Luận văn Thạc sĩ Khoa học xã hội và nhân văn: Hình tượng nhân vật và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái

Luận văn Hình tượng nhân vật và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái tập trung nghiên cứu tiểu thuyết Hồ Anh Thái trong tiến trình vận động của văn xuôi Việt Nam đương đại; hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái; không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái.

TH] KIM DUNG

HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT

VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG

TIỂU THUYET HO ANH THÁI

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HQC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học: TS BÙI THANH TRUYÊN

Đà Nẵng, Năm 2013

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Cúc số liệu, kết quả nếu trong luận văn là trung thực và chưa từng

được ai công bồ trong bắt kỳ công trình nào khác

“Tác giả luận văn

Lê Thị Kim Dung

MO DAU

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

CHUONG 1 TIEU THUYET HO ANH THAI TRONG TIEN TRÌNH

VAN DONG CUA VAN XUOI VIET NAM DUONG DAL 10 1.1 NHUNG CHUYEN BIEN CUA VAN XUOI VIET NAM SAU 1975 10

12 HỖ ANH THÁI - TIEU THUYET GIA TIÊU BIÊU CỦA VĂN XUÔI

1.2.1 Đường đời, đường văn Hỗ Anh Thái Is 1.2.2 Các quan niệm văn chương của Hỗ Anh Thái Is

CHƯƠNG 2 HÌNH TƯỢNG NHAN VAT TRONG TIEU THUYET HO

2.1.1 Nhdn vat đồng lõa với hoàn cảnh sống 30 2.1.2 Nhdn vật nỗi loạn, khước từ hoàn cảnh 37 2.1.3 Nhân vật tha hóa bởi hoàn cảnh sống 42

2.2.3 Nghệ thuật xây dựng hành động đặc thù “4

HO ANH TH

3.1.1 Không gian vật lý và phản quang sinh động thời đổi mới 65 3.1.2 Không gian tâm lý với nỗ lực khẳng định nhân tính giữa hiện thực

3.1.3 Không gian kì ảo với những thông điệp giảu tính nhân sinh T8

TÀI LIỆU THAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐÈ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO)

1.1 Văn học Việt Nam đương đại đang trải qua một quá trình phát triển

éu nd lực

để vươn lên những đỉnh cao mới, tiến tới hội nhập thế giới Các nhà văn, nhà

thơ, thậm chí cá những nhà nghiên cứu lý luận - phê bình văn học cũng đang

cố gắng muốn viết khác đi để đáp ứng nhu cầu thẩm mĩ và nhu cầu xã hội

quan trọng Cùng với sự đôi mới của đất nước, văn học cũng có nl

mới Không nằm ngoài vòng cương toả ấy, tiểu thuyết đương đại đang làm

mới mình và có những đóng góp đáng ghi nhân cho sự phát triển của văn học nước nhà

Là thể loại có sức dung chứa lớn,

thuyết từ rất lâu được xem là thể

loại chủ đạo, là máy cái của văn học, với ưu thế trong khả năng chiếm lĩnh hiện thye Theo Bakhtin “tiéu thuyết là nhân vật chính trong tấn kịch phát triển của văn học thời đại mới Vì đó là thể loại duy nhất do thể giới mới nảy

sinh và đồng nhất với thể giới ấy về mọi mặt” [19; tr.61] Sau năm 1986, tiểu

thuyết đã bao quát được những vấn đề cơ bản của đời sống xã hội và số phận của con người trong sự vận động và phát triển, làm đáp ứng thị hiểu của công chúng đương đại

'Cùng với sự nở rộ của tiêu thuyết là sự xuất hiện của những gương mặt

mới với những phong cách đã được định hình, có những chỗ đứng vững chắc

trong lòng công chúng Trong số đó, Hồ Anh Thái là cây bút để lại nhiều ấn tượng đối với độc giả Có thể nói, những tiểu thuyết của ông đã thể hiện sự

tìm tôi đổi mới trên nhí

văn xuôi đương đại Việt Nam

1.2 Là cây viết sung sức, thành công trên nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, tạp bút Nhưng có lẽ ấn tượng mạnh nhất mà Hồ Anh Thái tạo ra

ở người đọc hôm nay là tiểu thuyết Với hàng loạt tác phẩm có tiếng vang như: Trong sương hỏng hiện ra, Người đàn bà trên đảo, Cồi người rung

đàn Việt Nam

1.3 Đến với tiểu thuyết Hồ Anh Thái, điều khiến độc giả quan tâm và

có nhiều cảm xúc thắm mĩ khác nhau là những dụng công của tác giả trên phương diện thí pháp xây dựng nhân vật và không gian nghệ thuật Đây là lí

do co ban thôi thúc chúng tôi nghiên cứu hình tượng nhân vật vả không gian

nghệ thuật trong tiểu thuyết nhà văn này Qua việc tìm hiểu đề tài, chúng tôi

mong muốn sẽ góp phần minh định được tài năng cũng như sức hút mạnh mẽ

của tác phẩm Hồ Anh Thái đối với công chúng đương đại

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Những nghiên cứu về văn xuôi Hồ Anh Thái nói chung

Hồ Anh Thái đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm chú ý của độc giả

và giới phê bình Khen có, chê có nhưng rất hiểm có một nhà văn nào lại nhận

được nhiều lời khen ngợi, cổ vũ và động viên như ông Hồ Anh Thái đang đi với những bước di rất tự tin của mình trên văn đàn nghệ thuật đương dai Khi nhận xét về Hồ Anh Thái, phần lớn ý kiến đều thống nhất cho ring đây là nhà văn đa phong cách, đa giọng diệu Trong bai Hé Anh Thai - người lúc nào cũng đang viết, Hoài Nam tỏ ra rit lac quan, tin tưởng khi đánh giá Sản phẩm văn học "made in Hồ Anh Thái” luôn là mặt hàng được chú ý trên

thị trường hiện nay - phản ánh qua lượng phát hành và số lần tái bản” [21]

Theo người viết, tác giả này đang làm mới mình qua từng giai doan, với những vai diễn khác nhau Ông là kiểu nhà văn luôn "ngọ nguậy không yên'

không tự bằng lòng với sự ôn định của cái mà người ta vẫn gọi là “phong cách” Nhiều bài viết khác của Ngọc Ánh, Xuân Anh, Thanh Huyền, Nguyễn

Thị Thu Huệ cũng có cùng quan điểm như vậy

Nguyễn Đăng Diệp có bài viết kha day din: Hé Anh Thái - người mê chơi cấu trúc [24; tr.176 - 194] Chính quan niệm coi cuộc đời như trăm ngàn mảnh vỡ đã tạo nên tính đa cấu trúc trong các tác phẩm của Hồ Anh Thái

mớ đầu ta thắng địch thua và kết thúc phải gióng lên những tiếng hát lạc quan” [24; tr.179] Cấu trúc ngôn ngữ của Hồ Anh Thái cũng không bằng phẳng mà “lồn nhỗn” một cách có ý Điều này, khiến cho hình ảnh đời sống

trong tác phẩm của ông gần với hơi thở của dời thường Nha vin không chú ý

nhiều đến chuyện mà chú ý nhiều hơn đến cấu trúc truyện

'Cũng trong hướng nghiên cứu đó, bài viết Vẫn là nỗi đau truyền kiếp,

Vũ Bão đã ca ngợi cái cấu trúc của Cði người rung chuông tận thé: “Tiễu

thuyết của Hồ Anh Thái không giống như các tiểu thuyết hình sự, kết thúc bằng chiếc còng số 8 và câu: Anh đã bị bắt Hồ Anh Thái đã dẫn dắt người đọc đặt chân vào một miễn đất gần gũi nhưng đầy huyền ảo khiến người đọc

luôn đón chờ những chuyện bắt ngờ dang ở phía trước [35; tr302 -312]

Các bài viết đề cập đến hạn chế của văn xuôi Hỗ Anh Thái, đặc biệt là mặt ngôn từ, chiếm số lượng khá khiêm tốn Trên báo VietNamnet, Phạm

“Xuân Thạch tô ra hoài nghĩ: "Hình như Hồ Anh Thái sợ cái từ "giải thiêng”

Bên cạnh sự thừa nhận những thành công của tác giả, người viết cũng đưa ra

những hạn chế trong cách xử lý tiểu thuyết trong Đức Phát, nàng Saviri và

đối Tác giả cho rằng Hồ Anh Thái bất lực trong việc sáng tạo ngôn từ hoặc đã

bỏ qua ngôn từ Dù ít öi, nhưng những bải nghiên cứu theo hướng này cũng là một sự quan tâm, góp ý để nhà văn hoàn thiện mình hơn

Ngoài những ý kiến trên, nhà văn Hồ Anh Thái đã giành được sự quan

tâm của dư luận với một khối lượng lớn những bài báo, tiểu luận phê bình,

phân tích, nhận định từng tác phẩm cụ thể của ông, nhất là tiểu thuyết

"Ngay tác phẩm đầu tay, nhà văn đã được giới phê bình, nghiên cứu chú

ý Tiểu thuyết Người và xe chạy dưới ánh trăng của Hồ Anh Thái được đánh

giá cao (nhân giải thường văn xuôi 1986 - 1990 của Hội Nhà văn Việt Nam),

Tác giả Xuân Thiều với bài viết Sức mạnh của văn học từ một tiêu thuyết

đăng trên báo Văn nghệ năm 1991 Tác giả Vũ Đình Minh lại cho rằng day là

Trong sương hông hiện ra của Hồ Anh Thái lại được sự quan tâm của

giới nghiên cứu nước ngoài Tác giả Wayne Karlin có bài giới thiệu đài về tác

giả này cho lần in ở nhà xuất bản Curbstone Pree ở Mỹ năm 1998 Các tác giả

nhu Philip Cambone, nha van W.D Ehrhart, nit van si Maxine Hong

Kingston déu cé bai viết đánh giá cao về tác phẩm này [36]

Người đần bà trên đảo của Hồ Anh Thái cũng gây được sự chú ý

Janine Gillon nhận xét “Tiểu thuyết Hồ Anh Thái ra đời trong khuynh hướng

đổi mới, phê phán những điều luật đã trở nên lỗi thời” [36; tr.405 - 509] Tác giả Nancy Pearl cho rằng: “Cuốn sách nên được sử dụng trong các thư viện Hàn Lâm và đặc biệt thư viện cho độc giả nghiên cứu Đông Nam Á” [36;

tr.411] Ngoài ra, còn có rất nhiều ý kiến đánh giá cao tiểu thuyết này như ý

kiến của Thierry Leclere, Michael Harris

Các tiêu thuyết gần đây của Hồ Anh Thái nhur Cai người rung chuông, tân thể, Mười lẻ một đêm, Đức Phật, nàng Savitri va tôi và mới đây nhất,

cuốn S8C là săn bắt chuột, Dầu vẻ gió xóa cũng được dư luận chú ý và đánh

giá cực Có rất nhiều bài viết đăng trên các tạp chí bàn về những tác

phẩm này Nguyễn Thị Minh Thái với Giọng riểu thuyết đa thanh |43], Lê

Minh Khuê với Người còn đi đài với văn chương [14] hay Hoài Nam với

Chất hài hước nghịch di trong Mười lẻ một đêm [39] Các ÿ kiến của Tô Hoài, Lam Điền, Ngô Thị Kim Cúc nói chung đều đánh giá cao những tiểu thuyết

này của Hồ Anh Thái

‘Trong bai giới thiệu về cuốn tiểu thuyết SC 1ä sản bắt chuột, Cao Việt Dũng đã viết “Cuốn tiểu thuyết mới nhất của Hồ Anh Thái, S8C là săn bắt chuột (NXB Trẻ) khiến nhiều người, nhất là những người ưa thích phong cách

thấy thú vị, thậm chí rất thú

vị, và lên tiếng khen ngợi Đây là một tiểu thuyết đầy nhạy bén, tiết tấu nhanh

va rit mém mại, uyễn chuyển Nhưng theo tôi, dự định về đọc một cuốn tiểu

của ông (một phong cách rất chịu khó thay đôi

‘Nha phê bình Nguyễn Thị Minh Thái đánh giá về cuốn S8C 1à săn bắt chuột, tác phẩm của Hồ Anh Thái không phải để thỏa mãn sự tò mò của độc giả mà là thứ “văn nghĩ” đích thực “Trong cuốn sách này, nhà văn đã biết

cách đánh thức cái nghĩ của người đọc chứ không phải sự tò mò tối tăm Tôi

cho ring một dân tộc trên đường phát triển cần phải có những quyền tiểu thuyết như thế này Cái nghĩ của chúng ta bây giờ hiện nằm ở một vùng rất

chắn nản, đó là bụng” [41]

2.2 Những nghiên cứu về nhân vật và không gian nghệ thuật trong

tiểu thuyết Hà Anh Thái

Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết của Hồ Anh Thái, có một số ý kiến đánh giá đáng lưu ý:

Nhà nghiên cứu Wayne Karlin cho rằng tiểu thuyết Hồ Anh Thái với

những nhân vật như Hòa, những người đàn bà trên đảo Cát Bạc (Ngưi đàn

bà trên đáo) là những nhân vật “điển hình của quan niệm đổi mới về con

người lý tưởng: Không chỉ là con người xã hội chủ nghĩa mà còn là con người

xã hội chủ nghĩa trong thị trường tự do: Dũng cảm, thông minh, có tham vọng,

cá nhân song có trách nhiệm xã hội, và luôn luôn biết kiềm chế" [36; tr.394]

Đặc biệt chú ý đến nhân vật người phụ nữ trong tiểu thuyết, nhà nghiên cứu

này còn có nhận định xác đáng: “Người đàn bà trên đảo đề cập những chắn

thương về thể chất và tình thần mà người phụ nữ phải gánh chịu do sự xa cách

đẳng đẳng trong chiến tranh” [36; tr.413],

Tác giả Ngọc Lan cũng bày tỏ ý kiến: “Nhân vật của Hồ Anh Thái

không có người hoàn toàn tốt hoặc hoàn toàn xấu” [39; tr342] Bởi thé cho nên, khi nhí

nhại, nhà văn đã cho người đọc cảm nhận được các nhân vật

của mình rất dễ tìm kiếm ngoài đời thực

Tác giả Nhị Hà lại bày tỏ sự thích thú của mình khi bắt gặp các nhân

vật trong Afười lẻ một đêm: “Vui lắm, phì cười liên tục, nhiều lúc ớ ra: cái này

Tác giả Bùi Thanh Truyền chú ý đến những thân phận đáng thương trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái: “Đi bên cạnh những người sớm tiêm nhiễm

cơn gió độc của thời đại, những mảng “tranh tối tranh sáng” của cuộc sống,

Anh Thái dành tâm huyết dé viết

về những thân phận chìm nỗi giữa dòng đời hỗn tạp, những vẻ đẹp xưa đang

bị dòng xoáy hiện đại làm xói lở" [39; tr.383]

thực dụng, gấp gáp, đầy toan tinh, vu loi,

tr.467] Hòa thượng Thích Chơn Thiện lại nhận thấy: "Hình ảnh Đức Phật ở

đây xuất hiện thật dung dị và gần gũi với con người Đạo Phật là thể Giản dị

mà siêu thế? [40; tr477] Tác giả Võ Anh Minh lại có suy nghĩ: "Đức Phật là

nhân vật có thực của lịch sử Ấn Độ, của lịch sử tư tưởng nhân loại, không

phải là sáng tạo của Hồ Anh Thái Song cái mới là ở chỗ khi tái hiện hình ảnh Phật Tổ, Hồ Anh Thái không đi theo lối "thánh hóa” như thường thấy trong, kinh sách cổ, trái lại anh còn “bình dị hóa” hình ảnh của Người thông qua

những chỉ tiết đời thường, qua đó nhắn mạnh trí tuệ siêu việt của một thánh nhân, một — con — người - thánh giữa cuộc đời đầy trầm luân khổ ải” [40;

gian so với hệ thống chỉ tiết miêu tả thời gian La Giang cho rằng: “Đây là

thuyết Hồ Anh Thái - theo Bảo Hân - là “chuyện hậu trường của giới văn

nghệ sĩ, chuyện du lịch thời mở cửa; chuyện ứng xử của giới doanh nhân; thói lưu manh của những tên cơ hội mang danh trí thức ” [39; tr361]

Cũng đề cập đến không gian trong tiểu thuyết của Hồ Anh Thái, Nhị

Hà kể ra: “Ngôn ngang, chồng chéo, cả một phố cỗ người ngợm, từ phố cổ ra đến bãi biển, từ hội thảo quốc tế lên vòi nước chung cư Tác giả dẫn độc

giả vào "nhà hát" cuộc đời, mở hai cánh màn, lúc ra về, cười, khóc, hay bã

người ra là tùy anh đầy nhé!” [39; tr.353] Điều này phần nào gặp gỡ với nhận

định của Ngọc Lan: "Trong Âười lẻ một đêm, người ta thấy rỡ bộ mặt Hà Nội

và Sai Gòn với sy “gidu x6i” của giới trí hức, sự kệch cỡm của những phòng, khách, sự tẻ nhạt của lớp thị dân, thói trưởng giả của giới thượng lưu " [39; tr34]

“Tác giả Nguyễn Thị Minh Thái trên Báo Văn nghệ đã cho thấy, với

Mười lẻ một đâm, Hồ Anh Thái đã dùng "một lát cắt thời gian, trong một không gian rất hẹp” [39; tr.366], nhưng qua câu chuyện của hai người trong, không gian hẹp đó lại hiện lên một không gian rộng lớn: “xã hội thị dân Việt Nam đương đại, đang trôi chảy, như hàng ngày ta vẫn thấy " [39; tr.367] Ở

một góc độ khác, Thúy Nga lại chú ý đến không gian của thể giới tuôi thơ mà

Hồ Anh Thái gửi gắm qua nhân vật thằng Cá (Mười lẻ một đêm): “Nó chỉ ngồi bên cửa số ngóng nhìn thể giới bên ngoài mơ những giấc mơ cỗ tích Và

thế giới trước mặt người đọc bỗng đổi thay, mơ màng, lãng mạn và đa cảm, như chính thế giới tuổi thơ trong trẻo đến mũi lòng” [39; tr.359]

Như vậy, với những dư luận, ý kiến, quan điểm khác nhau, Hồ Anh

Thai da được công chúng đón nhận, quan tâm Đây là điều mơ ước của nhỉ

khảo sát đề tài Hình tượng nhân vật và không gian nghệ thuật trong tiêu

thuyết Hồ Anh Thái để có cái nhìn chân xác hơn về phong cách tiểu thuyết của tác giả, từ đó góp phần khẳng định giá trị của các tác phẩm và vị thể của

sông trên văn đàn đương đại

3, Đồi trựng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài hướng trọng tâm tìm hiểu vẻ hình tượng nhân vật và không gian

nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái

~ Luận văn tập trung khảo sát những tiểu thuyết của Hồ Anh Thái như:

Trong sương hồng hiện ra, Người đàn bà trên đáo, Cồi người rung chuông

tân thế, Mười lẻ một đêm, Đức phật nàng Savitri và tôi, SBC là săn bắt chuột,

Đầu về gió xóa

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp thống kê, phân tích

Đây là phương pháp cơ bản nhằm giúp chúng tôi nhận diện và tường, minh hoá các phương diện thẳm mĩ của thi pháp xây dựng nhân vật và không,

gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Anh Thai

4.2 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Phương pháp này là cách thức để người nghiên cứu khám phá những, nét tương đồng, khác biệt trong nhân vật và không gian nghệ thuật của các

tiểu thuyết của Hồ Anh Thái cũng như giữa sáng tác của ông với những nhà

4.3 Phương pháp xã hội học văn học

Sử dụng phương pháp này, tác giả luận văn sẽ lí giải được mỗi quan hệ

giữa đời sống xã hội, con người đương đại với cách thức khắc hoạ nhân vật và không gian nghệ thuật trong trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái

§ Đóng góp của đề tài

Với đề tài này, chúng tôi mong muốn nghiên cứu một cách hệ thống và

toàn diện hình tượng nhân vật và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ

Anh Thái, từ đó góp phần nhận diện phong cách cũng như vị thể của tác giả

trong đời sống văn học Việt Nam đương đại

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung của luận

văn gồm ba chương:

Chương l: Tiểu thuyết Hồ Anh Thái trong tiến trình vận động của văn

xuôi Việt Nam đương đại

'Chương 2: Hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái

Chương 3: Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái

VAN DONG CUA VAN XUOI VIET NAM DUONG DAL

1.1, NHUNG CHUYEN BIEN CUA VAN XUÔI VIỆT NAM SAU 1975

1.1.1 Déi méi quan nigm vé déi tugng sang tic

Chiến thắng lịch sử mùa xuân 1975 đã đưa nước ta đi đến thống nhất hoàn toàn, khép lại một trang sử hảo hùng oanh liệt của dân tộc Giờ đây cả

nước đi vào xây dựng chủ nghĩa xã hội với muôn vàn khó khăn chồng chất

Dẫu cho cuộc chiến đã lùi xa, tiếng súng đã chấm dứt nhưng những hậu quả

nặng nề của các cuộc chiến tranh đã làm cho cuộc sống thời kỳ sau chiến

tranh vốn đã khó khăn lại cảng thêm khó khăn gấp bội Công cuộc cải tạo và

xây dựng xã hội chủ nghĩa bắt đầu bộc lộ những khiếm khuyết cả trong nhận thức và trong thực tiễn Có thể thấy, đó là thời kỳ mà nền kinh tế nước ta lâm vào khủng hoảng trằm trọng Cơ chế quản lý bao cấp tỏ ra bắt lực Do vậy, cùng với sự thay đổi mọi mặt trong đời sống xã hội đã kéo theo sự thay đổi

trong nhận thức và tâm lý ở mỗi người Nếu như trước kia moi người cùng

đồng lòng chung sức cho chiến thắng của dân tộc thì ngày nay con người phải

đối mặt với bao lo toan cá nhân, cho cuộc sống thường ngày Với muôn vàn

khó khăn xuất hiện, bỗng làm lay động mọi suy nghĩ và niềm tin của cá nhân mỗi người Như nhà văn Nguyễn Khải đã nhận xét: “Chiến tranh ồn ào, náo

động mà lại có cái yên tĩnh, giản dị của nó Hoà bình yên tĩnh, thanh bình mà

lại chứa chấp những sóng ngầm, những gió xoáy bên trong Nhiều người

không thể chết trong nhà tù, trên trận địa, trong chiến tranh mà lại chết trong

*ao từ trưởng giả” khi cả nước đã giành được độc lập và tự do” [24 tr 145]

Trong hoàn cảnh lịch sử ấy, để giải quyết khó khăn trước mắt, nhằm xây dựng và phát triển đất nước thì đổi mới là một lựa chọn khẩn thiết, dứt

khoát và tắt yếu, là cái đảm bảo cho sự phát triển của đất nước, cũng là nỗi

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI như một luồng gió mới thôi vào đời

sống xã hội, đặc biệt là đời sống văn học nghệ thuật, mở ra một thời kỳ mới

cho văn học Việt Nam Và một điểm cốt yếu của cuộc đổi mới này chính là

chính là việc đổi mới tư duy, đổi mới cách làm, cách nghĩ cho đúng, làm cho đúng những quy luật khách quan vốn có của nó Nói như nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh: "Ai cũng nói đổi mới nhưng đổi mới thật sự là gỉ? Theo

khi nhìn nhận công cuộc đổi mới văn học: “Đỗi mới trong văn học, điều quan

trọng nhất, quyết định nhất là cái nhìn và cái tâm của nhà văn Đề tài, nhân vật, phong cách, cá tính không là cái gì nếu không có cái nhìn thời đại sâu sắc, thấu suốt nhân tình, nếu không có được một cái tâm trong sáng, nhân ái,

cộng với ý thức đầy đủ về chức trách cao cả của văn học đối với con người,

đối với cuộc đời, với nhân dân mình Không có những cái đó thì không có mới" [24; tr49-50),

Như vậy, sự chuyên động trong đời sống xã hội, nhất là sau Đại hội Đăng lần thứ VI, là tiền để đổi mới trong đời sống văn học nghệ thuật nói

chung và tiểu thuyết nói riêng Văn xuôi Việt Nam sau năm 1986, đặc biệt là tiểu thuyết đã vận động và phát triển theo nhiều xu hướng khác nhau tạo nên

một bức tranh đa dạng, phong phú về đời sống cũng như các thể nghiệm về

phong cách và bút pháp Công cuộc đổi mới từ 1986 với chủ truong “nhin

thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật” đã mở ra một đường hướng rõ rằng

và thông thoáng cho ngòi bút của các nhà văn Văn học nói chung và tiểu

chân thật là phẩm chất quan trọng nhất của văn chương nghệ thuật Mỗi trang văn, trang tiểu thuyết không chỉ có không khí hảo hùng của những cuộc đấu tranh, với những chiến sĩ anh dũng hi sinh hoặc những chiến thắng vẻ vang,

mà có cả những xóm nhỏ, những làng quê nghèo khó với những cuộc vật lộn

sinh tồn, với những ghen ghét, đồ kị, với những bi kịch, những số phận đáng thương Có thể nói văn xuôi nói chung và tiểu thuyết nói riêng trong giai

đoạn này đã đi vào khám phá những ngóc ngách sâu kín nhất của đời sống xã

hội và của tâm hồn con người

1.1.2 Những chuyển biến mang dấu ấn thời đại

“Trước hết, ở khuynh hướng tiểu thuyết về chiến tranh, với hàng loạt các

và tiểu thuyết về nông thôn

tiểu thuyết Nổi buổn chiến tranh (Bảo Ninh), Góc tăm tối cuối cùng, Không

phải trỏ đùa (Khuất Quang Thụy), Vòng tròn bội bạc, An mày dĩ vãng, Ba lần

và một lẫn (Chu Lai), Chim én bay (Nguyễn Trí Huân), Nước mắt đó (Trần

Huy Quang) Chiến tranh được các nhà văn nhìn nhận và đánh giá toàn diện

khái quát trên bình diện triết lí, nhân sinh Tiểu thuyết đi sâu vào số phận con người trong và sau chiến tranh Từ những phận đời đó, bóng dáng chiến tranh

hiện ra rõ nét

Cuối thể ki XX đầu thế ki XI xuất hiện một số cuốn tiểu thuyết mới

về hậu chiến: N/gưởi đi vắng (Nguyễn Bình Phương), Trùng ứu (Thái Bá Lợi), đến đò xưa lặng lẽ (Xuân Đức), Cao hơn bẳu trời (Văn Lê), Rừng thiêng nước trong (Trần Văn Tuấn), Những bức tưởng lửa (Khuất Quang Thuy), Khúc bi tráng cuối cùng, Ăn mày đĩ vãng (Chu Lai), Mây cuối chân trời (Nguyễn Trọng Oánh), Tàn đen đm đỏ (Phạm Ngọc Tiền)

chuyển biến trong cách tiếp cận và phản ánh hiện thực Bề sâu của chiến tranh được khai thác, nhiều tác phẩm trừu tượng hóa những chiến công hoặc xoáy sâu vào những mắt mát hi sinh Nhiều tác phẩm xây dựng những mỗi quan hệ

đa chiều giữa từng số phận và sự kiện chiến tranh (Ấn mảy đĩ vãng, Vòng tròn bội bạc) Cái bi - hài được mở rộng (Ấn mảy đĩ vãng), cái huyền ảo gia tăng, (Nỗi buôn chiến tranh, Bên đò xưa lặng lẽ) Cái bì không còn bị dè dặt, né

tránh (Không phái trò đùa, Rừng thiêng nước trong, Nước mắt đó) Bì kịch

của con người trong và sau chiến tranh, đặc biệt là số phận của người phụ nữ được quan tâm (Chim én bay, Khúc bi trắng cuối cùng) Nhân vật người lính được khắc họa với chiều sâu nội tâm Ở nhiều tác phẩm chiến tranh đã chạm

đến thế giới tâm linh của con người Nhân vật được đặt trong nhiều mối quan

hệ, đặc biệt là mối quan hệ với chính

Cuối thế ki XX đầu thế ki XXI, tiểu thuyết lịch sử có khuynh hướng phát triển rắt mạnh mẽ đáp ứng nhu cầu bức thiết đặt ra đối với con người là

nhìn lại quá khứ, nhìn lại chính mình để suy ngẫm vả thúc đẩy sự phát triển

của hiện tại Trên chiều hướng đó, nhiều cuốn tiểu thuyết lịch sử ra đời gây

được sự chú ý của người đọc: Người đẹp ngâm oan, Gươm thần Vạn kiếp,

Tuyên phi họ Đặng (Ngô Văn Phú), Vang vac sao Khuê (Hoàng Công Khanh), bộ tiểu thuyết Bão ráp zriễu Trần (gồm 4 tập truyện: Huyền Trân

công chúa, Bão tap cung đình, Thăng Long nỗi giận, Vương triều sụp đổ) của Hoàng Quốc Hải, 7hăng Long kí (Nguyễn Khắc Phục), Giàn thiêu (Võ Thị

Hao), Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng Ngàn, Đội gạo lên chùa (Nguyễn Xuân

Khánh), Tẩy Sơn Bí hùng truyện (Lê Đình Danh), Sóng Côn mùa lũ (Nguyễn

Mông Giác), Hội thẻ (Nguyễn Quang Thân)

'Với đặc trưng hư cấu của tiểu thuyết, các nhà viết tiểu thuyết lịch sử

đương đại đã nhìn lại lịch sử từ góc nhìn cá nhân Sự nhận thức lại nhân vat Y

Lan Hoàng thái hậu trong Giàn thiêu, Hồ Quý Ly trong tiểu thuyết lịch sử

lịch sử giai đoạn đầu thế kỷ XXI đã làm một cuộc đối thoại thẳng thắn với lịch sử Hằng số lịch sử và tính hư cấu của thể loại tiểu thuyết đã giúp nhà văn tiếp cận lịch sử một cách đa chiều

"Nhìn lại lịch sử từ điểm nhìn dương dại, các nhà văn viết tiểu thuyết tỏ

ra thành công khi đan dệt hai yếu tổ lịch sử - huyền sử, thực - hư để làm nỗi

rõ lịch sử của một triều đại, đồng thời đó cũng là những vấn để quan tâm của

con người hôm nay Có thể xem mỗi cuốn tiểu thuyết lịch sử là một cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, là sự đan xen các mặt đối lập vốn có trong

cuộc đời muôn thuở, thiện và ác, dục vọng và kiềm chế, đam mê và cuồng

bạo, hảo nhoáng và phù du, chân thật và man trá Với cách viết này, "mô

hình duy nhất” về lịch sử bị phá vỡ Cách dựng truyện phi thời gian, phi không gian, huyền ảo, đồng hiện, vô thức,

dục Sự đan quyện nhiều bút

pháp chính là một sự thể nghiệm thành công của tiểu thuyết lịch sử những,

năm gần đây

Tiểu thuyết về đời sống đô thị, tiểu thuyết gia đình là một trong những

khuynh hướng mới của tiểu thuyết đương đại Một khi vấn đề cá nhân được

đặt ra một cách quyết liệt tiểu thuyết trở về với bản chất của nó: phản ánh đời

tư của cá nhân Dạng tiểu thuyết được viết dưới hình thức tự thuật này thường

xoay quanh những mâu thuẫn, xung đột trong gia đình, bi kịch tinh yêu và

hôn nhân Vấn đề tình yêu, tình dục được quan tâm: Thượng để thì cười

(Nguyễn Khai), Tấm ván phóng dao (Mac Can), Gia định bé mọn (Dạ Ngân),

"Phổ Tâu, Paris ngày 8 tháng 11 (Thuận), Luật đời và cha con (Nguyễn Bắc Sơn), Ngự cư (Thủy Dương) Trong nhiều tác phẩm, vấn đề nhân sinh, vấn đề

số phận con người trở thành yếu tổ chủ đạo Những nhức nhồi của xã hội hắc bóng vào tiểu thuyết mà nhan đề của nó đã hàm chứa tầm khái quát: Những mảnh đời đen trắng (Nguyễn Quang Lập), Một cời nhân gian bé tí (Nguyễn

Khải), Đám cưới không có giấy giá thú (Ma Văn Kháng), Coi người rung

Phượng)

'Ở khuynh hướng tiểu thuyết về dé tài nông thôn, các nhà văn đã gặp gỡ nhau trên các vấn đề cốt lõi ở nông thôn như gia đình và dòng tộc, làng xã, phong tục, nếp nghĩ, nếp sống của những con người sống trên những mảnh đất phần lớn còn chịu ảnh hưởng của những hủ tục: Äfánh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Bến không chẳng, Trần gian đời người

(Dương Hướng), Cuốn gia phá để lại (Đoàn Lê), Trăm năm thoáng chắc (Vũ

Huy Anh), Cánh đẳng iưu lạc (Hoàng Đình Quang), Lời nguyễn hai trăm năm (Khôi Vũ), Đỏng sông mía (Đào Thắng), Ngư phú (Hoàng Minh Tường) 'Viết về nông thôn, nhiều tác giả quay trở lại đề tài cải cách ruộng đất,

một vấn để nhạy cảm được văn học quan tâm Khai thác vấn để này, nhiều tác

phẩm đã gây nhiều ý kiến tranh cãi: Chuyện làng cuội (Lê Lựu), Lão Khổ (Tạ

Duy Anh), 8a người khác (Tô Hoài)

'Việc phân chia thành các khuynh hướng tiểu thuyết, theo các mảng để tài

chỉ là tương đối Bởi dẫu ở khuynh hướng nào thì các tác phẩm íL nhiều cũng

xoay quanh các vấn đề của đời sống xã hội và con người hôm nay

1.2 HỒ ANH THÁI - TIEU THUYET GIA TIEU BIEU CUA VAN

XUOI VIET NAM DUONG DAL

1.2.1 Đường đời, đường văn Hồ Anh Thái

Hồ Anh Thái sinh ngày 18/10/1960 tại Quỳnh Đôi, Quỳnh Lưu, Nghệ

An, mảnh đất "Địa linh nhân kiệt” Hiện ông đang sống tại phường Đồng

Tâm, Quận Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội

'Nhà văn đã từng tâm sự: “Tôi đã nhiều lần phải làm lý lịch tự khai, ở

phần quê quán tôi thường ghi: Quỳnh Đôi, Quỳnh Lưu, Nghệ An Thực ra, tôi chỉ biết qua lời kể của cha mẹ Dòng họ tôi có một người văn và một người võ lừng danh đó là Hồ Xuân Hương và Hồ Thơm (Quang Trung - Nguyễn Huệ)

Còn có mấy ông tiến sĩ được dựng bia trong Văn Miếu Đến lượt mình, tôi

Hỗ Anh Thái đỗ Đại học Văn hoá phương Đông, hoàn thành xong luận

án tiến sĩ phương Đông, cử nhân quan hệ quốc tế Hiện đang công tác tại bộ

Hồ Anh Thái viết văn từ rất sớm và thành danh cũng rất sớm Ngay từ

khi mới xuất hiện, ông đã làm cho văn chương Việt Nam phải “rùng ”

vi

cái “lạ”, cái trẻ trung tươi mới Với ông, học hành như một cái cầu thang cần

phải leo lên mới tới đỉnh tháp Nhưng học xong rồi, hễ định viết một cuốn sách mang tính nghiên cứu thì anh lập tức nhớ ra rằng phải dành thời gian cho

mấy cái chuyện cần thiết Ông thích sáng tác hơn cái thứ văn học bị phủ bụi kinh viện - “Những ý tưởng táo bạo, những cảm xúc mê đắm, những nhân vật sinh động, những tình huống khác lạ vẫn làm tôi say mê hơn những trang

nghiên cứu” [7]

Từ những năm 80 của thế kỷ trước, Hồ Anh Thái đã nỗi lên như một

hiện tượng, với giọng văn trẻ trung, tươi mới, về đời sống thanh niên, sinh viên với những cuộc phiêu lưu, những khát khao khám phá đời sống Những,

tác phẩm tiêu biểu của ông thời gian này được biết đến là Trong sương hồng

hiện ra, Người và xe chạy dưới ánh trăng, Người đàn bà trên đảo, truyện ngiin Mén tdi dé, Chàng trai ở bổn đợi xe

Đầu những năm 1990, sau nhiều năm nghiên cứu và làm việc ở nhiều

nước Âu - Mỹ, đặc biệt là 6 năm tại Ấn Độ, ông trở lại trên văn đản với

những chùm truyện ngắn độc đáo, hài hước mà thâm tram về Án Độ: Người đứng một chân, Người Ấn, Tiếng thở dài qua rừng kim tước, Cuộc đổi chác

Nam 1998, ba tin vui lần lượt đến với Hỗ Anh Thái: Nhận lời mời của

trường Đại học Washington (Mỹ), ông đến thuyết trình về văn hóa phương

Toronto (Canada) Cũng trong thời gian ấy, nhà xuất ban Curbstone Press xuất bản tiểu thuyết Trong sương hồng hiện ra của Hồ Anh Thái và mời ông

i Washington, San Francisco, San Jose, Seattle Maryland giao lưu với bạn đọc Mỹ

"Từ năm 2000, ông có những tác phẩm được đánh giá cao và gây tranh

luận như Cõi người rung chuông tận thế, Tự sự 265 ngày, Bốn lối vào nhà

cười, Mười lẻ một đêm Cũng trong năm 2000, ông được bằu là chủ tịch Hội Nha văn Hà Nội

Năm 2007, ông trở lại với đề tài Án Độ bằng tiểu thuyết Đức Phật, nàng Savitri và tôi Đây là cuỗn tiêu thuyết đầu tiên của văn học Việt Nam tái

hiện chân dung Đức Phật thông qua một cốt truyện hấp dẫn, một văn phong

giản di, một đa cấu trúc có hiệu quả mở rộng chiều kích không gian và thời

như những ngày tháng làm ngoại giao và nghiên cứu văn hóa phương Đông,

đã khiến Hồ Anh Thái ngày càng có hứng thú với đề tài chính trị và tôn giáo được thể hiện bởi vô số câu chuyện ly kỳ trên Đảo Xanh: mối tỉnh tay ba giữa

Anh, Cô chủ và Giám đốc; những cuộc săn lùng âm thầm và ráo riết về nhà tù

bí mật, những danh nhân bị mắt tích đẩy bí ẩn; cuộc tìm kiếm tung tích cựu Tổng thống Mỹ John F.Kennedy của một ông chủ tiệm ăn người Mỹ; những,

chuyến thăm ngoại giao của các đại sứ; bí mật giữa nhà vua và hoàng tử về

một quốc gia, ấn chứa vô số sức mạnh bi ân và ding ngờ Sự thật và đổi trả,

tình yêu và hận thù, tỉnh bạn và quyển lợi dân tộc, tôn giáo và thế tục, lý

tưởng và lòng tham hội lại trong một môi trường khiến tắt thảy bùng nỗ dữ

đội chỉ trong 330 trang sách Từ ngôn ngữ tưng từng, hơi trào lộng nhưng đầy,

ấn ý sâu xa, người đọc sẽ nếm trải được dư vị mằn mặn chua chát của hiện

thực cuộc sống chợt ùa tới sau khi gấp sách lại Tiểu thuyết một lần nữa cho

thấy ông là nhà văn luôn không tự hải lòng với chính mình; trái lại vẫn

thường trực khát vọng đổi mới cách nhìn, cách nghĩ và trên hết là cách viết 'Hồ Anh Thái là người bận rộn và ưa bận rộn Ông không muốn cho bản thân nghỉ ngơi vì nó sẽ tạo ra một sức ỳ lớn Điều đó sẽ giết chết thanh niên

thé hệ mới Nhà văn từng nói: “Nghề nghiệp ăn lương của tôi là ngoại giao, tôi học ngoại giao và nghiên cứu văn hoá phương Đông và được làm đúng

nghề Ngoại giao và viết văn có một nét giống nhau: đấy là người ta phải sắm

vai một cách thành thực Ngoại giao mà chỉ xảo cũng như viết văn mà chỉ có

xảo, khó mà thuyết phục được người khác Ba trong một thì tôi vẫn muốn được sắm nhiều vai, nhiều thách thức nhưng thú vị lắm” [41; tr 254]

1.2.2 Các quan niệm văn chương của Hồ Anh Thái

4 Quan niệm về nhà văn

Bắt cứ một nhà văn nảo khi chọn cho mình cái nghiệp là viết văn thi

anh ta không chỉ giảnh cho nó một tâm huyết, một niềm đam mê mà còn phải

xây dựng cho cái nghiệp ấy một lãnh địa riêng không trùng khít với ai Nếu

không anh ta sẽ không thể tồn tại Chính vì vậy, khi chọn văn chương là cái

nghiệp, Hỗ Anh Thái ý thức được nhiệm vụ nặng nề và lớn lao của người

nghệ sĩ trong hoạt động sáng tao: Văn chương không cao quý hơn cũng khong

tầm thường hơn giá trị tự thân của nó Cuộc đời cần nhà văn như cần mọi

người làm nghề khác, không thể thiếu một nghề một người nào Với ông,

Giỏi ngoại ngữ, hoạt ngôn, thực té và tinh táo, những thể mạnh của ông gần như thế mạnh của một nhà ngoại giao viết văn giỏi nhiều hơn là một nhà văn giỏi ngoại ngữ Ông từng tuyên ngôn: “Nhà văn đích thực phải thực tế" [21] Văn của Hồ Anh Thái sắc, lạnh, tỉnh Nó giống một “con ma” thò ngó, len lỏi, luồn lách trong vỏ não của những kẻ tri thức kệch cỡm Ông là thứ

“cay tầm gửi” vào trong nó, nhưng vẫn phân thân dứng bên ngoài mà lạnh lùng "cười khênh” Hỗ Anh Thái đã bền bỉ tạo nên một dòng chảy đủ để tạo nên những ấn tượng khó phai trong lòng người đọc Ông "lao động cật lực trên từng con chữ” và đã có những đặc trưng rõ rệt qua từng thời điểm sáng,

tác Ông tự thú nhận rằng: “Nhà văn cũng như một diễn viên, họ đa nhân

cách Nhà văn cũng như người diễn viên, phải sống trong biết bao tâm trạng:

có lúc là trẻ con, có lúc là phụ nữ bị ruồng bỏ, lúc là tế sư, lúc là người đàn bà

ngoa ngoắt, lúc là giám đốc, lúc là người đồng bóng khác” [14]

Là một nhà văn có năng khiếu và ý thức tìm tồi làm mới tư tưởng của

mình, Hồ Anh Thái Thái không đặt văn chương vào tháp ngà mà để cho nó chung sống với những vấn đề nhạy cảm của xã hội Ông luôn hướng tới mục

đích là chỉ viết những gì mà mình thực sự cho là chín về mặt cảm xúc Có lẽ

vì vây mà những nhật báo nước ngoài đã nhận xét Hỗ Anh Thái là một nhà

văn cấp tiến về mặt tư tưởng, thị hiếu

Hồ Anh Thái luôn làm mới mình: *Tôi tránh lặp lại người khác và lặp lại chính mình, Tôi cho rằng người có phong cách chính là người không khư khư'

bám lấy một phong cách cô định bắt biến Có phong cách tức là phải đa giọng điệu, dù anh có đổi giọng đến thế nào thì vẫn là trên cái nền tảng văn hoá của anh, tầm nhìn của anh vào thể giới và nhân sinh mà thôi Cho rằng thay đổi

êu đơn giản

giọng điệu sẽ làm loãng phong cách của chính mình là một cách

và làm người sáng tạo lười biếng, ngại làm mới mình” [14] Hồ Anh Thái đã

làm được điều ấy qua hàng loạt tác phẩm của mình Ở những tác phẩm đầu

tay của ông, người đọc có thể bắt gặp những chất giọng trẻ trung, tươi tắn,

tỉnh nghịch, nhưng cũng rất hóm hinh (Chàng tai ở bốn đợi xe); trừ tỉnh, sâu

lắng (Người và xe chạy dưới ánh trăng) Với cái nhìn suồng sã, lật tẩy, Hồ Anh Thái phơi bày cái trần tục của đời sống công chức (Bãi rẩm); suy ngẫm

và đậm chất triết luận (Tiếng thở dài qua rừng kim tước), đến hài hước, châm biếm một cách sâu cay (Tự sự 26Š ngày, Cði người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm) Chất giều nhại, sự sắc sảo như đọc thấu gan ruột thiên hạ của Hồ Anh Thái bởi những câu chuyện khiến người ta phải cười thắt ruột,

cười ra nước mắt để rồi ngậm ngủi xót xa Đó là những lần “lột xác” của Hồ Anh Thái - người còn di đài với văn chương

b Quan niệm tiéu thuyết

“Trước dây, trong dòng văn học hiện thực phê phán 30 - 45, thông qua phát ngôn của nhân vật Điển, Nam Cao đã công khai quan điểm: *Nghệ thuật

không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối; nghệ

thuật chỉ có thể là tiếng đau khổ kia, thoát lên từ những kiếp lầm than” (Giăng

sáng) Vũ Trọng Phụng cũng tuyên bố “Tiểu thuyết là sự thật ở đời” Cái

nghệ thuật là tiếng đau khổ kia chính là sự thật ở đời, là hiện thực cuộc sống

Cai hiện thực ấy nếu chỉ nghe, lấy, chỉ trải nghiệm thì chưa đủ mà còn

phải "cảm ” nữa Với Hồ Anh Thái, những gì tổn tại ở thế giới bên ngoài đều

có thể tìm thấy ở thể giới bên trong mỗi con người, ở trong tâm và trí của họ:

“Cả một thể giới tâm linh cũng là hiện thực, không ai dám nói là đã đào sâu

hiểu thấu cái thể giới tâm linh ấy Tôi cho rằng: tái hiện đời sống con người

mà chỉ dùng mỗi công cụ hiện thực là không đủ, như thế sẽ làm nghèo trang

viết của mình” [7] Ông quan niệm: “Với tôi, tiểu thuyết là một giắc mơ dài,

nó vừa thuộc thế giới này nhưng lại như ở đâu đó xa xôi lắm Tôi thường ví

đây người ta vừa mừng như thoát được cơn

nó như một giấc mơ mả khi

ác mộng, lại vừa tiếc nuối vì phải chia tay với những điều đời thực không thể

cớ” [7] Cái đời thực quá nhỏ bé, quá chật chội nên ông phải thêm vào một chút tưởng tượng, một chút ước mơ và khao khát để không quá tàn bạo trước

cuộc sống đầy bất công, rồi ren này Và vô hình trung các yếu tố huyền ảo,

khác thường đã trở thành phương tiện đắc lực cho ông sáng tạo nghệ thuật

Tác giả bộc lộ: “Nếu tôi chỉ dùng phương pháp hiện thực thuần tuý thì

sẽ không có được giấc mơ ấy đâu"; vì như thế là “tự làm nghèo trang viết của

mình” [7] Nhìn lại "cái quan niệm một thời về chủ nghĩa hiện thực thô sơ",

Hồ Anh Thái cho rằng: "Thật quá mà đâu phải đã đến gần hiện thực"; đồng

thời cũng không che giễu mong muốn được đọc và viết “những tác phẩm của

sức tưởng tượng phi thường, tạo dựng được những tình huống khác lạ, những

cảm xúc mê đắm, những nhân vật không chịu mặc đồng phục” [7] Nhà văn

cũng cho biết thêm: “Tôi luôn đồng cảm với câu nói của triết gia Án Độ 'Vivekanada khi bàn về nghệ thuật: Thể giới này nhỏ bé, cho nên người ta

phải thêm vào đỗ một chút tưởng tượng " [7] Chính cái quan niệm táo bạo, cái mơ ước chẳng giống ai này đã đưa dắt nhà văn đến với cái kì ảo, tận dụng

nó như một thủ pháp đắc địa dé tao ra sự quyền rũ thực sự cho những trang tiểu thuyết của mình

Chiều sâu trong cái nhìn nghệ thuật tiểu thuyết của Hồ Anh Thái còn

thể hiện ở chỗ ông biết vượt qua những lối mòn tư duy coi văn học như là tắm

sương phản ánh hiện thực một cách đơn giản - điều mà nhà văn gọi là hiện

thực thô sơ - để nhìn cuộc đời như nó vốn có Để có sức hấp dẫn người đọc, theo tác giả, cái hiện thực ngoài đời kia phải thông qua sự cảm thấy của nhà

văn, được nhào nặn lại bằng những suy tưởng và tưởng tượng của chủ thể

sáng tạo

Dụng công mà Hồ Anh Thái cố gắng là viết lên những tác phẩm gây

được ấn tượng ngẫu hứng tự nhiên Nếu như một ca sĩ chưa biết hát hay dỡ như thế nào nhưng gân mặt gân cổ đã nổi tứ tung để mọi người phải biết đến

là tôi đang lao động vất vả day, thi chẳng thú vị gì khi để lại trong tâm trí bạn

đọc một hình ảnh như vậy “Tôi không thể viết

rà hoặc cố tỏ ra đao to búa lớn để thu hút sự chú ý của mọi người” [21] - Hồ

Anh Thái đã từng nói như vậy

văn mà lời lẽ kềnh cảng, rườm

'Nhà văn cũng đã bộc lộ rằng: “Nếu tác phẩm gây được ấn tượng ngẫu

hứng tự nhiên thì đó thực sự là dụng công của tôi” [21] Vậy nên tác phẩm của ông bao giờ cũng chứa đựng những câu chuyện thực tế ngoải đời thật

Những câu chuyện mà người người đọc dễ dàng nhận thấy chúng tồn tại ngay xung quanh chúng ta và ngay trong bản thân mỗi con người

'Với quan niệm về tiểu thuyết tích cực, nhà văn Hồ Anh Thái đã đem lại cho người đọc những tác phẩm với những ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc — “nghệ thuật vị nghệ thuật" nhưng vẫn thắm đẫm chất nhân văn

& Quan niệm về cuộc sống, con người

Trong cái nhìn về cuộc sống và con người, Hồ Anh Thái thường lý giải

sự tác động của hoàn cảnh đối với từng số phận con người Hoàn cảnh có ý: nghĩa tác động đến con người, là yếu tố khách quan có khả năng cải biến con

người Theo ông, con người có thể xấu xa, độc ác từ trong bản tính, có thể do

"hoàn cảnh tác đông làm thay déi tinh cách, đồng thời ở con người cũng tiềm

ấn sức mạnh tự thân mãnh liệt, hoàn cảnh không làm con người gục ngã và

'bắt chấp mọi sự éo le của cuộc sống, họ vẫn đem tình yêu thương để hóa giải

hận thù Hoàn cảnh làm thay đổi con người song cũng có khi con người biết

chấp nhận hoàn cảnh, cải tạo và vượt lên trên cảnh ngộ của mình Với Hồ

Anh Thái, việc lựa chọn một lỗi đi trong cuộc sống của con người là vô cùng khó khăn và đó cũng là bài toán lớn của con người ở tắt cả mọi thời Có hai thái cực xảy ra, thứ nhất, con người xuôi theo định mệnh, hoàn cảnh đổi thay

thì con người cũng đổi thay theo để được thỏa mãn ham muốn; thứ hai lả, con

người chấp nhận sống cùng hoàn cảnh, hy sinh ước vọng của mình để hy sinh

vì người khác Trong cái nhìn tương quan giữa con người và hoàn cánh, Hồ Anh Thái có cái nhìn hết sức cảm thông Theo nhà văn, con người thật đáng,

được cảm thông vì “nhân vô thập toàn”, con người dễ lầm lạc, dễ dao động trước hoàn cảnh, trở nên bé nhỏ vô cùng trước những đổi thay và hiểm họa từ

ngoại cảnh song con người cũng thật đáng cảm phục Hỗ Anh Thái trải lên

trang viết của mình những nhân vật, những cảnh đời, những số phận phải

đối mặt với hoàn cảnh khác nhau, qua đó, tính cách nhân vật được bộc lộ một cách rõ nét Có trường hợp ý định mong muốn chủ quan của con người không

thể đối đầu được với hoàn cảnh, nó chịu khuất phục trong cuộc chiến đấu với

hoàn cảnh như nhân vật Khuynh trong Người và xe chạy dưới ánh trăng

Trong quan niệm về cuộc đời và con người của Hỗ Anh Thái, ta còn thấy quan niệm của ông cho rằng con người sống trên đời không bao giờ thoát khỏi định mệnh Trong văn của Hỗ Anh Thái, nhiều người có tài, có đức, có nhan sắc phẩm hạnh lại thường thua thiệt đủ điều như: Toàn, Hiệp, Trang

(Người và xe chạy dưới ảnh trăng), Hòa (Người đàn bà trên đáo), Mai Trừng (Coi người rung chuông tận thế) Con người thật nhỏ bé, đáng thương trong,

cái mênh mông vô định, khôn lường của số kiếp, vận mệnh Ngoài ra, Hồ Anh Thai còn hay lý giải sự can thiệp của bản tính con người đối với số phận của

họ Không chỉ định mệnh chỉ phối đời người, khiến họ bắt hạnh hay hạnh

phúc mà bản tính con người từ lúc mới được sinh ra đến lúc hết đời, về cơ

bản, ít khi thay đổi Đối với những kẻ xấu xa “non sông dễ đổi, bản tính khó

đời”, dù chúng ta có muốn tác động đến người khác thì những thói xấu ăn sâu

trong tiềm thức cũng không mắt đi được Trong sáng tác của ông, ta nhận thầy

những nhân vật xấu từ trong bản chất, dù hoàn cảnh tốt hay xấu, tính cách của

họ vẫn không hề đối thay theo chiều hướng tốt Nhân vật Diệu trong Ngudi va

xe chạy dưới ảnh trăng là một người đàn ba đị hình, đị tướng, xấu người xấu

nết hay nhân vật Yên Thanh trong Cði người rung chuông tận thể là một cô

gái xinh đẹp nhưng sống quỷ quyệt, xấu xa Bản tính tráo trở, lật lọng ở hai con người này muôn đời không thay đổi được

Hồ Anh Thái luôn dành cho con người tắm lòng trân trọng và ưu ái

Nhà văn quan niệm "nhân vô thập toàn” không phải để che giấu và bao biện

cho những thiếu sót trong nhân cách của con người mà anh muốn khẳng định

một điều là: con người khó có thể có tính cách toàn vẹn, hoàn hảo và mong,

muốn nhắn nhủ một điều con người nên ý thức được điều này, bởi vì chỉ những ai nhận thức được thiếu sót của bản thân, người đó mới có thể vươn tới

sự hoàn thiện Trong sáng tác của ông, nhiều mô hình nhân vật như vậy đã được gợi tả Họ là những con người vốn có những suy nghĩ, hành động không

phủ hợp với đạo đức xã hội, với cộng đồng, với chính mình nhưng dẫn qua

những va chạm trong đời sống họ mới ý thức được những điều thiếu sót trong

hành vi nhân cách của mình, họ ý thức được đâu là cái đích cẳn vươn tới Hồi

Anh Thái muốn khẳng định một điều: Cho dù lầm lỡ, nếu ý thức được, con người hoàn toàn có thể vươn tới sự hoàn thiện bản thân mình Cũng từ đây,

Hồ Anh Thái đã xây dựng những nhân vật khá tương thích với cách đánh giá này về con người của nhà văn, đó là nhân vật thức tỉnh Bao trùm lên quan

niệm về con người vươn tới sự hoàn thiện với kiểu nhân vật thức tỉnh là niềm

tin rất lớn của nhà văn đối với con người Sai lầm ai cũng có thể mắc phải, khó mà tránh cho được, nhưng sai lầm mà ý thức được dé sửa chữa mới là đáng quý Chỉ có những con người ham muốn hoàn thiện mình mới làm được điều đó Trong mỗi con người đều có cái thiện và cái ác, thiện và ác đều tiềm

ẩn trong mỗi chúng ta, nhưng chỉ có ai biết nuôi dưỡng cái thiện làm cho nó

thắng cái ác thì con người đó mới trở thành người tt

Với số lượng tác phẩm dày dặn, Hồ Anh Thái đã chứng tỏ là người

nắm bắt tỉnh tế nhịp sống thời đại trên cả bề nỗi cũng như mạch ngam Nha

văn đã trải ra trên trang viết nhiều kiếp người, cảnh người ở nhiều thời điểm, nhiều tình huống khác nhau, qua đó thể hiện cảm nhận của mình về nhân sinh

Trong thế giới nghệ thuật văn xuôi Hỗ Anh Thái, người đọc sẽ bắt gặp nhiều

con người, nhiều trăn trở trước các vấn đề muôn thủa của đời sống: sự vô

- có ý nghĩa, thiện - ác, lý trí - bản năng để vươn lên hoàn thiện bản thân Ta cũng bắt gặp những nhân vật mang trong mình không ít bỉ kịch của

cá nhân, bi kịch xã hội đồng thời cũng bắt gặp những con người mang trong,

nghĩ

mình thói xấu của xã hội hiện đại, có thói xấu đáng cười và cả những thói xấu

đáng sợ Đến với con người trong văn xuôi Hồ Anh Thái, người đọc sẽ phải

đương đầu với những phân vân do tác giả tạo ra, bởi ở chỗ này ông dành cho

con người sự cảm thương sâu sắc, ở chỗ khác thì trằn trễ niềm tin nhưng cũng

không ít chỗ con người hiện ra dưới ngòi bút của ông thật đáng thất vọng

Nhân vật của Hồ Anh Thái đa sắc thái và nhà văn là người đặt nhiều niềm tin,

nhiều hy vọng vào lòng người do vậy dưới sự sự đa dang trong thể hiện về các mẫu hình nhân vật, luôn là tắm lòng ưu ái của tác giả đành cho con người

mặc dù nhà văn vẫn thẻ hiện sự buồn chán của cõi đời và của lòng người Qua khảo sát, có thể nhận thấy, quan niệm về con người và cuộc đời

trong các tiểu thuyết về thể sự, đời tư của Hỗ Anh Thái phong phú, sâu sắc hơn các tiểu thuyết mang tính sử thi của ông ở giai đoạn trước Các tiểu thuyết viết ở giai đoạn sau cho thấy có sự thay đổi tư duy nghệ thuật của nhà văn Con người trong các tiểu thuyết về đời tư, thế sự được nhìn nhận ở góc

độ cá nhân, đời tư hơn là góc độ công dân như ở các tiểu thuyết giai đoạn trước Hồ Anh Thái đã có những đóng góp dáng kể cho văn học Việt Nam hiện đại phần lớn là ở một số lượng tác phẩm phong phú về cuộc sống đô thị

giai đoạn hậu chiến gắn với thể sự, đời tư Ở đây quan niệm của nhà văn về

con người và cuộc đời ngày một phong phú và phức tạp như chính cuộc sống đời thực Xây dựng hình tượng nhân vật trong tác phẩm của mình giai đoạn

sau, Hồ Anh Thái đặt nhân vật trong một th giới pha trộn, xen lẫn giữa cái tốt

và cái xấu, để cho nhân vật trong thế đan cài những dẫn vặt, trăn trở Với cách

xây dựng đó, tác giả đã bứt ra khỏi cách viết đơn giản của tiểu thuyết truyền

thống khi thể hiện cuộc đấu tranh sinh tử giữa cái thiện và cái ác Nhân vật của

ông được đặt dưới nhiều góc độ nhưng thực ra lại khá thống nhất ở chỗ họ đều

chiến thắng được bản năng và sáng suốt để lựa chọn được cái có nghĩa trong

muôn vàn cái vô nghĩa của cuộc đời, nhận thức được đâu là cái hữu ích và thanh

lọc tâm hồn hướng về cái thiện loại trừ cái ác Sự chiến thắng của cái thiện ở cuối mỗi tác phẩm là giấc mơ của Hồ Anh Thái về cuộc sống hiện tại trong đó mỗi con người đều biết sống bao dung và yêu thương lẫn nhau

4 Quan niệm về ngôn ngữ văn học

Ngôn ngữ là chất liệu, là phương tiện biểu hiện mang tính đặc trưng

của văn học Tuy nhiên, với từng thể loại, ngôn từ nghệ thuật lại mang sắc

thái khác nhau Nếu ngôn ngữ của sử thỉ dài dòng, lời nói nhân vat chưa được

cá thể hoá thì ngôn ngữ của tiểu thuyết lại gần gũi với cuộc sống thường ngày Nếu ngôn ngữ thi ca khó biểu hiện trên diện rộng thì ngôn ngữ tiểu

thuyết lại vô cùng tự do và linh hoạt Còn ngôn ngữ truyện ngắn hiện đại “như một công thức toán học để tạo ra một thế giới riêng trần trụi trong sự hài hoà của tiếng nói và những mảnh vỡ hiện thực từ những yếu tố khác nhau hợp lại”

41

Ngôn từ trong tác phẩm văn học bao giờ cũng mang tính văn hoá, gắn

lịch sử, thời đại, diện mạo tỉnh thần, đặc trưng cân tộc riêng Con người tạo ra ngôn ngữ, đến lượt mình ngôn ngữ tác dộng liền với một đặc điểm tâm lí,

vào con người, tạo ra quan hệ xã hội, phẩm chất nghệ sĩ và là phương tiện đắc

lực nhất để con người tự thể hiện phẩm chất nghệ sĩ của mình thông qua quá

trình lao động sáng tạo

Với quan niệm cho rằng vẻ đẹp ngôn ngữ là kết quả đáng ngạc nhiên,

bắt ngờ lần đầu tiên nó được vận dụng để diễn tả mối quan hệ mới của cuộc

sống, nhà văn Hồ Anh Thái đã nỗ lực tìm kiếm để tạo ra những động hình

ngôn ngữ mới, phản chiếu từ đời sống giao tiếp của ngôn ngữ đương thời

Đọc truyện ngắn Hồ Anh Thái, ta thấy nhà văn đối thoại với bạn đọc

những cách viết mới khác với lối viết cũ Chẳng han, trong Tie /ruyện, dang ké chuyện, nhà văn nhảy vào bàn về cách viết: “Viết đến đây tôi mới thấy từ đầu đến giờ cứ viết tràn dòng chưa đúng cung cách viết truyện chưa có một câu đối thoại gạch đầu dòng nào Vậy xin sửa chữa ngay từ đây trở đi nều chỗ nào

tôi quên nhờ bạn đọc chi giáo” [2] Sau đó người kế chuyện lại bàn tiếp: “Cả

một kiệt tác mà có ba cái gạch đầu dòng một cái chấm than đôi ba dấu chấm hỏi Chấm phẩy cố tình không đúng chỗ cho có vẻ phóng khoáng văn sáng tác

khỏi |

cái đuôi văn báo cáo tờ trình công điện nghiên cứu xơ cứng không có

sức biểu cảm Cố tình như thể chắc lại càng phô Nhưng thôi, văn học đôi khi

cũng giống như chạy thí, mụ nào tới trước về đích trước” [2] Nhiều tác phẩm

của ông là sự cụ thể hoá cho cách viết tràn dòng, tự nhiên, không gò bó dấu

chấm câu nhưng phản ánh được không khí của đời sống và con người đương đại Các tác phẩm như Mười lẻ một đêm, SBC là săn bắt chuột, Dấu về gió

iéu,

xóa à những ví dụ tiêu

Hiện thực xã hội phổn tạp và biến đổi chóng mặt sau 1986 - nơi mỗi

con người là những cá thể riêng biệt với

tranh chấp giữa hai phần sáng -

một thứ nhãn quan ngôn ngữ mới Phục sinh, làm mới vốn ngôn ngữ truyền thống, khai sinh một "tông" ngôn ngữ mới để tác phẩm bắt nhịp với những

it ca su “da đoạn”, "đa sự”, nơi cuộc

i, thiên - ác không ngừng tiếp diễn đòi hỏi

biến chuyển cả bề rộng lẫn bẻ sâu, cả chất và lượng của đời sống là một nỗ lực nghiêm túc, đầy tỉnh thần trách nhiệm với nghệ thuật, với bản thân và cộng đồng của người viết Hồ Anh Thái là một trong những cây bút đi đầu

trong việc quán triệt và cụ thé hóa quan điểm này Bên cạnh việc sử dụng kho

tàng thành ngữ, tục ngữ, ca dao, người viết còn sử dụng tiếng lóng, tạo ra

những lối nói mới “Lối nói ấy cho phép tính từ chuyển hoá thành động từ danh từ, danh từ riêng chỉ một vùng đất có thể biến thành động từ tính từ, chính tả phát âm có thể bị khinh mười lăm phút” (Trại cá sắu)

“Tiếp cận thể giới nghệ thuật của Hồ Anh Thái, người đọc dễ dàng nhận

thấy một quan niệm tiến bộ, đầy trách nhiệm của nhà văn: Người làm văn

chương phải là người "phu c

Là một người lao động nghệ thuật khá nghiêm túc, Hỗ Anh Thái quan niệm: *Người viết văn phải là người vật vã lao động trên từng chữ, mà là chữ

sáng tạo Nếu không thì nhiều nghề khác cũng viết được ra chữ, đâu cần đến

nghề văn” [21] Với quan niệm như vậy, gần 30 năm lao động cật lực, dụng

công và khit khe, nhạy cảm trong sử dụng, tổ chức chất liệu văn học, văn sĩ

họ Hồ đã tạo ra những “ma trận” ngôn từ cuốn hút Chính những cố gắng để

"luyện đan" ngôn ngữ văn xuôi

¡ chung, truyện ngắn nói riêng đã góp phần

dem lại thành công lớn cho tác giả, khẳng định vị thế của nhà văn trên văn

đàn đương đại Cho đến nay, giới nghiên cứu tiếp cận sáng tác của người "phu chữ" này trên nhiều góc độ như hệ thống để tài, chủ đề, nhân vật và thi pháp

biểu hiện Nhưng theo chúng tôi, đi:

làm cho Hỗ Anh Thái không thể lẫn với 'bắt kì ai chính là ngôn ngữ riêng được tạo nên từ khẩu khí, giọng điệu mà nhà văn lựa chọn, tái cấu trúc thành một “gam” riêng vượt qua cau trúc ngữ pháp

thông thường một cách sáng tạo.

Chương 2

HÌNH TƯỢNG NHAN VAT

TRONG TIEU THUYẾT HỖ ANH THÁI

+1

1 DA DANG TRONG HE THONG NHAN VAT

Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả, thể hiện

trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Đó có thể là những nhân vật có tên hoặc không có tên, cũng có thể là những con vật, những đồ vật mang nội dung, ý nghĩa con người

Nhân vật văn học có thể là những con người được miêu tả tỉ mi cả về

ngoại hình lẫn nội tâm, có tính cách, có tiễu sử (như trong tác phẩm tự sự)

Song nhân vật cũng có thể chỉ hiện ra qua những tiếng nói, giọng điệu, cảm xúc, nỗi niềm (như trong tác phẩm trữ tình)

Văn học không thể thiếu nhân vật, vì đó chính là phương tiện cơ bản để

nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng Bản chất văn học là sự quan

hệ đối với đời sống, nó chỉ tái hiện được đời sống qua những chủ thể nhất định, đồng vai trò như những tắm gương của cuộc đời Do vậy, nhân vật trong

tác phẩm văn học còn lả hình thức thể hiện những quan niệm của nhà văn về

con người và cuộc sống Giáo sư Hà Minh Đức lưu ý: "Nhà văn sáng tạo nhân

vật để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó, về một loại người nào đó, về một vấn để nào đó của hiện thực” [9; tr.126]

Như vậy, nhân vật không chỉ là hình thức đơn thuần mà còn bao hàm

cả nội dung, tư tưởng và quan niệm của nhà văn về con người, về thế giới:

“Nhân vật văn học nảo cũng biểu hiện cách hiểu của nhà văn về con người theo một quan điểm nhất định và qua các đặc điểm mà anh ta lựa chọn Nhân vật văn học chính là mô hình về con người của tác giả” [28; tr.43]

Trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái, qua khảo sát, thống kê, chúng tơi thấy nỗi bật lên ba kiểu nhân vật: nhân vật đồng lưa với hồn cảnh sống, nhân vật nỗi loạn, khước từ hồn cảnh sống, nhân vật tha hĩa bởi hồn cảnh sống

2.1.1 Nhân vật đồng lõa với hồn cảnh sống

Cuộc sống con người đa dạng và phong phú luơn là đối tượng phản ánh

hơn về con người

“Trong tác phẩm Cưi người rưng chuơng tận thế, nhà văn đã xây dựng, thành cơng nhân vật Đơng, một nhân vật điển hình đồng lõa với hồn cảnh sống Nhân vật người chú này đã_chứng kiến tồn bộ câu chuyện ba gã trai là 'Cốc, Phũ và Bĩp tìm cách chiếm đoạt một cơ gái trẻ trên một bãi biển du lịch

nhưng anh ta khơng can ngăn thậm chí cịn đồng lộ để hai kẻ cịn sống thực

hiện ý định trả thù cho bạn khi nghĩ rằng cơ gái là nguyên nhãn dẫn đến cái

chết của thằng Cốc: “Hai thằng quay nhìn tơi Tơi im lặng nhìn lại Như vậy

cĩ ngh là tơi khơng đi Tơi chưa tin Tắt nhiên là chưa tin cơ gai kia gi

thẳng Cốc Nhưng tơi để mặc hai đứa Hãy để cho chúng được quyền tin điều chúng đang tin Chắc là t

sẽ khơng tham gia Nhưng cũng chẳng cĩ một

lời nhắc nhở thận trọng Con người nếu cẳn thận ở nơi này thì vẫn bắt can &

nơi khác Bị

ai dại ai khơn hơn ai mà lên giọng khuyên bảo Những gã trai

lo liệu và tự chịu trách nhiệm” [35; trS1]

ngồi tuổi hai mươi đã cĩ

Nha văn đã miêu tả sự im lặng một cách lạnh lùng và những suy nghĩ vơ trách nhiệm của bậc cha chú như Đơng Đĩ chính là nguyên nhân gĩp phần đẩy những gã thanh nign vốn hiểu sắt nhanh chĩng đến với tội ác? Phải chăng đĩ

là một kiểu tơn trọng tự do cá nhân? Hay đĩ là một sự đồng lõa đáng lên án?

Đĩ là người chú, cịn người cha trong gia đình ấy thì sao? Ơng cũng đã

không ít lần tiếp tay cho những sai lầm, tội lỗi của con cháu “Một giờ sáng anh Thế biết tin thằng Phũ bị giữ cả người cả xe ở đồn công an quận thì tám

giờ sáng anh đã đến đón cả xe cả người về Ngay trong đêm anh đã gọi điện

cho một ông thứ trưởng nội vụ thân tình Gọi cho ông giám đốc bệnh viện để

bó bột cần than cho cái chân gãy của con bé” [35; tr.88] Tác giả Cöi người

rung chuông tận thể đã giúp người đọc nhận thấy rõ sức mạnh của đồng

n,

thể lực, địa vị xã hội, qua đó đặt vấn đề về hệ quả khôn lường của sự đồng loã

với cái ác tròng môi trường gia đình, xã hội

Xây dựng hình tượng nhân vật đồng löa với hoàn cảnh sống trong Cöi người rung chuông tân thế tác giả không chỉ dừng lại ở suy nghĩ và hành động của nhân vật mà còn miêu tả tỉ mi sự giáo dục lệch lạc của nhân vật

“Chẳng hạn, hãy xem cách giáo dục giới tính của Đông , đối với ông cháu quý

hoá là thằng Phd: “Pha that tha ké cho tôi nghe lai lịch từng chiếc một, thứ đồ Thái có thể bóp gọn trong lòng ban tay và đút nhanh vào túi quần khi từ giã

Màu xanh thiên lý là cái đầu tiên biến Phũ thành đàn ông Màu nâu có

ngực đồ sộ Màu da người làm nó đắm chìm suốt một đêm trắng u mê đến

mức không nhớ nổi bao nhiêu lần Thứ kiến thức giáo dục giới tính tôi

truyền cho từ năm nó mười bốn tuổi đủ cho Phũ sống phóng đãng ma không

một lần để lại hậu quả" [35; tr.78] Đây là một cách giáo dục giới tính rất hiện đại và dan chủ, trong đó có cái hí hững trong việc khoe khoang chiến tích của

thằng cháu và cũng có sự tự hào, kẻ cả của ông chú khéo dạy bảo thế hệ sau

“Chính vì được giáo dục giới tính kĩ như thể, nên Phũ đã hơn dứt ông chú mình

về sự lọc lõi, đều giả đến trắng trợn trong sự ăn chơi sa đoạ: “Tôi giữ chân

thằng Phũ tổng ngồng lại không thì nó đạp con kia nát bét Con bé phải khai ngay Em bị một tuần nay rồi, sau đó ngày nào cô Tì cũng bắt em phải nhận là còn trinh để bán tiếp cho khách đang háo Đúng lúc ấy cô Tỉ đẩy được cửa ngách đi vào Thằng Phũ dí cái vật dính dấp trên ngón tay vào mặt cô Tì Đây là bong bóng cá mè, định lừa bố mày à, bố mày đi làm một quả để thi cuối năm cho son mà mày đám đưa sọt thủng, lôi ngay con khác ra đền đi,

không có a, vậy chay ngay ra đường mã săn bò lạc, các bố may chờ” [35;

năm làm đàn ông, ông mãnh này đã sống cuộc đời của 101 người đàn ông đạo

+ có một người đàn bà” [35; tr.81] Thật chua chất khi

vào đời “Bố tôi dắt tôi qua những phòng chiêu đãi như vậy Hình như ông có

ý cho tôi trải nghiêm thực tế giao tiếp lễ tân để dần dà làm chủ phòng khách

gia đình, để dẫn dụ đưa đấy mối manh giữa tằng lớp chuyên gia ăn tiệc mới

hình thành Lực lượng này cũng non trẻ hãnh diện như lực lượng tiểu tư sản

cân tộc, như cánh giàu xỗi nouveaux riche mới hình thành từ sau tám sáu” [35; 1.22]

Nền tảng truyền thống gia đình bị phá vỡ là nguyên nhân sâu xa làm

bang hoại các giá trị đạo đức của con người Trong Cồi người rung chuồng

é, những thuỷ thủ trên con tàu viễn dương luôn tâm niệm một điều

chuyến đi an toàn phụ thuộc vào sự thuỷ chung của người vợ ở nhà Vì vậy

khi thoát chết sau vụ đắm tàu trở về, anh ta đã được chứng nghiệm sự đúng đắn của cái lý thuyết kia: “gã về nhà, bắt tận mặt vợ và con gái đang nuôi béo

hai thẳng đĩ đực xắp xỉ tuổi nhau mỗi cặp ở một phòng, ra đụng vào đụng mặt nhau tự nhiên như không Gã vác dao đuổi chém hai thẳng kia chạy tan tác

'Gã đuổi chém mụ vợ Căm hờn gấp bội vì gã tin rằng chính sự thập thành của

mụ đã làm biển nổi giận, nhắn chìm con tàu và dìm chết đồng nghiệp của gã

động căm thù của người đàn ông trong câu chuyện đã cho chúng ta thấy một

hiện thực chua xót trong cuộc sống

Trong Aười lở mội đêm, tác giả cũng đã xây dựng rất thành công nhân

vat déng Ida với hoàn cảnh sống Mặc dù phán đối cách sống buông thả của

mẹ, nhưng cô gái vẫn đành chấp nhận nó, vẫn tha thứ cho người mẹ nhiều

lâm lỗi DE

ìn một ngày chính mệnh phụ phu nhân danh tiếng ấy vẫn không tránh được cám dỗ của tình xưa Cuộc “hẹn hò” vô tình “bị nhốt” trong một căn hộ chung cư ấy được Hồ Anh Thái miêu tả: “Quá khứ dan díu chưa

đây họ tới việc ấy Dùng từ dan díu e rằng không nói đúng bản chất mồi quan

hệ vô tư của hai người mười sáu năm qua Dúng ra đầy là một tình bạn khá lạ

lùng, phải đến tận hôm nay họ mới chịu để dẫn tới chuyện thân xác” [39; tr.§] Sự “khá lạ lùng” trong tình bạn hai người có liên quan đến mối quan hệ

tay ba giữa hai người đàn bà và người đàn ông Khá lạ lùng có lẽ còn vì

"chuyện dy ngày nay hơi bị dễ” Chính vi “hoi bi dé”, cho nên nhân vật cũng nhanh chóng thích nghỉ và đồng lða với nó

Từ gia đình đến xã hội đều có những rạn nứt, đổ vỡ và băng hoại các

giá trị đạo đức Trong sáng tác của mình, Hồ Anh Thái đã khai thác khá triệt

để một trong những vấn đề bức xúc của xã hội mà bấy lâu nay văn học ít đề

hoặc né tránh là những tệ nạn xã hội Trong Cời người rưng chuông tận

thé, hiện thực đời sống của ngư dân một bãi biển du lịch nào đó với những nhọc nhằn vất vả của nghề chài lưới, làm mắm lại được tác giả phơi lật ở

hoàn cảnh sống, những con người hiển hòa, chân chất của vùng quê nghèo khó đã biến mắt, thay vào đó là thân phận của những cô gái điểm mang nhãn

hiệu ngư dân Còn đây là hình ảnh một cuộc đốt vía tập thể của những cô gái

điểm ế khách dưới con mắt của thằng Cốc là “một vũ điệu thổ dân ngoạn

mục": "Những người đàn bà không nhìn rõ mặt, hình hải cũng chap chon,

đang đứng dạng chân trong tư thế com pa mở hai mươi lãm độ Họ cũng đốt những tờ giấy, lay lay ngọn lửa nhỏ có nốt ngân luyến láy ở cái nơi là nguồn

vố tự có của một cái nghề bắt chấp mọi quy luật của kinh tế thị trường là lấy

lỗ làm lãi Ngọn lửa nhắn nhá như một khúc cải lương tự sự, rồi bắt chợt lao

vot lên thành cao trào như viện đến sự mưa móc ban phát của trời xanh trên

đầu Lửa phất phơ cười với ông trời phong tinh đến đủ độ, rồi đổ xŠ một

giọng thật đã để cầu xin sự đồng tình của đất Những tờ giấy vừa đốt lên chạy

tiếp sức cho những tờ giấy đã cháy hết Vòng lửa lại cháy rừng rực, lại luyến

láy phừng phừng từ nơi xuất phát ấy, vung lên tới trời, ngoặt lỗi ra sau lưng

để cầu xin những gì họ bỏ lại đẳng sau ” [35; tr.18|

Hình ảnh những cô gái điểm trong tư thế compa hai mươi lãm độ mà

tác giả gọi là "những vũ nữ kiên gan” trên bãi biển nọ đã khiến độc giả ám

ảnh khôn nguôi về một hiện thực phũ phảng nơi vùng quê nghèo khó ấy

Những người phụ nữ ấy vừa là tội nhân vừa là nạn nhân của một môi trường

xã hội Sự thật là như vậy nhưng có điều bấy lâu nay người ta không dám

hoặc không muốn thừa nhận thậm chí còn đồng lõa dung túng, tiếp tay cho chúng phát triển ngày một lớn mạnh Chắc có lẽ chỉ còn số ít người phải giật

mình nghỉ ngờ về sự thật của những vấn đề nhạy cảm mà Hồ Anh Thái đã đặt

ra Số đông sẽ im lặng bởi họ đã “ngắm” cái dư vị cay đắng của hiện thực xã hội ấy

Cũng nói về tệ nạn mại dâm, trong Mười lẽ một đêm, tác giả viết Chuyên ấy ngày nay hơi bị dễ Hà Nội có thành ngữ chỉ những nơi hứng, lên là vào thuê phòng được ngay: Ngủ Gia Lâm đâm Thái Hà, thậm chí vừa

văn hoá ngủ nghê vừa văn hoá ấm thực đất Tràng An chã Nhật Tân vần Hồ

Tây nhà nghỉ mỗi ngày đỗ vào xe rác cả sot bao cao su” [39; tr.8] Do nhu

cầu phát triển, các trung tâm kinh tế, đô thị hình thành thay thế những khu phố “lối vào nhà hẹp như đường ống dẫn dầu” kéo theo hàng loạt những vấn

để xã hội nhức nhối đặc biệt là mại dâm Điều đó dẫn đến thực tế "vỡ Gia

đô cho tới miệt vườn, Sài Gòn đi tắt đón đầu xuất khẩu công nghệ về miền

viên ngọc Tây Đô, bao quát cả một vùng con nước trong về miễn đông con

nước đỏ Nước non đâu cũng là nhà, quê hương đâu cũng gọi là vòm chơi” 89; r9]

Củng với sự phát tiễn của xã hội, con người đã nhanh chóng thích nghỉ

và nhiễm thói quen xấu trong sinh hoạt của xã hội hiện dai: “kiu kiu choai choai rủ nhau vào nhà nghỉ thuê phòng ngủ trưa, chưa đến tuổi có bằng lái thì

chìa thẻ học sinh Bệ vệ sồn sồn thì vào gửi cái đăng ký xe, ở khu vực nhạy

cảm thì nhớ đừng quay biển số xe hơi, xe máy ra ngoài đường, nhân viên

khách sạn có boa tốt còn chạy ra khoác áo cho biển số xe của khách An toàn

tuyệt đối, dân chủ thuận tiện Một giờ, hai giờ, một ngày hai ngày, từng đôi từng đôi ra trả phòng rã rời tơi tả hay hả hê tươi mười, tuỳ kha năng và tuỳ hứng Tuỳ tâm” [39; r9] Đọc những dòng này, người đọc phải bật cười bởi

hình như Hồ Anh Thái đúng là “con ma xó” vì cái gì cũng biết, cứ như thể ông là người trong cuộc Hay bởi ai mà chẳng biết vì “những vụ việc như thế

chẳng có gì độc đáo Quá đại trả” [39; tr10] Có hàng tá những hệ luy từ

những mối quan hệ thân xác, những cuộc tình “mưa bóng mây” kiểu ấy đã

được tác giả cảnh báo: giết người để trả thủ tỉnh; quay phim chụp ảnh để làm

bằng chứng tống tiền, tống tình, tống quyền lực, địa vi; để “bẫy chức, bẫy danh, bẫy ô danh” Đến nỗi mà “khách sạn nhà nghỉ thoạt nghe chỉ là cái chốn ngủ nghê hiền lành, nghe thế một hồi thì nó đã thành chốn hang him noc rin,

hầm chông bẫy đá lưới trời, có kẻ được lên tiên mà cũng có kẻ xuống cõi âm,

không tiên không âm thì thân bại danh liệt” [39; tr.11] Vậy mà trong thực tế

vẫn có vô khối kẻ đặt bẫy và bị sập bẫy! Ở một khía cạnh nào đó, nhà văn đã thẳng thắn chế giễu sự bất lực của chính quyền và các cơ quan chức năng trong việc xác lập trật tự xã hội ở lĩnh vực nảy Tất cả đều quá rõ sự thật nhưng cách hành xử mới là mắu chốt của vấn đẻ: “tiếng tăm những khu ăn

chơi xả hơi bình dân phải đợi đến khi khét lên tận môi lực lượng an ninh lành

mạnh xã hội thì các tụ điểm mới bị rà quét Tìm và diệt Tìm được rất ít và

it it hon’ [39; t9] Giải thích cho cái kết quả “tìm và diệt” kém edi ấy là

“những nguồn giải tri ck

lát cho đàn ông không còn dám đứng tụ tập dưới

những gốc cây hẻm phổ những khuôn viên nữa Nơi Ấy bây giờ đang là hiện

trường của những đợt truy quét Vay thi chỉ em ơi lên xe ta lên đường, người

có tiền thì xe máy, kẻ ít tiền thì xe đạp, ta không đứng gốc cây thì ta thành

người tiếp thị lưu động May là đường vắng tanh, đám gái làm tiền lưu động hoảng hồn lẫn ngay khỏi nơi dễ bị chôm làm nhân chứng, đám cảnh sát thì không có mặt ở con đường vắng, như thể đã thoả thuận bỏ ngỏ cho chi em

choai phóng xe máy như mắt trí trên những đường phố hẹp đủ mội thành phần

xe cô Đường hẹp thì mặc đường hẹp, đây là thời đại của tốc độ Ấn uống thì

có đủ mọi thứ ăn liễn, học hành và công việc thì có đều có lối đi tắt, vui chơi giải tri thì đều có thứ tàu nhanh, yêu thì cũng là thứ tình yêu tốc độ, đã được đảm bảo bằng tự do cá nhân và bao cao su OK nhà vô địch cùng thuốc tránh

thai choice chúng lạng lách, chúng đánh võng, chúng cướp đường, chúng,

xô người đi đường ngã chết ngay tại chỗ Tốc độ thôi chưa đủ, thanh niên cần