh Thái đã phản ánh

cuộc sống khắc nghiệt mà tầng lớp trí thức trẻ phải đối mặt trong giai đoạn đầu thời

kì giải phóng đất nước Tác giả sẵn sàng chỉ ra kẻ ngăn trở hoài bão của người trí

thức trẻ đó chính là những tên cán bộ nhà nước quan liêu và cả bộ máy nhà nước già

cỗi, hèn nhát Bên cạnh việc lột trần sự thật thì tác giả vẫn giữ niềm tin vào đất nước

khi để nhân vật Toàn phản đối những suy nghĩ sính ngoại của nhân vật Minh

Trong tiểu thuyết Người đàn bà trên đảo, tác giả kể về hành trình vươn lên

đầy khó nhọc của anh sinh viên trẻ tên Tường Dù mồ côi cha mẹ từ bé nhưng với

niềm đam mê hội họa, Tường đã thi đỗ vào trường mĩ thuật Thế nhưng con đường

của anh bị chấm dứt hoàn toàn khi anh suýt ở tù vì kết bạn với đám buôn lậu đội lốt

nghệ sĩ Tường bị trường đuổi học và bị mẹ người yêu cấm đoán khi cho rằng anh

chỉ là một thằng họa sĩ nghèo khổ sống cù bơ cù bất Rõ ràng anh sinh viên trẻ tuổi

không chỉ sống với ước mơ và đi trên con dường bằng phẳng mà số phận anh còn

không ngừng bị xã hội xô đẩy, dập dùi bởi đồng tiền và sự nhẹ dạ của bản thân Ở

Cõi người rung chuông tận thế, cô sinh viên hoa khôi Yên Thanh lại bị tiêm nhiễm

trong cái gọi là “sống thử” của xã hội phương Tây Cảnh tượng kí túc xá như căn

nhà nghỉ lí tưởng của các cô cậu sinh viên chắc hẳn sẽ làm không ít các bậc phụ

huynh phải giật mình: “Cô ta và anh bạn trai leo tót lên giường trên kéo ngay màn

gió lại” [11, 115] Hay trong Mười lẻ một đêm, tác giả lại phản ánh hành trình đi

tới đích đầy khắc nghiệt của thế hệ sinh viên ngày nay khi mà họ không chỉ cố gắng

bằng khả năng của mình mà còn phải bỏ ra một khoản lệ phí không nhỏ để có việc

làm: “Mỗi năm học trung bình mấy triệu bạc Học xong rồi không thân thích, phải

có ít nhất mấy chục triệu mới xin được việc” [14, 114] Đó là một thực tế phũ

phàng nhưng rất thật như một quy luật ngầm kìm hãm ước mơ của người trí thức

trẻ

Miêu tả về giới nhà báo, nhà văn Hồ Anh Thái phát hiện ra sự nhanh nhạy

nắm bắt thời thế của họ Dường như họ bám rất sát theo từng xu hướng của văn hóa

phương Tây và vận dụng vào nền văn hóa Việt Nam như một sự cách tân đầy mới

lạ Trong tiểu thuyết SBS là săn bắt chuột, tác giả phác họa nhân vật cô nhà báo -

rất sành nghề và biết cách thu hút “đám đọc giả hiếu kì” [19, 102] bằng cách “gieo

được nghi ngờ” vào tâm trí họ Cô sẵn sàng viết thêm viết bớt vào một cuộc phỏng

vấn để làm tăng thêm tính hấp dẫn cho bài viết của mình Tác giả đã phản ánh thế

hệ trí thức trẻ dưới góc nhìn văn hóa Họ là những con người tiến bộ và dễ bị ảnh

hưởng bởi sự chuyển dịch của các yếu tố văn hóa ngoại lai Tuy bắt đầu từ nền tảng

trí thức nhưng họ đều gặp phải những cản trở nhất định, giới sinh viên muốn có việc

làm thì phải chịu chi tiền còn giới nhà thơ, báo chí để đạt được danh tiếng thì không

ít người đã chạy theo những thị hiếu tầm thường và quay cuồng trong ảo mộng để

rồi tự biến mình thành những bức biếm họa nửa Tây nửa ta đầy nghịch dị

Viết về thế hệ trí thức lão thành, nhà văn khắc họa những nhân vật đã đạt đến

một địa vị nhất định trong xã hội như nhà ngoại giao, nhà văn hóa, giáo sư, luật sư,

v.v Bằng một cái nhìn thấu đáo và chân thực, Hồ Anh Thái đã phản ánh bản chất

đầy mâu thuẫn bên trong cuộc sống tưởng chừng như phẳng lặng của họ qua ngòi

bút nhẹ nhàng, dí dỏm Có lẽ không một nhà văn nào “gan” như Hồ Anh Thái khi

dám lấy hình tượng của các “ngài”, các “vị”, các “ông lớn” ra làm hình nhân để trêu

chọc, cười cợt và đùa dai đến như thế Khi vẽ nên bức tranh u tối đầy những tiêu

cực của giới trí thức lão thành có lẽ người đọc sẽ phải tức tối cho rằng tác giả đang

“cố tình” bôi bác những con người sáng suốt đang “vã mồ hôi sôi nước mắt” để

phục vụ nhân dân Nhưng suy cho cùng nhà văn cũng là một phần tử trong giới trí

thức, cũng là một “ông lớn”, vậy có phải tác giả đang tự bôi bác bản thân hay

không? Nói đến vấn đề này Hồ Anh Thái đã bình thản trả lời trong một bài phỏng

vấn rằng: “Một số độc giả phản ứng có lẽ vì họ chỉ thấy tôi phê phán người đời mà

không đọc ra cái chất tự giễu của chính tôi” [14, 342] Thật ra tác giả đang cười

người mà cũng đang cười cợt chính mình, lấy văn chương làm phương tiện để soi

chiếu bản thân Thế nhưng nếu coi các nhà trí thức trong tiểu thuyết của Hồ Anh

Thái chỉ đơn thuần là những bộ mặt đáng chê cười thì chúng ta chỉ mới “cưỡi ngựa

xem hoa” mà thôi Hãy thử chiêm nghiệm cái cười cợt chua chát mà tác giả đặt vào

nhân vật ta sẽ thấy được một sự phê phán đến tột cùng và sự đấu tranh chống lại cái

xấu đầy mãnh liệt của tác giả, rồi có lúc chúng ta sẽ phải thốt lên rằng những cái

xấu mà các ông trí thức mắc phải là tật chung của con người Việt Nam đương thời

còn hủ lậu, còn trưởng giả, còn tư duy quê mùa và những tật xấu ấy thì cần được

phát hiện để mà phê phán Tác giả quan sát các nhà trí thức lớn bằng cái nhìn xuyên

suốt từ quá khứ đến hiện tại của họ và ông phát hiện ra rằng họ là những người có

thành tích trong quá khứ được thời thế đẩy đưa để đạt tới đỉnh cao danh vọng Nhà

ngoại giao Thế (Cõi người rung chuông tận thế) là một người đầy quyền lực trong

thời điểm hiện tại Thời quá khứ ông đã có nhiều đóng góp trong cuộc kháng chiến

chống Mỹ Ông không ngần ngại lên đường “phục vụ cuộc đàm phán ở nước Pháp”

[11, 104] bỏ lại vợ đang bụng mang dạ chửa và thằng em trai mới mười ba tuổi

Sang thời bình ông được trọng dụng trở thành một nhà ngoại giao đầy lão luyện và

có thể xoay sở mọi chuyện trên đời bằng các mối quan hệ quen biết với các nhân vật

máu mặt trong bộ máy nhà nước Trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm, ta lại bắt gặp

cuộc đời lắm may mắn của giáo sư - người cha dượng thứ năm của Nàng Ông ta

chẳng có kiến thức gì nhiều nhưng có cái là được thời nên phất lên nhanh chóng

Ông là một sự nhầm lẫn của bộ máy nhà nước khi vốn là một kỹ sư hóa chất lại

được đề bạt ngay một chức vụ chẳng ăn nhập gì đó là “quản lí khoa học xã hội” [14,

91] Thế là được dịp vinh danh, ông vô tư thành “tiến sĩ” rồi lại vô tư viết văn viết

thơ mà các tác phẩm của ông thì dở tệ: “Ai cũng biết văn thơ thầy vừa đọc vừa bịt

mũi” [14, 93] Vậy mà thầy vẫn được nịnh bợ bởi đám sinh viên của mình và rất

vững chãi trên ngôi vị giáo sư mà thầy vô tình vớ được

Nhân vật luật sư trong SBS là săn bắt chuột dù là người máu lạnh không có

đức độ nhưng lại trở thành một luật sư nổi tiếng do có gốc “bố anh là luật sư theo

ta đánh Tây” [19, 234] và được nhà nước cấp cho một cái biệt thự thời Pháp thuộc

hẳn hoi Hay vị giáo sư trong tiểu thuyết cùng tên là “một trí thức điển hình” [19,

285] ông vốn xuất thân là một thầy giáo nghèo “ban đầu làm cán bộ đoàn trường”

[19, 286] rồi may mắn được đề bạt làm giảng viên do giảng viên thời mới giải

phóng còn thiếu Bằng sự khôn ngoan của mình, ông cưới ngay cô con gái của một

ông Vip rồi nhờ sự nâng đỡ của ba vợ mà đạt tới đỉnh cao danh vọng, được lên chức

“nhờ hoạt ngôn ma lanh một chút” Khi đất nước mở cửa đã tạo nên cơ hội đổi đời

của giai cấp trí thức, tạo điều kiện để các nhà trí thức thực thụ bộc lộ tài năng của

mình thế nhưng cũng đồng nghĩa với việc tạo kẽ hở cho những nhà trí thức rỗng len

lỏi lên đỉnh danh vọng bằng những thủ thuật tinh ranh hay những đề bạt bất hợp lí

của bộ máy chính quyền

Khi quan sát những nhà trí thức lớn, Hồ Anh Thái còn phát hiện ra cái tài

nhạy bén nắm bắt các mối quan hệ của họ, đã có uy quyền thì ai cũng muốn tận

dụng hết công suất quyền hành của mình để ra oai, để bước lên đỉnh cao hơn hay

phục vụ một lợi ích nào đó của bản thân Chính sự tinh vi trong việc vận dụng các

mối quan hệ mà người trí thức thời hiện đại dễ đạt được những gì họ muốn nhưng

đồng thời cũng làm mất đi cốt cách thuần khiết và cao quý của họ Nhân vật Thế

trong Cõi người rung chuông tận thế lúc nào cũng bình tĩnh trước mọi biến động

bởi ông nắm trong tay nhiều mối quen biết, có thể sắp xếp êm xuôi vụ tai nạn của

con ông gây ra chỉ trong vòng một đêm, hay có thể đưa một cái xác lên máy bay đi

từ Sài Gòn ra Hà Nội bằng một cú gọi viện trưởng viện hàng không Nhưng ông

cũng khôn khéo biết nhún nhường không tính tiền các quý phu nhân đến ăn ở nhà

hàng của mình Qủa thật Thế rất khéo léo nhờ vả chỗ thấp rồi nhường nhịn một tí

với chỗ cao hơn, nhờ thế mà cái danh nhà ngoại giao của ông bao giờ cũng rất có

hiệu lực và vững vàng Hình ảnh những ông giáo già cặm cụi bên ngọn đèn dầu hay

những nhà nghiên cứu phờ phạc sau một đêm trăn trở đã trở nên hiếm hoi thay vào

đó là những người trí thức hiện đại biết vận dụng quyền lực của mình để nhanh

chóng thăng tiến Sự phát hiện trên của Hồ Anh Thái về người trí thức là một nội

dung khá quan trọng bởi nó giúp ông tìm ra nguyên nhân của thực trạng quan liêu, ỷ

quyền cậy thế của một bộ phận không nhỏ người trí thức trong xã hội đương thời

Hồ Anh Thái đã từng nói rằng: “Nhân vật của tôi không có người hoàn toàn

tốt hoặc hoàn toàn xấu” [19, 342] Chính vì thế khi xây dựng nhân vật người trí

thức ông cũng không hề thiên vị khi phát hiện những khuyết điểm bên trong những

chức danh to tát mà họ vận vào mình Điều này đã lôi tuột những “ngài”, những

“nhà” trí thức cao quý và xa lạ xuống gần hơn với công chúng Bản thân họ cũng

mắc phải thói quen của thị dân khi mà một nhà văn hóa lớn thích đái bậy ngoài

đường, ông ta không chọn một góc khuất mà “ông chọn nhóm tượng đài ở đầu

phố” [14, 258] cho nó sang một tí Ông mắc cái thói ấy bởi ông vốn dĩ xuất thân từ

nông dân đã quen với cái việc “lộ thiên” cho thoải mái Nhân vật giáo sư Một mang

cái danh mà ai cũng phải nể phải kính thế mà ông cũng mắc phải cái tật vô duyên

“Ngồi vào xe là tiểu tiện ra ghế êm” [19, 206] và có thói háu ăn rất bất lịch sự “bốc

bải xong thì răng giắt đầy lá hành ra cười nói bô bô” [19, 281] Hay như một ông

giáo sư trong tiểu thuyết SBS là săn bắt chuột thì lại mắc cái tật nói bậy “xã hội

tưởng cánh giáo sư không bao giờ được nói năng như vậy nhưng thực tế là giáo sư

vẫn thường chẳng e ngại phát ngôn như vậy” [19, 281] Vạch trần những khuyết

điểm của của nhân vật trí thức Hồ Anh Thái đã đưa họ trở về với cuộc sống đời

thường hết sức bình dị với cách nhìn nhận họ như một cá thể phổ biến trong xã hội

có cả mặt tốt lẫn mặt xấu, điều này đã thể hiện rất rõ sự đổi mới quan niệm nghệ

thuật của nhà văn về con người trong tác phẩm của mình

Bằng việc vẽ nên các nhân vật trí thức như những bức tranh biếm họa, Hồ

Anh Thái đã phê phán sâu cay những trí thức rởm trong xã hội Việt Nam đương

thời Đáng lẽ những “ngài”, những “vị” trí thức nắm trong tay trọng trách đưa đất

nước đi lên kia phải là những con người mẫu mực về cả tài năng lẫn đức độ thì họ

lại phát sinh không ít thói hư tật xấu gây nhiễu loạn các giá trị văn hóa truyền thống

và kìm hãm sự phát triển của đất nước Thời mở cửa đã mở đường cho không ít kẻ

cơ hội ngoi lên địa vị, danh vọng như nhân vật giáo sư trong SBS là săn bắt chuột

hay nhà văn hóa lớn trong Mười lẻ một đêm Thế nhưng bước sang thời kì hội nhập,

nếu như họ vẫn cố giữ thói sống, thói nghĩ cũ, họ trở thành những trò hề chẳng có

ích gì cho xã hội mà còn làm lão hóa đi nền văn hóa mới do sự cổ hủ của mình Bên

cạnh đó việc len lỏi vào thế giới của các ông tai to mặt lớn còn giúp tác giả vạch

mặt thói quan liêu, tham nhũng bên trong giới trí thức nói riêng và bộ máy chính

quyền nhà nước nói chung

Ở mỗi giai đoạn văn học, người trí thức lại được khắc họa một cách khác

nhau và nhà văn vẫn luôn thầm lặng dõi theo những biến chuyển trong số phận của

họ để thực hiện tốt vai trò là người thư kí trung thành của thời đại Giai đoạn 1930 -

1945, Nam Cao khắc họa rất sắc nét số phận nghiệt ngã của người trí thức qua nhân

vật Hộ trong tác phẩm Đời thừa Hộ là một nhà văn yêu nghề nhưng vì miếng cơm

manh áo hằng ngày mà anh đã đánh mất đạo đức nghề nghiệp của mình Ở giai

đoạn 1945 - 1975, các nhà văn đã nhìn lại những chặng đường lịch sử với cảm hứng

ca ngợi người trí thức - chiến sĩ anh hùng Nếu nhân vật Hộ trong Đời thừa của

Nam Cao phải chôn vùi lí tưởng cống hiến cao đẹp của mình thì nhân vật Hải trong

Gió không thổi từ biển của Chu Lai lại sống vẻ vang như một vị anh hùng khi đem

tài năng âm nhạc của mình phục vụ cho công tác chiến đấu và dũng cảm vận chuyển

thuốc nổ vào nội thành bất chấp mọi nguy hiểm Đến giai đoạn sau năm 1975, Hồ

Anh Thái lại đưa nhân vật người trí thức trở về với cuộc sống đời thường Người trí

thức trong tiểu thuyết của ông hòa nhập vào lối sống hoàn toàn hiện đại, khi thì

công tác nước ngoài lúc lại tham dự những buổi hội thảo hay ngồi chễm chệ trên

chiếc ô tô con có tài xế riêng Hồ Anh Thái phác họa bức tranh cuộc sống của người

trí thức vừa sát với thời đại lại vừa chân thực, bên cạnh cơ hội đổi đời thì nhân vật

trí thức trong giai đoạn văn học sau năm 1975 phải đối mặt với không ít cám dỗ vật

chất và quyền lực Chính vì chạy theo tiền bạc và địa vị mà không ít người trí thức

đã trở nên tha hóa Người đọc có lúc sẽ không bất ngờ khi bắt gặp nhân vật nhà báo

nói thêm nói bớt hay luật sư “cãi từ có tội thành không có tội” trong tiểu thuyết của

Hồ Anh Thái vì đó là những nghịch lí tồn tại trong giới trí thức mà ai cũng biết

nhưng ít nhà văn nào dám nói ra

Nhân vật người trí thức là nhân vật thường xuyên xuất hiện trong tiểu thuyết

của Hồ Anh Thái, đa phần họ hiện lên trong tác phẩm của ông như những bức chân

dung biếm họa vừa méo mó vừa khôi hài Qua việc phản ánh cuộc sống của nhân

vật trí thức, tác giả đã khéo léo phản ánh những vấn đề nảy sinh trong xã hội đương

thời với cái nhìn rất sắc sảo và chân thực Người đọc sẽ không ít lần phải phì cười

khi tưởng tượng ra những bức chân dung biếm họa về người trí thức mà tác giả vẽ

nên, nhưng sau những tràng cười bất tận ấy là một chút gì đó đọng lại, là niềm chua

chát hay nỗi suy tư về xã hội ngày nay Dẫu là cười vui hay thấm đẫm nỗi buồn thì

hoa hậu ngủ một đêm với mình để giúp em ấy đoạt giải: “Kết thúc vòng hai, Cốc

nhanh chóng lôi em 12 ra cửa sau, phi ngay về nhà… Đêm sau 12 đăng quang á

hậu” [11, 14] Rõ ràng Cốc mang danh là nghệ sĩ nhưng anh ta không vì nghệ thuật

mà vì quyền lợi cá nhân và mượn danh tiếng để thỏa sức ăn chơi sa đọa Vậy mà

Cốc lại không bị xã hội lên án Hình ảnh của anh ngày càng tỏa sáng bởi không ít

người trong xã hội ngày nay thường chuộng vẻ đẹp bên ngoài chứ không cần quan

tâm đến nghệ thuật chân chính là như thế nào

Cũng giống như Cốc, họa sĩ Chuối Hột trong Mười lẻ một đêm nổi tiếng khi

biết nắm bắt thời cuộc và không mấy chốc trở nên “giàu xổi” Thật ra Chuối Hột là

một họa sĩ không biết vẽ thế nhưng nhờ công cuộc đổi mới đất nước “Tây ào ào đổ

vào ta Ta cũng nườm nượp đi tham quan giao lưu học hỏi Tây” [14, 35] mà ông

họa sĩ này trở nên nổi tiếng Cái tài của ông là biết nắm bắt nhu cầu thưởng thức hội

họa của dân Tây bằng việc tổ chức mấy cuộc biểu diễn nghệ thuật sắp đặt vừa lạ lạ

vừa ghê ghê, đó không hẳn là nghệ thuật mà chỉ là những sáng kiến hơi điên rồ của

một ông họa sĩ không biết vẽ Cái mà ông ta gọi là biểu diễn nghệ thuật sắp đặt

chẳng qua là “quăng quật mọi thứ linh tinh ra thành sắp đặt, vẽ mặt bôi hề nhảy

nhót hú hót leo cột mỡ thành biểu diễn” [14, 41] thế nhưng được cái thu hút khách

du lịch Tây vốn thích cái gì dị dị và kết quả là ông đã thành công ngoài mong đợi

Họa sĩ Chuối Hột không xuất phát từ niềm đam mê nghệ thuật vì ông không biết vẽ

vời gì, ông chỉ là một kẻ cơ hội lợi dụng nghệ thuật để tìm kiếm cái lợi cho bản

thân, ông hiểu rất rõ rằng: “Chỉ cắm mặt vào vẽ mà không ai biết không ai mua là

không lợi Vẽ mà hút người ta đến là lợi” [14, 41] và chính cái “lợi” ấy mới là cái

đích thôi thúc họa sĩ sáng tạo trong sự nghiệp nghệ thuật cao cả của mình

Không chỉ tập trung khắc họa mặt trái của giới nghệ sĩ đương thời, Hồ Anh

Thái còn đề cập đến những phẩm chất đáng quý của họ Nhân vật Toàn trong tiểu

thuyết Người và xe chạy dưới ánh trăng là một nhà thơ nhưng anh không bao giờ

muốn khoe khoang tên tuổi của mình Anh là một con người có tâm hồn nghệ sĩ, thơ

của anh là những ý tứ toát ra từ tâm hồn cô đơn nhưng yêu đời một cách chân thành

Anh không như những nghệ sĩ rởm khác, anh không muốn mình được tung hô để

bán chạy thơ như bán một món hàng Nếu nhân vật Khắc không phát hiện ra những

bản thảo thơ của Toàn thì cái bí mật về nghệ sĩ Toàn sẽ mãi mãi được giấu kín Khi

Toàn biết rằng Khắc biết anh là một nhà thơ thì Toàn đã hạ giọng: “Tôi mới chuyển

đến khu nhà này, chưa mấy người biết tôi làm nghề gì Mong anh giữ cho điều đó”

[16, 65]

Cũng như Toàn, nhà văn Chàng trong tiểu thuyết SBS là săn bắt chuột nổi

lên giữa những anh nhà thơ, cô nhà báo sáng tác vì mục đích kiếm tiền Trong công

việc sáng tác của một nhà văn, anh cho rằng một tác phẩm văn chương là đứa con

tinh thần do nhà văn đứt ruột đẻ ra, nhà văn muốn viết ra tác phẩm thì phải thai

nghén ý tưởng qua nhiều năm tháng và có khi còn bỏ ra thời gian lâu dài hơn cả

người mẹ mang thai: “Người mẹ thai nghén chín tháng Người viết thai nghén mười

lần chín tháng, có khi chín năm, có khi mười chín năm Chưa viết ra được như

mang bệnh trong người Ăn không ngon ngủ không yên” [19, 106] Có lẽ chỉ có một

nhà văn tâm huyết với nghề mới tự ví von mình với “người mẹ mang thai” như thế,

bởi trong thời đại kinh tế thị trường thì giờ là vàng bạc này thì còn bao nhiêu nhà

văn chịu bỏ ra thời gian để suy tư kĩ lưỡng về tác phẩm của mình nhiều đến “mười

lần chín tháng, có khi chín năm, có khi mười chín năm” [19, 107] Dường như qua

nhân vật nhà văn này Hồ Anh Thái đã gửi gắm rất nhiều suy tư, trăn trở của ông về

nghề cầm bút nói riêng và quan niệm sống chân chính của người nghệ sĩ nói chung

Đó là nhà văn phải viết có chọn lọc và ý thức được sức mạnh của chữ: “Nhưng

người viết văn không phải vì thế mà bạ gì cũng viết Biết sử dụng chữ cũng phải

thận trọng như biết dùng súng dùng dao” [19, 106] và phải luôn tự nhắc nhở mình:

“chớ viết nhờn tay quen tay Chớ viết vì ngứa chân ngứa tay ngứa da đầu” [19,

107] Một nhà văn được đánh giá cao hay thấp là nằm ở chất lượng tác phẩm chứ

không phải số lượng tác giả đó viết nhiều hay ít, nếu nhà văn quen thói viết theo

cảm hứng mà không cần tư duy thì nhà văn đó sẽ dễ dãi với những gì mình viết

Qua nhà văn Chàng, Hồ Anh Thái đã khẳng định việc viết văn là công việc nghiêm

túc chứ không phải chuyện “con chim ngứa miệng hót chơi”, hễ thấy bứt rứt “ngứa

tay, ngứa chân, ngứa da đầu” [19, 107] thì lao vào viết Bằng việc nêu lên những

quan điểm sáng tác của nhà văn Chàng, ông đã khéo léo nêu lên quan điểm sáng tác

của một nhà văn chân chính là như thế nào Bên cạnh đó, ông còn nhắc khéo những

cây bút nửa mùa chớ phá hỏng văn đàn bằng sự ảo tưởng của mình bởi những giá trị

văn chương luôn bắt đầu từ nền tảng là sự nghiêm túc và tận tâm của người nghệ sĩ

đối với tác phẩm Đặt nhân vật Toàn và nhân vật Chàng bên cạnh diễn viên Cốc và

họa sĩ Chuối Hột, người đọc mới thấy rõ mặt trái của những người tự xưng là hi

sinh vì nghệ thuật là như thế nào Đồng thời người đọc vẫn giữ niềm tin vào nghệ

thuật vì ngoài những nghệ sĩ “rởm” vẫn còn đó những người nghệ sĩ có tâm huyết

thực sự đối với tác phẩm của mình

Bằng việc khai thác hình tượng người nghệ sĩ, Hồ Anh Thái còn muốn phản

ánh một vấn đề thực sự nảy sinh trong xã hội ngày nay đó là càng ngày thì thị hiếu

thẩm mĩ của một bộ phận người dân dường như càng bị hạ thấp Trong xã hội ngày

nay, người ta thường chú trọng đến những gì rực rỡ bề ngoài chứ ít quan tâm đến

cốt lõi bên trong Đó là thị hiếu thẩm mĩ của những người thị dân thích cái lạ, cái

mới Chính nhu cầu thẩm mĩ tầm thường của họ đã tạo điều kiện để những diễn viên

đẹp trai nhưng láu cá như Cốc tỏa sáng, kiếm được nhiều tiền nhằm thỏa mãn lối

sống phóng túng của mình và những họa sĩ như họa sĩ Chuối Hột mặc dù không biết

vẽ nhưng cũng bày biện những ý tưởng kì dị để hốt bạc Khi văn hóa phương Tây

du nhập quá nhanh chóng vào nước ta thì những từ như “bắt chước”, “gây sock”,

“làm nổi” trong nghệ thuật đã trở nên không còn xa lạ gì Ẩn sau những nhân vật

nghệ sĩ dị biệt, những lời văn tưởng như dửng dưng, lạnh lùng, Hồ Anh Thái muốn

rung lên một hồi chuông để báo động chúng ta về những giá trị đích thực của nghệ

thuật, của văn hóa

Ý thức về giá trị đích thực của văn học nghệ thuật, tác giả Hồ Anh Thái đã

đặt những sáng tác của mình trong dòng chảy chung của văn học dân tộc Trong giai

đoạn 1930 - 1945, nhà văn Nam Cao đã đề cập nhiều đến nhân vật người nghệ sĩ

trong tác phẩm của mình và qua nhân vật Hộ trong truyện ngắn Đời thừa ông cũng

đã bộc lộ quan niệm sáng tác rất đáng quý: “Văn chương không cần đến những

người thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho Văn chương chỉ dung nạp

ngã mà người lớn tạo ra thì chúng đã phải trả giá bằng nụ cười, bằng niềm tin và có

khi là cả hơi thở cuối cùng của mình Người lớn có cơ hội để đổi trắng thay đen,

còn trẻ em thì chỉ có một tuổi thơ để lưu vào kí ức, để định hình nhân cách cho cả

một đời Nhưng có bao nhiêu người lớn quan tâm đến điều đó để cho trẻ em được

sống trọn vẹn với tuổi thơ của chúng? Trong mắt nhìn của những con người mưu

mô và tham vọng thì trẻ em đôi khi chỉ là một công cụ để tiến thân hay là mục tiêu

để trả thù Những đứa trẻ vô tư bị người lớn vô tâm cuốn vào vòng xoáy vô hình

của tình, tiền, quyền lực và hận thù

Những đứa trẻ trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái đa phần hiện lên là những đứa

trẻ có số phận không mấy tốt đẹp và lâm vào những nghịch cảnh éo le do người lớn

tạo ra Nhân vật trẻ em vừa là sự phát hiện tinh tế đầy nhân văn lại vừa là nhân vật

truyền tải thông điệp của tác giả Con gái của Đông (Cõi người rung chuông tận

thế) chỉ thoáng hiện qua như một thiên thần mang đến cho thế gian vẻ đẹp, nụ cười

rồi chợt vụt mất trong cõi người xám ngắt Từ khi mới sinh ra dường như đứa trẻ

này đã dự cảm trước số phận của mình để mà đón nhận thế giới một cách rất đặc

biệt: “Nó lọt lòng mẹ không gào khóc tầm thường như mọi đứa trẻ mà chỉ đưa cặp

mắt thôi miên quét qua một lượt tất cả những người ở trước mặt như nhận diện cả

một cõi người” [11, 132] Nó không hẳn là sự kết tinh tình yêu của cha mẹ nó Họ

chỉ là những mảnh ghép nhầm lẫn để phù hợp với những chức danh cần gán vào

nhau trong cõi đời và cha nó cũng chẳng mong ước nó được sinh ra đời vì ông cho

rằng sinh ra một đứa trẻ là “bắt thêm một sinh linh phải chịu khổ ải ở cõi trần” [9,

133] Trong toàn bộ tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế, có lẽ cô bé là một

thiên thần thật sự và duy nhất được phép xuất hiện Nó xinh đẹp, đáng yêu, có đôi

mắt biết nói cùng với một tâm hồn chưa hề bị vẩn đục bởi thế thái nhân tình Thế

nhưng thực tế nghiệt ngã đã đáp trả thiên thần bằng một sự thật rằng trên đời này

cái tốt đẹp không thể sống chung cùng cái ác và sắp xếp cho thiên thần đón nhận cái

chết câm lặng vào đúng sinh nhật tròn hai tuổi Thiên thần nhỏ bị Yên Thanh –

người tình cũ của bố mình đến trả thù bằng gai hoa hồng tẩm thuốc độc và đè gối

lên mặt đến nghẹt thở: “Cô ta đến để báo thù sau ba năm hoàn toàn không lộ diện”

[9, 134] Trong mắt Yên Thanh, thiên thần không phải là một đứa trẻ đáng yêu mà

chỉ là mục tiêu để trút giận, để trả thù Đông và Thế Khi dã tâm của Yên Thanh đã

được hả hê thì thiên thần phải trả giá bằng hơi thở cuối cùng của mình Đến lúc

nhắm mắt, cô bé vẫn gửi lại thế gian một nụ cười: “Trên môi đọng lại một cái cười

nhếch mép Ở khóe mép là một nếp nhăn hằn sâu của người già Cái cười và nếp

nhăn của người đã ngộ, đã thành chính quả, đã hiểu hết và thấu suốt tất cả” [11,

133] Dù mới chỉ dừng lại ở cửa ải đầu tiên của con người là cửa “sinh” nhưng thiên

thần nhỏ bé ấy đã thấu suốt cõi đời này và “cái cười nhếch mép” cuối cùng của nó

là sự khinh khi phản bác cái ác Hình ảnh của thiên thần bị giết chết là một sự ám

ảnh đau lòng đối với người đọc Trẻ em không có tội nhưng chính cái vòng lẩn quẫn

của gây thù - báo oán của người lớn đã tạo nên những số phận trẻ em đầy bi kịch

như thế Trong cuộc dạo chơi của mình, thiên thần đã khám phá trọn vẹn con người

bằng ánh mắt và nụ cười: “Đến thăm cõi đời này, nó nhìn xoáy như muốn lột vỏ con

người Gĩa biệt cõi đời này, nó nhìn xuyên thấu và nhếch mép cười mọi trò trẻ con

nhăng nhố” [11, 134] Cuộc đời của con gái Đông không phải là vô nghĩa bởi vì nó

đã kịp gửi lại thế gian một cái cười nhếch mép để những người tự xưng mình là

người lớn đầy hiểu biết phải nhìn lại những trò ma mãnh của mình mới thật nực

cười và nhố nhăng làm sao Sau khi con bé qua đời, trong giấc mơ của Đông, nó đã

tìm về gặp cha để nhắn với cha về cái mà nó đã chiêm nghiệm được từ cuộc đời nhỏ

của mình: “Có lạ gì đâu, nó nói thêm, con người vẫn tiếp tục đầu độc nhau đấy

thôi” [11, 135] Lời của con bé là một thông điệp đầy giá trị của một linh hồn đi qua

cõi người gửi đến những người còn sống Cốc, Bóp, Phũ bày kế đầu độc Mai Trừng,

Thế bày kế đầu độc Yên Thanh và Yên Thanh bày kế đầu độc cô bé tròn hai tuổi,

xét cho cùng thì con người đang rượt đuổi để đầu độc nhau bằng nhiều cách như lừa

bịp, tẩm độc vào gai hoa hồng hay truy sát, … vì tiền hay vì trả thù Con bé chết đi

là một sự khẳng định rằng cái ác không ngừng hãm hại và hủy hoại những gì tốt đẹp

trong cõi đời này và nếu con người cứ loay hoay trong cái vòng thù hận thì muôn

kiếp con người “vẫn tiếp tục đầu độc nhau” [11, 135]

Trong tiểu thuyết Thiên sứ, Phạm Thị Hoài cũng đã từng nhắc đến một thiên

thần bay lên với chúa trời không một lời giã biệt như con gái của Đông , đó chính là

bé Hon - “thiên sứ pha lê” Bé Hon sinh ra cũng rất đặc biệt, cô bé không khóc mà

lại mỉm cười, cô bé rất xinh đẹp với “tóc óng mượt, mắt lóng lánh như mắt thiếu

nữ, … nước da trong suốt, trắng xanh” [5, 6] Với vẻ ngoài xinh đẹp ấy cô bé thật

sự là một thiên thần khi không ngừng ban phát nụ cười thân thiện của mình đến mọi

thành viên trong gia đình, bé lúc nào cũng đòi “thơm” và “tìm kiếm những cặp môi

sẵn sàng đón nhận nguồn yêu thương không bai giờ cạn của nó” [5, 7] Có lẽ thiên

thần chỉ thuộc về Chúa trời vĩ đại nên không lâu sau bé Hon đáng yêu bị mọi người

hắt hủi, bố và mẹ quay cuồng trong công việc kiếm tiền nên khước từ những cái

hôn, anh cả vì lo nghĩa vụ quân sự mà “gạt phắt nó sang lầu bầu: Cút!” [5, 8]

Trong xã hội mà mọi người đang quay cuồng trong những nỗi lo toan thì chẳng ai

rảnh rỗi để bày tỏ một chút yêu thương nào vì thế một thiên sứ cần được yêu thương

và muốn yêu thương tất cả mọi người đã từ giã trần gian nghiệt ngã bằng một giấc

ngủ vĩnh cửu: “Hôm sau bé Hon không dậy nữa” [5, 8] Nụ cười của bé Hon khi

nhắm mắt liệu có giống với nụ cười đã giác ngộ của con gái Đông không? Có lẽ nụ

cười trên môi hai cô bé vẫn mãi là một điều bí ẩn của những thiên thần ngây thơ vô

tình rơi xuống cõi người còn lắm ngang trái này Dù là nhân vật bé Hon hay nhân

vật con gái của Đông thì chúng đều đã từng ghi dấu trên cuộc đời này và đã hoàn

thành sứ mệnh của một sứ giả truyền đến con người thông điệp rằng chẳng bao lâu

nữa cuộc sống đầy bận rộn, mưu toan tính toán của những con người hiện đại sẽ

giết chết đi tình yêu thương và vẻ đẹp chân - thiện - mĩ trong mỗi con người

Sự vô tâm của người lớn đã tạo nên số phận đáng thương của những đứa trẻ

bị bỏ quên như nhân vật thằng bé con cô Giềng (Cõi người rung chuông tận thế)

hay thằng Cá (Mười lẻ một đêm) Nhân vật thằng bé con cô Giềng là một thằng bé

suốt cả tuổi thơ mải miết đi tìm hình bóng của cha mình Nó sẵn sàng bỏ nhà ở miền

Trung đi ra Bắc để tìm gặp cha và trong tưởng tượng của nó cha bao giờ cũng đẹp

và sang trọng Nhân vật Đông gặp được thằng bé trong chuyến đi tìm Mai Trừng,

lần đầu gặp Đông, nó tưởng Đông là cha nó: “Thằng bé thú thật là đã mừng hụt,

tưởng tôi là cha nó về đây tìm lại mẹ con nó” [14, 196] Thằng bé là một nạn nhân

đáng thương sinh ra từ cái nghèo của người mẹ và sự vô trách nhiệm của người cha

Cha nó là một công nhân làm việc ở công trường, trong thời gian phá núi Bút, ông

đã sống chung với mẹ nó Sau khi sinh được ba mặt con thì bỏ đi biệt tích luôn vì

công trình đã hoàn thành Mẹ của thằng bé là một cựu chiến binh đã quá lứa lỡ thì,

gia cảnh nghèo khó nên cũng đành cam chịu số phận một mình nuôi con Thằng bé

trông lam lũ, nghèo khổ nhưng có một tình yêu thương tất chân thành và đặc biệt

dành cho người cha đã bỏ rơi nó Nó còn dành dụm những đồng tiền mà nó chắt

mót được để ra Bắc tìm cha: “Mới rồi, cháu trốn mạ đi tàu ra Bắc, tìm về làng

Keo” [11, 197] Sự nhớ thương của một người dành cho kẻ đã hắt hủi, bỏ rơi mình

có lẽ chỉ xuất hiện từ tâm hồn một đứa trẻ Người lớn phải học cách sống của trẻ

con để mà biết bao dung, tha thứ và yêu thương Người lớn có thể phủi bỏ trách

nhiệm của mình bằng cách khước từ và trốn chạy nhưng nỗi đau mà người lớn gây

ra thì vẫn cứ bám riết lấy cuộc đời của những đứa trẻ, bởi cứ mỗi lần nhắc đến cha

thì thằng bé lại buồn: “Giọng thằng bé nghèn nghẹn Nhưng cặp mắt nó khô khốc

Những đứa trẻ như thế thuộc loại không có nước mắt” [11, 198] Cuộc đời có thể

vắt kiệt nước mắt của những tâm hồn già cỗi, chịu nhiều đau thương nhưng nếu vắt

kiệt nước mắt của một đứa trẻ thì có phải là nhẫn tâm lắm hay không? Trong tiểu

thuyết Cánh đồng bất tận, Nguyễn Ngọc Tư cũng đã phát hiện ra một đứa trẻ chịu

nhiều tổn thương khi mẹ bỏ nhà đi vì tội ngoại tình, đó chính là thằng Điền Thế

nhưng mắt nó không hề khô khốc như thằng bé con cô Giềng mà lúc nào cũng đẫm

nước do tật chảy nước mắt sống - biểu hiện của một đứa trẻ chịu nhiều tổn thương

Dù là nhân vật thằng bé hay nhân vật Điền thì Hồ Anh Thái và Nguyễn Ngọc Tư

đều có một cái nhìn nhân văn sâu sắc khi đề cập đến những đứa trẻ có số phận đáng

thương do sự vô trách nhiệm của người lớn gây nên

Nhân vật thằng Cá (Mười lẻ một đêm) dù sống trong cảnh giàu sang nhưng

nó cũng đã bị quên lãng trong chính ngôi nhà của mình và ai cũng có lí do để mà bỏ

quên thằng bé tật nguyền tội nghiệp Mẹ bỏ theo trai nên quên nó Bố bận đi công

tác nên quên nó và mẹ kế thì hẹn hò với người tình nên cũng quên bẵng nó Không

chỉ bị quên lãng, nó còn vô tình bị trở thành công cụ tiến thân của nhân vật Nàng

Nàng muốn lấy đại gia nên phải chiều lòng thằng Cá, chị yêu thương nó một tí và

phần còn lại là lợi dụng bởi: “Thằng Cá là con đường ngắn nhất để đến với trái tim

của ông Vip” [14, 304] Bên trong thế giới quay cuồng giữa quyền lực và tiền bạc

thì trẻ em cũng không được buông tha Đáng lẽ Nàng phải nhìn thấy sự đáng thương

của một thằng bé tật nguyền thì danh lợi đã che mờ mắt chị khiến chị chỉ nhìn thấy

tiềm năng đổi đời nhờ đứa trẻ tội nghiệp Và rồi người gánh chịu nhiều thiệt thòi

nhất là thằng Cá khi phải kết thúc cuộc đời sau những ngày trầm mình dưới bể bơi

trong sự đơn độc và tuyệt vọng Dù ai có đối đãi với Cá như thế nào thì nó vẫn cứ

nhìn cuộc đời bằng đôi mắt trong sáng của mình Nó tin vào những câu chuyện cổ

tích không có thật của Nàng, nào là nàng công chúa đánh máy, chàng người cá đi

thu thập chuyện kể cùng những khúc nhạc vô tận và cả con chó becgie biết nói tiếng

người Nó không thích những câu chuyện buồn mang màu sắc thế thái nhân tình của

cô người ở mà chỉ thích câu chuyện mơ mộng thần tiên Nó không hề trách mẹ kế

tại sao bỏ quên nó mà thích thú nghe chị kể chuyện đến tận những giây phút cuối

cùng trong đời

Khắc họa nhân vật trẻ em, Hồ Anh Thái đã gửi nhiều thông điệp đến người

lớn, xét cho cùng thì chúng là những bản thể người tốt đẹp nhất trong cõi người này

Tâm hồn trong trẻo của chúng mãi sẽ vẫn là một điều mà người lớn cần phải học

hỏi Bác Hồ đã từng nói “Trẻ em như búp trên cành/ Biết ăn ngủ, biết học hành là

ngoan”, thế nhưng trong xã hội phức tạp thời hiện đại thì không ít đứa trẻ đã bị xô

dạt vào thế giới của người lớn để rồi số phận của chúng trở nên thật đáng thương

Tuy vẽ nên một gam màu xám phủ lên xã hội Việt Nam hiện đại nhưng nhà văn vẫn

không quên chấm phá những gam màu hồng mơ mộng và đáng yêu khi thể hiện

nhân vật trẻ em, điều đó tạo nên giá trị nhân đạo rất sâu sắc trong tiểu thuyết của Hồ

Anh Thái Lời nhắn nhủ của nhà văn đã gióng lên tiếng chuông cảnh tỉnh với người

lớn: Nếu ai đã từng trải qua một thời tuổi thơ xin hãy lắng đọng một vài giây phút

để nghĩ về trẻ em trong cuộc sống ngày hôm nay Dù cho người lớn đang quay

cuồng trong tiền bạc, quyền lực, danh vọng thì trẻ con vẫn đang từng ngày khám

chuyến đi tìm hiểu các di tích về Phật, ông chưa để lỡ dịp nào và những tấm ảnh

ông chụp làm tư liệu cũng rất nguyên vẹn không bị nhòa Trong tác phẩm này, Hồ

Anh Thái có một sự trân trọng rất đặc biệt dành cho nhân vật Đức Phật Xây dựng

bộ ba nhân vật trọng tâm Đức Phật - Savitri - tôi, tác giả đã đặt Đức Phật dưới nhiều

điểm nhìn để làm sáng tỏ cuộc đời của Người qua lời kể của Savitri và cảm nhận

của nhân vật Tôi Trong nền văn học Việt Nam cũng đã từng xuất hiện một vài tác

phẩm viết về cuộc đời Đức Phật như Ánh đạo vàng của Võ Đình Cường hay

Đường xưa mây trắng của Thiền sư Thích Nhất Hạnh, thế nhưng nhân vật Đức

Phật của ông lại hiện lên với một dấu ấn rất riêng biệt Trong tiểu thuyết của mình,

Hồ Anh Thái khắc họa xuyên suốt theo mạch thời gian từ lúc Đức Phật sinh ra, lập

gia đình, rời bỏ hoàng tộc tìm thầy học đạo đến lúc Người tìm ra đạo trở thành Phật,

thực hiện hành trình truyền bá đạo Phật rồi qua đời Trong hành trình dài ấy tác giả

đã rất khéo léo thể hiện hình tượng Đức Phật bằng những câu văn cô đọng, xúc tích

và tạo nên những tình huống cụ thể để làm bật lên những tư tưởng lớn của Người

như bản chất của sự đau khổ, con đường giác ngộ, bốn chân lí diệu kì hay quy luật

nhân quả, … Vì thế, dù với dung lượng nhỏ nhưng tác phẩm của ông cũng đã ghi

khắc trọn vẹn chân dung Phật Thích Ca Mâu Ni từ tâm lí, tư tưởng đến hành động

Thành công lớn nhất mà Hồ Anh Thái đạt được khi xây dựng nhân vật Đức

Phật đó là làm cho nhân vật này bước chân ra khỏi những huyền thoại xưa cổ để trở

về với một cuộc sống đậm chất thế sự Hồ Anh Thái không dựa trên huyền thoại về

Đức Phật để viết về Người Nhà văn đã từng phát biểu rằng: “Trong đời Phật có

nhiều chi tiết huyền thoại Tôi không chủ trương viết về cuốn sách dựa trên những

huyền thoại này Tôi viết về chân dung một con người có thật, một Đức Phật lịch

sử” [37] Khi muốn tái hiện một Đức Phật từ trong huyền thoại vốn gắn liền với suy

nghĩ của mọi người trở thành một con người sống trong cõi trần thế thì quả thật sẽ

là một việc làm không hề đơn giản chút nào Điều này sẽ dễ làm cho hình tượng

Đức Phật trở nên không còn thiêng liêng hoặc khó toát lên thần thái của Người

khiến người đọc khó chấp nhận Thế nhưng bằng ngòi bút điêu luyện của mình, tác

giả đã vượt qua những rào cản trên để đem đến đọc giả một Đức Phật vừa mang