Biểu tượng sói trong văn hóa trung hoa

Sói là biểu tượng văn hóa được nhiều dân tộc trên thế giới sùng bái, với tư cách là một tôtem, là tổ tiên thần thoại, đặc biệt đối với các bộ tộc du mục.. Trên cơ sở lý luận văn hóa biểu

CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN

MỤC LỤC

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH 1

DẪN LUẬN 2

CHƯƠNG 1: SÓI VÀ BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA SÓI 11

1 Sói dưới góc nhìn sinh vật học 11

2 Sói dưới góc nhìn văn hóa 14

3 Sơ lược về biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa 22

CHƯƠNG 2: Ý NGHĨA BIỂU TRƯNG CỦA SÓI TRONG VĂN HÓA TRUNG HOA 27

1 Sói – biểu tượng Tôtem 27

2 Sói – biểu tượng của chiến binh 31

3 Sói – sứ giả nhà Trời 35

4 Sói – người dẫn linh hồn 39

5 Sói – biểu tượng của sự xấu xa, độc ác 41

CHƯƠNG 3: DẤU ẤN BIỂU TƯỢNG SÓI TRONG VĂN HÓA TRUNG HOA 47

1 Trong tín ngưỡng, tôn giáo 47

2 Trong ngôn ngữ 51

3 Trong văn học 53

4 Trong thiên văn học 59

5 Trong một số lĩnh vực khác 60

6 Trong xã hội hiện đại 62

KẾT LUẬN 66

PHỤ LỤC 1

TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH

Nghiên cứu biểu tượng là một trong những cách tiếp cận cụ thể nhất đối với văn hóa Hành trình tìm kiếm và nghiên cứu biểu tượng văn hóa là hành trình khám phá cội nguồn và bản sắc dân tộc Sói là biểu tượng văn hóa được nhiều dân tộc trên thế giới sùng bái, với tư cách là một tôtem, là tổ tiên thần thoại, đặc biệt đối với các

bộ tộc du mục Biểu tượng sói cũng từng có vai trò rất quan trọng trong đời sống tinh thần của nhiều dân tộc du mục cổ đại ở Trung Quốc Trong nền văn hóa Trung Hoa, biểu tượng sói có đời sống rất đặc biệt, do nó đồng thời xuất hiện ở cả hai lớp văn hóa du mục và canh nông, nhưng lại tồn tại trong hai “hình hài” trái ngược nhau

Do đó, nghiên cứu giải mã biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa là một công việc rất có ý nghĩa, nhất là khi đây là đề tài hoàn toàn mới mẻ ở Việt Nam

Trên cơ sở lý luận văn hóa biểu tượng, kết hợp với phương pháp lịch sử - logic, phương pháp so sánh văn hóa (du mục – canh nông), tôi tiến hành phân tích những ý nghĩa biểu trưng của sói trong mỗi lớp văn hóa, từ đó tổng hợp để phác họa bức tranh chung về nội hàm của biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa; đồng thời tìm ra nguồn gốc phát sinh, quy luật vận động phát triển và đặc trưng của nó

Qua quá trình làm việc nghiêm túc và khoa học, đề tài đã giải quyết được những vấn đề cơ bản của biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa: từ cơ sở hình thành, nội hàm, ý nghĩa đến tiến trình phát triển, biến đổi và đặc trưng của nó Thông qua đó, chúng ta có thể cảm nhận rõ sự khác biệt trong tâm lý, tính cách và bản sắc giữa các dân tộc du mục và dân tộc canh nông Những thành quả đề tài đạt được chỉ là một hạt cát nhỏ bé đóng góp thêm những giá trị khoa học về biểu tượng văn hóa Hi vọng tôi đã gợi mở nhiều hướng đi để những người nghiên cứu sau có thể phát triển, đào sâu thêm đề tài, cùng tiếp bước hành trình giải mã biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa

DẪN LUẬN

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Biểu tượng là sản phẩm văn hóa được hình thành một cách tự nhiên trong “hành trình văn hóa” của nhân loại Nói cách khác, văn hóa là tập hợp một hệ thống các biểu tượng do con người tạo ra, thông qua nhân sinh quan và thế giới quan của họ Nghiên cứu biểu tượng là một trong những cách tiếp cận cụ thể nhất đối với văn hóa, vì thông qua tìm hiểu các hệ thống biểu tượng trong lòng mỗi dân tộc, ta có thể chạm đến “tính cách” của dân tộc đó Hành trình tìm kiếm và nghiên cứu biểu tượng văn hóa là hành trình khám phá cội nguồn và bản sắc dân tộc

1.2 Lịch sử của biểu tượng văn hóa song hành cùng lịch sử nhân loại Là một trong bốn cái nôi văn minh của loài người, nền văn hóa Trung Hoa đã sản sinh một hệ thống biểu tượng vô cùng phong phú, muôn hình muôn dạng, trong đó, biểu tượng động vật là một loại biểu tượng quan trọng và quen thuộc Nhắc đến văn hóa

Trung Hoa, người ta sẽ nghĩ ngay đến biểu tượng rồng, rùa, phượng, lân,… và dành

nhiều quan tâm nghiên cứu chúng Tuy nhiên, thế giới biểu tượng thực sự bao la, vẫn còn những con vật có vị trí quan trọng trong văn hóa Trung Hoa mà nhiều

người chưa biết, điển hình là biểu tượng sói

1.3 Sói là biểu tượng văn hóa được nhiều dân tộc trên thế giới sùng bái, với tư cách là một tôtem, là tổ tiên thần thoại, đặc biệt đối với các bộ tộc du mục Tuy sói để lại dấu ấn trong văn hóa Hán không quá nổi bật, nhưng đối với các dân tộc du mục cổ đại ở phía tây bắc Trung Quốc, sói rất được sùng bái, thậm chí còn được tôn lên làm tôtem Là một sinh viên chuyên ngành Trung Quốc học, tôi rất yêu thích tìm hiểu văn hóa Trung Hoa, đặc biệt là lớp văn hóa du mục – người anh em với văn hóa canh nông Nhưng thực tế hiện nay, văn hóa du mục ở đây đã bị mất mát dần, do chính sách Hán hóa quá mạnh mẽ; điều này khiến việc nghiên cứu càng trở nên khó khăn và cần thiết hơn Muốn chạm đến tính cách và tinh thần người thảo nguyên, không còn cách nào thiết thực hơn là nghiên cứu các vật tổ được các

dân tộc du mục tôn thờ, và trở thành một phần không thể thay thế trong thế giới tâm linh của họ

Chính vì những lí do trên, tôi nhận thấy việc tiến hành nghiên cứu đề tài

“Biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa” trong bối cảnh hiện nay là đúng đắn và

cần thiết, có tính thực tiễn, khoa học, đóng góp giá trị biểu tượng mới ở Việt Nam

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Biểu tượng sói được thế giới nghiên cứu rất sâu và hệ thống, phạm vi nghiên cứu chủ yếu là trong văn hóa của các dân tộc phương Tây Người ta ít khi đề

cập đến biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa Ngay cả cuốn sách uy tín Từ điển

biểu tượng văn hóa thế giới của Jean Chevalier và Alain Gheerbrant (Nxb Đà Nẵng

tái bản lần 2, 2002) cũng chỉ nhắc đến điều này bằng đôi dòng ngắn ngủi: “Người

sáng lập ra các triều đại Trung Hoa và Mông Cổ là sói xanh nhà trời […] Trung Quốc cũng có một sói nhà trời (sao Sirius) là người canh giữ Thiên Cung (Đại Hùng tinh).” Biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa vẫn bị chìm khuất sau một

loạt các giá trị biểu tượng khác

Năm 2005, một sự kiện văn hóa ở Trung Quốc đã góp phần vực dậy biểu

tượng sói đang còn ngủ quên trong quá khứ, đó là sự ra đời của tiểu thuyết Tôtem

sói “Đây là một bộ sách lạ - một kỳ thư duy nhất trên thế giới, mô tả nghiên cứu về sói thảo nguyên Mông Cổ.” (lời giới thiệu của Mã Ba Thuấn - người biên tập sách)

Bằng những lập luận chặt chẽ, logic, cách đặt vấn đề táo bạo, tác giả Khương Nhung đã biến một cuốn tiểu thuyết thành một tác phẩm nghiên cứu Khương Nhung đã lật lại rất nhiều giá trị cả về chủng tộc lẫn xã hội, về lịch sử cũng như văn hoá của người Trung Quốc Dưới cái nhìn quy chiếu từ góc độ sói, tác giả đã đặt ra

những giả thuyết mới rất thú vị về lịch sử Trung Hoa Quả thực, Tôtem sói là một

kho tàng kiến thức kì diệu, thú vị về một nền văn hoá chưa được biết đến, chưa được đánh giá đúng Tuy nhiên xét cho cùng, đây vẫn chỉ là một tác phẩm văn học, yếu tố hư cấu là không tránh khỏi, nên không thể vin theo những lập luận của tác giả để phục vụ nghiên cứu khoa học Tôi tiếp cận tác phẩm này dưới góc độ là một

tài liệu tham khảo, đồng thời sử dụng những ghi chép sử liệu trong Mông Cổ bí sử,

Chu Thư được Khương Nhung trích dẫn đầu mỗi chương, bởi lẽ đây là những tài

liệu quý giá cho đề tài mà tôi không có điều kiện tự tìm kiếm

Tuy phải chịu nhiều ý kiến chỉ trích chê bai, nhưng phải thừa nhận một điều,

Tôtem sói đã có công lớn trong việc tạo một hiệu ứng thu hút sự quan tâm của dư

luận đối với văn hóa du mục huyền bí, khiến tình hình nghiên cứu biểu tượng sói ở Trung Quốc sôi nổi hơn hẳn Người ta tiến hành đánh giá lại những vấn đề và nhân vật lịch sử với quy mô rộng lớn trên hành trình “tìm về cội nguồn văn hóa”, trong

đó có nhiều vấn đề liên quan đến biểu tượng sói Có thể kể đến một số chuyên khảo, bài viết nghiên cứu đề cập đến biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa, như: “狼”的

文化意义解读 (Giải thích ý nghĩa hình tượng “sói” trong văn hóa) của Tưởng

Băng Thanh và Khuông Thế Di (2006); 狼性——个人发展和团队生存的动物图

腾 (Sói tính – linh vật của sinh tồn bầy đàn và phát triển cá nhân) của Lao Luận

Từ (Nxb Hàng không dân dụng Trung Quốc, 2004); 中国狼文化研究 (Nghiên cứu

văn hóa sói Trung Quốc) của Mã Kiến Chương, Dương Quảng Đào và Mã Dật

Thanh (Đại học Lâm nghiệp Đông Bắc, 2006); 我与狼的情缘——生命世界 (Tôi

và cơ duyên với sói – sinh mệnh thế giới) của Cao Trung Tín (Tạp chí Động vật

hoang dã, 2004); 汉字与动物世界 (Hán tự và thế giới động vật) của Hán Đường

(Nxb Thư Hải, 2003); 匈奴动物纹的特征及相关问题 (Đặc trưng hoa văn động

vật của Hung Nô và những vấn đề tương quan) của Trương Cảnh Minh (báo Đại

học Dân tộc Trung ương, 2003); 中国文学中“狼”意象的文化原形与流变(Nguyên

hình và lưu biến văn hóa của ý tưởng “sói” trong văn học Trung Quốc) của Phùng

Khánh Hoa (Học viện sư phạm Y Lê, 2008); 解析中外文学中的“狼形象” (Phân

tích “hình tượng sói” trong văn học trong và ngoài nước) – luận văn thạc sĩ của

Ngụy Diễm Lệ (Đại học Thiểm Tây, 2006),

Mỗi bài nghiên cứu kể trên là một đóng góp nhỏ vào thành quả chung trong công việc nghiên cứu biểu tượng sói Trung Hoa Từ những tư liệu đa dạng và cách tiếp cận nhiều chiều của các tác giả Trung Quốc, tôi đã học tập được thêm phương pháp nghiên cứu một biểu tượng văn hóa, đồng thời gợi mở được nhiều ý tưởng thú

vị khi tiến hành nghiên cứu biểu tượng sói Tuy nhiên, có một vài hạn chế tôi cảm nhận rõ khi đọc những bài viết trên như sau: Một là, nội dung nghiên cứu còn chung chung, chưa đi sâu vào những ý nghĩa biểu trưng cụ thể của sói Hai là, nhiều nghiên cứu tập trung nghiêng hẳn về văn học, những câu truyện cổ tích, thần thoại,

ít các dẫn chứng về dấu ấn sói trong các lĩnh vực nghệ thuật khác và đời sống thường nhật Ba là, qua cách trình bày không phân chia rõ ràng loại hình văn hóa du mục và canh nông, có thể thấy bóng dáng tư tưởng Đại Hán trong quan điểm nghiên cứu của các tác giả Hạn chế này hoàn toàn khắc phục được khi tác giả nghiên cứu

là người Việt Nam

Thực tế ở Việt Nam, nghiên cứu biểu tượng xuất hiện khá muộn và vẫn còn hạn chế cả về mặt lí luận và thực tiễn, nguyên nhân cơ bản là các ngành khoa học chưa ý thức được tầm quan trọng của biểu tượng trong đời sống, đôi khi là sự né tránh biểu tượng, đặc biệt là những biểu tượng còn gây tranh cãi Mấy chục năm gần đây, tình hình có nhiều biến chuyển, xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu về các biểu tượng văn hóa với kết quả khả quan Riêng lĩnh vực văn hóa Trung Hoa, trong những năm cuối thế kỉ XX - đầu thế kỉ XXI, biểu tượng được quan tâm đặc biệt Những biểu tượng quen thuộc như rồng, rùa, lân, phụng, hồ lô, hoa mẫu đơn, sườn xám, gốm sứ, Kinh kịch, thư pháp, con đường tơ lụa, hutong,… đều đã được khảo sát, nghiên cứu và có nhiều công trình chất lượng

Tuy nhiên, biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa vẫn là một đề tài vô cùng mới mẻ ở Việt Nam Mối quan tâm trong nước dành cho biểu tượng này đặc

biệt tăng lên sau khi tiểu thuyết Tôtem sói của Khương Nhung được Nxb Công an

Nhân dân mua bản quyền và ấn hành năm 2007, với nhiều luồng ý kiến đa dạng,

thậm chí trái chiều, tốn nhiều giấy mực của báo giới Đặc biệt, tối 08/08/2007, Trung tâm Văn hoá - Ngôn ngữ Đông Tây kết hợp với báo Người Hà Nội đã tổ chức

buổi trao đổi về nội dung, tư tưởng và nghệ thuật của dịch phẩm này với sự tham

gia của các nhà nghiên cứu, giảng dạy văn học, các dịch giả, văn nghệ sĩ có tiếng tại

Hà Nội Song, những bàn luận này chủ yếu vẫn xoay quay hình tượng sói trong một tác phẩm văn học cùng những giá trị tư tưởng của nó Quả thực ở Việt Nam, chưa

có công trình chính thức nào nghiên cứu chuyên sâu, đầy đủ về đề tài biểu tượng sói

trong văn hóa Trung Hoa Vì vậy, tôi mong muốn bài nghiên cứu của mình sẽ góp

một phần công sức bé nhỏ khai phá mảng đề tài đầy mới mẻ và hấp dẫn này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất, những ý nghĩa biểu trưng của sói trong văn hóa là gì?

Thứ hai, vì sao biểu tượng sói được các dân tộc du mục cổ đại ở Trung

Quốc tôn lên làm tôtem?

Thứ ba, vì sao biểu tượng sói mang ý nghĩa tiêu cực trong văn hóa Hán? Thứ tư, qua sự khác biệt về tính chất biểu tượng sói trong văn hóa các dân

tộc du mục và dân tộc nông canh, có thể khám phá điều gì về tâm lý, tính cách của họ?

Thứ năm, biểu tượng sói có vị trí, vai trò như thế nào trong văn hóa Trung

Hoa?

Thứ sáu, tôtem sói ở Trung Quốc hiện nay còn tồn tại không?

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tiến hành tìm kiếm, tổng hợp, biên dịch và xử lý các tài liệu, bài viết, chuyên khảo (chủ yếu bằng tiếng Anh và tiếng Trung) liên quan đến biểu tượng sói

- Trên cơ sở lý luận về biểu tượng văn hóa, đưa ra nhận định, phân tích

về những ý nghĩa biểu trưng của sói trong văn hóa Trung Hoa

- Chứng minh cho các ý nghĩa biểu trưng tìm ra ở trên bằng những dấu

ấn mà biểu tượng sói để lại trong văn hóa Trung Hoa

- Đối chiếu, so sánh biểu tượng sói trong lớp văn hóa du mục và lớp văn hóa canh nông; đồng thời đưa ra lý giải cho sự khác biệt

- Phát hiện những đặc trưng mới của biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa thời hiện đại

4 Giới hạn của đề tài

Đề tài hạn định phạm vi nghiên cứu chủ yếu là lớp văn hóa du mục ở Trung

Hoa, bởi lẽ biểu tượng sói gắn bó mật thiết và có vị trí nổi bật trong đời sống văn

hóa các dân tộc du mục ở Trung Quốc, nhưng không để lại nhiều dấu ấn trong văn hóa Hán

Về thời gian nghiên cứu, đề tài tập trung nghiên cứu biểu tượng sói trong đời sống các dân tộc du mục Trung Quốc thời cổ đại, vì đây là thời kì văn hóa du mục rất hưng thịnh và biểu tượng sói cũng được sùng bái nhất Bên cạnh đó, với nguồn tư liệu ít ỏi, đề tài sẽ cố gắng phác họa đời sống của biểu tượng sói ở Trung Quốc trong giai đoạn hiện nay, nhất là sự thay đổi nhận thức của người Hán đối với

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp lịch sử - logic: đi tìm nguồn gốc phát sinh, quá trình

phát triển và biến đổi của biểu tượng sói song hành cùng sự vận động của lịch sử Trung Hoa, để từ đó phát hiện ra bản chất, quy luật và đặc trưng của nó

- Phương pháp phân tích – tổng hợp: từ những dấu ấn mà sói để lại

trong đời sống văn hóa du mục và văn hóa Hán, tiến hành phân tích, tìm ra các ý nghĩa biểu trưng của sói, từ đó tổng hợp để phác họa bức tranh chung về nội hàm của biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa

- Phương pháp loại hình (kinh tế - văn hóa): do đề tài chỉ hạn định

phạm vi nghiên cứu là lớp văn hóa du mục

- Phương pháp so sánh văn hóa: đối chiếu, so sánh ý nghĩa biểu tượng sói giữa lớp văn hóa du mục và lớp văn hóa canh nông; đồng thời lý giải để tìm ra nguyên nhân cho sự khác biệt đó

- Phương pháp liên ngành: văn hóa là một môn khoa học liên ngành Nghiên cứu biểu tượng văn hóa càng cần vận dụng kiến thức tổng hợp liên ngành hơn nữa Đề tài này vận dụng kiến thức của nhiều ngành khoa học: văn hóa, lịch sử, địa lý, ngôn ngữ, văn học, nhân học, xã hội học

6 Đóng góp mới của đề tài

Biểu tượng văn hóa là mảng đề tài vô cùng hấp dẫn nhưng chưa thực sự được quan tâm nghiên cứu ở Việt Nam Biểu tượng sói đến nay vẫn còn là một địa hạt mới mẻ, ít người khai phá, những công trình nghiên cứu đầy đủ về biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa gần như là chưa có Trước tình hình đó, đề tài nghiên

cứu “Biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa” có thể xem là công trình nghiêm

túc, chuyên sâu đầu tiên ở Việt Nam về sói, khám phá một giá trị biểu tượng mới Thông qua đề tài này, tôi mong muốn đóng góp thành quả nhỏ bé của mình vào thành tựu chung trong nghiên cứu biểu tượng văn hóa ở Việt Nam vốn còn ít ỏi

7 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn

7.1 Ý nghĩa lý luận

- Đề tài thuộc văn hóa biểu tượng có ý nghĩa triết học – văn hóa cao, mang đầy đủ tính khoa học do có thể đóng góp thêm những giá trị khoa học về biểu tượng văn hóa

- Đề tài cung cấp những kiến thức tổng quan toàn diện về biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa: từ cơ sở hình thành, nội hàm, đặc trưng đến tiến trình phát triển, biến đổi của nó Thông qua việc nghiên cứu một biểu tượng văn hóa, chúng ta có thể cảm nhận rõ sự khác biệt trong tâm lý, tính cách và bản sắc giữa các dân tộc du mục và dân tộc canh nông

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Đề tài có tính thực tiễn tốt, phục vụ học tập, nghiên cứu Đề tài có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo hữu ích với sinh viên khoa Văn hóa học, khoa Đông phương học (ngành Trung Quốc học), khoa Ngữ văn Trung, và những ai có chung mối quan tâm đối với biểu tượng sói nói riêng; văn hóa du mục và văn hóa Trung Hoa nói chung

- Người viết đã mở ra nhiều hướng đi mới, các tác giả đi sau có thể tham khảo và phát triển thành những đề tài toàn diện hơn hoặc chuyên sâu hơn, để cùng đóng góp thành quả vào công việc chung: giải mã một biểu tượng văn hóa vẫn còn khá xa lạ ở Việt Nam

8 Kết cấu của đề tài

Đề tài gồm có: phần chính văn (70 trang), phụ lục (3 trang), tài liệu tham khảo (34 đề mục sách, tạp chí; và 31 đề mục tư liệu Internet) Trong phần chính văn, ngoài tóm tắt công trình (1 trang), dẫn luận (9 trang), kết luận (3 trang), nội dung chính của đề tài được chia thành 3 chương:

Chương 1: Sói và biểu tượng văn hóa sói (17 trang)

Chương này cung cấp cơ sở lý luận về biểu tượng văn hóa; đồng thời trình bày mối quan hệ giữa loài sói và con người trong lịch sử phát triển, tạo tiền đề để lý giải vị trí, vai trò của sói trong văn hóa nhân loại

Chương 2: Ý nghĩa biểu trưng của sói trong văn hóa Trung Hoa (20

trang)

Trên cơ sở tiền đề lý luận từ chương 1, kết hợp phương pháp phân chia loại hình văn hóa (du mục – canh nông), người viết đã phân tích năm ý nghĩa biểu trưng

quan trọng nhất của sói trong văn hóa Trung Hoa, từ đó có thể hình dung nội hàm phong phú, phức tạp của biểu tượng văn hóa sói

Chương 3: Dấu ấn biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa (20 trang)

Chương này có vai trò tìm ra các dấu ấn mà biểu tượng sói để lại trong văn hóa Trung Hoa, để từ đó phát hiện tiến trình vận động, biến đổi của biểu tượng sói theo dòng lịch sử Đồng thời, lượng dẫn chứng khá phong phú ở chương 3 một lần nữa góp phần kiểm nghiệm lại những ý nghĩa biểu trưng của sói đã đúc rút từ chương 2

CHƯƠNG 1 SÓI VÀ BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA SÓI

1 Sói dưới góc nhìn sinh vật học

1.1 Đặc trưng sinh học của loài sói

Sói (Canis lupus) theo phân loại thuộc nhóm động vật ăn thịt (Carnivora),

là loài có thể hình lớn nhất trong lớp Khuyển (Canidae) Động vật thuộc lớp

Khuyển xuất hiện trên Trái Đất sớm hơn con người rất nhiều, từ khoảng 50 triệu năm trước Tổ tiên ban đầu của chúng là một loài động vật ăn thịt dáng nhỏ, đuôi

dài, chạy rất nhanh, leo cây giỏi, tên khoa học là Miacis Khoảng 10 triệu năm sau,

Miacis tiến hóa thành Hesperocyon, rồi tiếp tục tiến hóa thành Cynodesmus (25

triệu năm trước), Tomarctos (12 triệu năm trước). 1 Cách đây 3 triệu năm, lớp Khuyển hiện đại mới dần hoàn thiện Như vậy, thời gian xuất hiện của loài sói trên Trái Đất là rất sớm, kết cấu xã hội của chúng khá phức tạp và chặt chẽ

Sói có ngoại hình tựa như loài chó, dài khoảng 1-1,6m (không tính đuôi), mồm hơi rộng, mõm hơi nhọn, tai vểnh, đuôi không cuộn vòng Cơ thể sói được cấu tạo để chạy, với các chi dài, ngực sâu và hẹp, tốc độ chạy trung bình là 5-7km/h, phạm vi hoạt động mỗi ngày có thể đạt 50-60 km.2 Sói sinh ra để trở thành những tay thợ săn xuất sắc; khứu giác, thị giác và thính giác của chúng đều rất nhạy bén và đặc biệt phát triển, phục vụ đắc lực cho việc săn mồi Sói rất phàm ăn, thực đơn của chúng thay đổi tùy theo hoàn cảnh, phong phú và hỗn tạp, chủ yếu là nhóm động vật móng guốc Con mồi của chúng có lúc là những động vật lớn như nai, hươu, ngựa;

có lúc chỉ nhỏ bé như chuột, rái cá…

Đôi khi có những con sói sống kết đôi hoặc đơn độc một mình, nhưng phần lớn chúng sống thành đàn có tính xã hội cao (thông thường không vượt quá 20 con),

1 马建章、杨光涛、马逸清（2009），中国狼文化研究 , 野生动物杂志，d 39 y.

2 Lê Quang Long (2006), Từ điển tranh về các con vật, Nxb Giáo dục, tr 146

hoạt động trong vùng lãnh địa riêng, có khi rộng tới 1000 km2 Tôn ti trật tự trong đàn sói được phân định theo nguyên tắc: kẻ mạnh cầm đầu Con đầu đàn (đôi khi là một cặp đực cái) thống trị thường là kẻ mạnh nhất, giàu kinh nghiệm và có khả năng chỉ huy đàn săn mồi Các thành viên còn lại tuyệt đối phục tùng con đầu đàn, cùng chăm sóc và bảo vệ nhau Sói truyền thông tin cho nhau bằng mùi, dáng điệu, nét mặt và những tiếng tru đặc trưng

Khả năng thích ứng sinh thái của loài sói rất lớn, phạm vi phân bố rộng khắp, có thể sinh sống trong nhiều môi trường: rừng rậm, thảo nguyên, núi cao, hẻm vực, đồi núi, hoang mạc… Trừ châu Nam Cực, tất cả những nơi khác đều có dấu vết của loài sói, đặc biệt là ở châu Á, Đông Âu, Bắc Mỹ Trong số 34 loài sói, có thể kể

đến một số loài tiêu biểu như: sói vằn (Lycaon pictus), sói bờm (Chrysocyon

brachyurus), sói đồng cỏ Bắc Mỹ (Canis latrans), sói hung (Canis rufus), sói xám

Scandinavia (Canis lupus lupus), Sói Ethiopia (Canis simensis), sói xám Alaska

(Canis lupus tundrarum),… Tuy nhiên hiện nay, nhiều loài sói đang đứng trước

nguy cơ tuyệt chủng, 16 loài đã xuất hiện trong Sách Đỏ của IUCN (The

International Union for Conservation of Nature: Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc

tế) , cần được bảo tồn.3

Riêng ở Trung Quốc trước đây, sói đã từng phân bố trên một khu vực rộng khắp, trừ các hòn đảo Tuy vậy, địa bàn phân bố của loài sói đang ngày càng bị thu hẹp, một số lượng lớn bị giảm thiểu do con người săn bắn trong thời gian dài và tàn phá nghiêm trọng môi trường sống của chúng Hiện nay, thi thoảng mới có thể bắt gặp những đàn sói nhỏ ở các khu rừng và thảo nguyên phía bắc Tây Tạng, vùng tây bắc Nội Mông Cổ, vùng đông bắc Tân Cương

Đứng về góc độ sinh vật học, sói là một mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn tự nhiên, nằm ở phần đỉnh của tháp thức ăn, có ý nghĩa quan trọng đối với việc giữ gìn tính đa dạng sinh học và bảo vệ cân bằng sinh thái Bên cạnh đó, sói

3

Karen McGhee, George McKay, Lê Thị Oanh dịch (2012), Bách khoa Động vật Nxb Dân trí, tr

53

đồng thời còn là loài động vật hoang dã có mối quan hệ vô cùng mật thiết với con người

1.2 Mối quan hệ giữa sói và loài người trong lịch sử phát triển

Từ khi người tinh khôn (Homo Sapiens) xuất hiện cách đây khoảng 4 vạn

năm, mối quan hệ giữa sói và người bắt đầu nảy sinh và ngày càng mật thiết Giai đoạn đầu của Tân Thế Giới, loài người chỉ cư trú ở bán cầu Bắc và sinh sống bằng phương thức săn bắt Trong khi đó, sói là một trong những loài động vật hoang dã

có địa bàn phân bố rộng nhất trên thế giới Con người học được nhiều chiến thuật săn mồi hiệu quả từ loài sói – vốn đã tồn tại trước mình hàng triệu năm Do lãnh thổ bao la chưa được khai phá, rừng rậm bạt ngàn, nguồn thức ăn dồi dào, không có cạnh tranh sinh tồn, mối quan hệ giữa sói và loài người lúc này là hợp tác cùng có lợi, không làm hại nhau Hai bên không xâm phạm vào lãnh địa của nhau, không bắt giết nhau, thậm chí đôi khi còn hợp tác để cùng săn bắt một con mồi lớn Có thể nói mối quan hệ này khá hòa hợp và tích cực

Từ khi con người bắt đầu phồn thịnh và ngày càng tiến hóa, dân số tăng nhanh, nhu cầu thức ăn và lãnh thổ bức bách, cộng thêm điều kiện môi trường khí hậu biến đổi, loài người quyết định di chuyển ra khắp thế giới sinh sống Lúc này, sói trở thành một trong những đối thủ cạnh tranh lớn nhất của loài người Để sinh tồn, con người vây bắt và giết sói để giành lãnh thổ, lấy lông và thức ăn Để tự vệ, sói trở nên hung dữ và tấn công tàn bạo con người Cũng giống như sói, con người

đã chiến đấu đến cùng để giành lấy lãnh thổ, duy trì cuộc sống vì ý nghĩa sống còn Mối quan hệ giữa sói và người bắt đầu chuyển biến xấu Loài người sợ sói và sói sợ loài người, hai bên trở thành kẻ thù truyền kiếp của nhau Qua các cuộc đấu tranh sinh tồn, địa bàn sinh sống của loài sói ngày càng bị thu hẹp Sói chấp nhận số phận của kẻ yếu thế, lui về sống thành từng đàn nhỏ trong rừng rậm và thảo nguyên, trả lại đồng bằng rộng lớn cho con người Hai bên dường như sống ở hai thế giới tách biệt và hạn chế chạm mặt nhau

Một điểm đáng chú ý là loài chó nhà được con người trọng dụng lại chính là con vật hoang dã đầu tiên được thuần hóa từ sói từ khoảng 14.000 năm trước

Những con chó ban đầu có thể là hậu duệ của loài sói xám vùng Á – Âu Những con sói này vốn sống quanh quẩn ở các thôn làng, tìm bới thức ăn thừa Các thế hệ kế tiếp dần mất đi bản năng sợ con người và bắt đầu sống gần họ Chó sói là loài thông minh, có tính xã hội và dễ thích nghi Con người có thể tác động tới hành vi của chúng bằng cách bắt chước những hành động như sói đầu đàn Những con sói có đặc tính tốt nhất được con người cho giao phối với nhau và tiếp tục phối giống như vậy ở các thế hệ sau Sự phối giống có chọn lọc này đã tạo ra những giống chó nhà như ngày nay.4 Đây có thể xem là một mối dây liên hệ thú vị còn tồn tại giữa loài sói và loài người

Như vậy, loài người vì sự sinh tồn và phát triển của mình, cần phải tiêu diệt một vài mối đe dọa lớn, trong đó có loài sói Để việc tàn sát loài sói của tổ tiên trong quá khứ được đường đường chính chính, con người đã biện hộ cho hành vi này trong văn hóa của mình bằng cách xây dựng hình tượng ác độc, gian xảo cho loài sói, gieo rắc tâm lý sợ hãi và thù oán cho thế hệ con cháu Tuy nhiên, đồng thời, trong quá trình tranh đấu, có những dân tộc dần dần đã phát hiện nhiều phẩm chất tốt đẹp của sói, sùng bái sói, coi đây là tổ tiên, thần bảo hộ của họ Chính vì vậy, nội hàm văn hóa sói là vô cùng phong phú và phức tạp; nghiên cứu biểu tượng văn hóa sói là công việc thú vị và cần xem xét một cách khách quan, nhiều chiều

2 Sói dưới góc nhìn văn hóa

2.1 Lý luận văn hóa biểu tượng

2.1.1 Biểu tượng

 Thuật ngữ “biểu tượng” (symbol)

Thuật ngữ symbol bắt nguồn từ một động từ trong tiếng Hy Lạp là symballo,

có nghĩa là “ném vào một vị trí”, “liên kết”, “thỏa thuận”, “ước hẹn”, “suy nghĩ

về” Danh từ của nó là symbolon, có nghĩa là “kí hiệu”, “tín hiệu”, “lời nói”, “hợp đồng” Khởi nguyên, từ symballo liên quan đến một tập quán của người Hy Lạp cổ

4

Jinny Johnson, Nguyễn Văn Đóa dịch (2004), Bách khoa thư động vật bằng hình Nxb Mỹ thuật,

tr.28

đại, chỉ một phiến đá bị đập vỡ ra thành nhiều mảnh và chia đều cho mỗi thành viên trong một bộ tộc nào đó khi họ phân tán, sau này khi được triệu tập thì những mảnh

đá vỡ đó được ghép lại nhằm xác nhận sự hiện diện trở lại của toàn nhóm Như vậy, ngay từ ban đầu, biểu tượng đã hàm chứa hai ý tưởng phân ly và tái hợp, chia ra và kết lại với nhau Ý nghĩa của biểu tượng luôn biến ảo, tư duy phải vận động, đập vỡ, nối kết chúng thì mới có thể nắm bắt lấy vô vàn những ý nghĩa đang còn tiềm ẩn bên trong

Trong tiếng Hán, khi bàn về biểu tượng (表象), Chu Hy, một nhà triết học

Trung Quốc nổi tiếng đời Tống đã viết trong Dịch thuyết cương lĩnh: “Tượng là lấy

hình này để tỏ nghĩa kia”, tức là dùng cái tĩnh để nói cái động, dùng cái cụ thể để

nói cái trừu tượng, dùng cái hữu hình để nói cái vô hình Biểu tượng luôn mở rộng

sự liên tưởng để trí tuệ có thể truy tìm, khám phá ra những ý nghĩa còn chìm khuất trong chiều sâu nhận thức của con người

Ngày nay có nhiều quan niệm khác nhau về biểu tượng. 5 Tự điển Larousse

cho rằng: “Biểu tượng là một dấu hiệu hình ảnh, con vật sống động, hay đồ vật,

biểu hiện một điều trừu tượng, nó là hình ảnh cụ thể của một sự vật hay một điều gì đó”

Nhà phân tâm học người Thụy Điển C.G.Jung viết: “Biểu tượng không

phải là một phúng dụ, cũng chẳng phải một dấu hiệu đơn giản, mà đúng hơn là một hình ảnh thích hợp để chỉ ra đúng hơn cả cái bản chất, ta mơ hồ nghi hoặc của tâm linh”

Theo quan niệm của Freud: “Biểu tượng diễn đạt một cách gián tiếp, bóng

gió và ít nhiều khó nhận ra niềm ham muốn hay các xung đột Biểu tượng là mối liên kết thống nhất nội dung rõ rệt của một hành vi, một tư tưởng, một lời nói với ý nghĩa tiềm ẩn của chúng”

5

Nguyễn Văn Hậu (19/4/2009), Biểu tượng như là “đơn vị cơ bản” của văn hóa,

< http://huc.edu.vn/chi-tiet/670/.html>

Hay cách phát biểu đầy súc tích nhưng thú vị của Georges Gurvitch: “Các

biểu tượng tiết lộ mà che giấu và che giấu mà tiết lộ”

Những quan niệm nêu trên tuy khác nhau về cách diễn đạt nhưng thống nhất ở một điểm quan trọng, đó là: tính tượng trưng hóa của biểu tượng Năng lực tượng trưng hoá đã giúp con người hoàn thiện quá trình tiến hóa Thế giới biểu tượng là thế giới của ý nghĩa và hàm chứa trong lòng nó những giá trị mang bản chất người Để nhấn mạnh vào đặc trưng này, một số nhà nhân học đã gọi con

người là một động vật sử dụng biểu tượng (Homo - Symbolling)

 Chức năng của biểu tượng

Một là, chức năng khám phá Biểu tượng là loại hình kí hiệu rất cổ xưa ra

đời từ buổi bình minh của lịch sử hình thành nhân loại Biểu tượng được coi như là công cụ của tư duy trong tiến trình nhận thức của con người Nó là con đẻ của sự liên tưởng và tưởng tượng, giúp cho con người khám phá ra thế giới đầy ý nghĩa Biểu tượng mở rộng trường ý thức trong mọi lĩnh vực, đó là sự truy tìm của trí tuệ vào cõi vô minh, nhằm khám phá ra những giá trị mà lý trí khó nắm bắt được theo kiểu tư duy logic - khoa học Biểu tượng không mang tính cụ thể, chính xác mà nó

là cái trừu tượng, đa nghĩa Biểu tượng là nhân tố gợi mở cho ta phát hiện và sáng tạo ra các giá trị mới

Hai là, chức năng liên kết xã hội Chức năng này của biểu tượng thể hiện

tính liên kết của cộng đồng Biểu tượng trở thành ngôn ngữ chung của tập thể, biểu thị những giá trị mang tính chất cộng đồng, diễn đạt những mong muốn và khát vọng của mọi thành viên trong cộng đồng Biểu tượng luôn mang tính xã hội vì nó

có sức mạnh liên kết xã hội, như khi nói: “con Rồng cháu Tiên”, hay “tóc dài răng đen” thì đó là sự kêu gọi ý thức cộng đồng Nói cách khác, biểu tượng có chức năng

cố kết cộng đồng, điều chỉnh và định hướng đời sống xã hội, tạo động lực thúc đẩy cho xã hội phát triển

Ba là, chức năng siêu nghiệm Biểu tượng còn có chức năng tiếp cận với

các yếu tố thuộc lĩnh vực tâm linh, nhằm thay thế, trả lời những câu hỏi hay thỏa

mãn một ước vọng nào đó của con người Hình thức tôtem nguyên thủy cũng là một dạng biểu tượng thể hiện chức năng này

Bốn là, chức năng thông tin Đây là chức năng thể hiện rõ tính văn hóa của

biểu tượng Có thể xem văn hóa như một “văn bản” các hệ thống biểu tượng Nhìn vào đó, người ta có thể đọc được toàn bộ thông tin về nếp sống, phong tục tập quán của mỗi cộng đồng; tâm cách, tính cách của mỗi dân tộc Biểu tượng thể hiện được sắc thái riêng của mỗi nền văn hóa, tính cách và bản lĩnh sáng tạo của mỗi dân tộc Không sai khi nhận định rằng, muốn tìm được bản sắc văn hóa dân tộc một cách chính xác thì cần phải tìm thông qua các hệ thống biểu tượng có trong lòng mỗi dân tộc

Thực tế đã khẳng định biểu tượng phát triển cùng quá trình tiến hoá của

nhân loại Người ta ngày càng tìm cách giải mã ngôn ngữ biểu tượng để mở rộng sự

hiểu biết và đi sâu vào thế giới thông tin Biểu tượng là một hình thái ngôn ngữ đặc

trưng của con người (siêu ngôn ngữ: super language) và là “tế bào của văn hóa”

(L.White) Do đó, khi tìm hiểu về biểu tượng, cũng là đang tìm hiểu về văn hoá Thế giới văn hoá chính là thế giới của biểu tượng

2.1.2 Biểu tượng văn hóa

Văn hoá là một khái niệm mang nội hàm rộng với nhiều cách hiểu khác nhau, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất, tinh thần của con người Cho nên, khó ai có thể hiểu hết và chạm đến tận cùng ngọn nguồn của một nền văn hoá Muốn làm được điều đó, phải tìm ra một chiếc chìa khóa, và đáp án đã được

L.White đề cập đến trong quyển sách Khoa học về văn hóa (The science of culture):

“Ngày nay chúng ta đang bắt đầu nhận thức và đánh giá cao một sự thật,

rằng: biểu tượng là “đơn vị cơ bản” của mọi hành vi ứng xử và văn hoá của nhân loại” 6

Trên tinh thần đồng tình, nhà văn hoá học Nga V.M Rodin trong lời kết

thúc bản tóm tắt giới thiệu các định nghĩa khác nhau về văn hoá đã nhận định: “Các

6

Leslie A.White (1949), The Science of Culture: A Study of Man and Civilization New York, p.22

tác giả định nghĩa về văn hoá đã đồng ý với nhau, rằng văn hoá di truyền không theo con đường sinh học mà bằng con đường học tập Tiếp đó, họ thừa nhận văn hoá trực tiếp gắn liền với các ý tưởng, chúng tồn tại và được truyền đạt dưới hình thức biểu tượng”.7 Vì vậy, các nhà nghiên cứu văn hoá đều quan tâm đến những biểu tượng văn hoá bởi lẽ nó là đơn vị cơ bản của văn hóa, là hạt nhân di truyền xã hội và được sinh ra nhờ năng lực biểu trưng hoá của con người Các hệ thống biểu tượng văn hóa hàm chứa những giá trị tư tưởng hết sức sâu sắc và hàm súc, thể hiện được tâm lý dân tộc trong quá trình chọn lựa kiểu ứng xử, kiểu quan hệ với tự nhiên trong đời sống văn hóa - xã hội Khi ta lí giải được những biểu tượng văn hoá có nghĩa là ta khám phá được tâm lý, tính cách cũng như tinh thần, bản sắc của một dân tộc

Bản thân một sự vật hiện tượng cụ thể nào đó vẫn chưa mang giá trị văn hoá, nếu như con người chưa ký thác cho nó một ý nghĩa Khi những vật thể vật chất đã được biểu trưng hoá trở thành những biểu tượng, và được cả cộng đồng xã hội chấp nhận, chúng được xem như bảng giá trị định hướng của toàn thể cộng đồng

Mô hình lựa chọn đó sẽ tạo nên bản sắc riêng của mỗi cộng đồng - dân tộc Như vậy, văn hoá được hình thành và tồn tại nhờ vào trí tuệ và sự sáng tạo ra các biểu tượng của con người Quá trình giải mã hệ thống các biểu tượng cũng nhằm thấy được kiểu lựa chọn khác nhau về văn hoá giữa cộng đồng văn hoá này với cộng đồng văn hoá khác Các nhà nghiên cứu ngày càng tìm cách giải mã ngôn ngữ biểu tượng, vừa để mở rộng trường nhận thức, khám phá những giá trị văn hoá truyền thống còn

ẩn giấu trong lòng đời sống cộng đồng - xã hội, vừa nhằm làm chủ một loại hình ngôn ngữ đặc biệt mà ta vừa mới bắt đầu khẳng định về sức mạnh của nó

Thế giới biểu tượng bao la Biết bao nhiêu giá trị của biểu tượng đang còn chìm khuất trong huyền thoại, trong nếp sống, cả trong kho tàng văn học - nghệ thuật và lễ hội truyền thống chưa được khám phá Tìm hiểu về ý nghĩa văn hóa của các biểu tượng là một công việc khoa học đầy thử thách nhưng hấp dẫn

2.2 Biểu tượng văn hóa sói trên thế giới

7

Nguyễn Văn Hậu (2009), Biểu tượng như là “đơn vị cơ bản” của văn hóa, Đd

Biểu tượng sói đã để lại dấu ấn trong nhiều nền văn hóa, với nhiều bình diện đối nghịch nhau, cả ý nghĩa tích cực lẫn tiêu cực

Sói là biểu tượng văn hóa được nhiều dân tộc trên thế giới sùng bái, với tư cách là một tôtem, là tổ tiên thần thoại, đặc biệt đối với các bộ tộc du mục.8 Sói được xem là con vật khởi thủy của nhiều bộ tộc da đỏ bản địa ở Bắc Mỹ, thậm chí một số tự nhận mình là Người Sói Người Dené cho rằng nguồn gốc loài người là từ những quan hệ bí mật của một người phụ nữ với một con sói đực Truyền thuyết Aztèque kể rằng sói thần Xololt đã đánh cắp từ âm phủ những hài cốt để từ đó, các thần linh tạo ra giống người mới Một số bộ tộc thổ dân ở Canada cho rằng loài sói

đã sáng tạo ra một phần Trái Đất, nếu ai giết sói sẽ phải chịu sự trừng phạt khủng khiếp

Một thần thoại nổi tiếng của người La Mã đến nay vẫn được ca tụng có liên quan đến sói Tương truyền hai anh em song sinh Romulus và Remus bị người chú Amulius ra lệnh giết chết từ thuở mới lọt lòng Người đầy tớ nhận lệnh đã động lòng trắc ẩn không nỡ ra tay và đặt hai đứa trẻ trên bờ sông Tiber Dưới sự bảo hộ của thần sông Tiberinus, dòng sông dâng nước lên, nhẹ nhàng mang chiếc nôi xuôi xuống hạ nguồn, giao cho một con sói cái tên Lupa nuôi dưỡng Lupa vốn là linh vật của thần chiến tranh Ares Lớn lên, Romulus và Remus trở thành những người sáng lập vĩ đại của Rome Để ghi ơn mẹ nuôi, họ đã đúc một đầu sói bạc ngay trên cổng thành, và ngày nay, sói vẫn là một trong những linh vật biểu tượng của nước Cộng hòa Ý

Các dân tộc Turkic Shaman cũng xây dựng một truyền thuyết tương tự Truyện kể rằng, một ngôi làng Thổ Nhĩ Kỳ bị quân lính Trung Quốc kéo đến tàn sát, chỉ còn một đứa bé may mắn thoát chết Một con sói bờm xanh tên Asena tìm thấy

và mang về nuôi nấng Sau đó, con sói này sinh ra những đứa con nửa người, nửa sói, và đó chính là tộc nguồn của người Turkic Người Thổ Nhĩ Kỳ cũng tin rằng có một con sói xám đã dẫn lối cho họ đến với vùng đất huyền thoại Ergenekon, để từ

8

Jean Chevalier, Alain Gheerbrant (2002), Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới, Nxb Đà Nẵng, tr

820-822

đây họ mở rộng lãnh thổ và chinh phục các nước láng giềng, trở thành vương quốc Ottaman hùng mạnh trong lịch sử

Theo truyền thuyết, việc thành lập thủ đô Vilnius của nước Lithuania (vùng Bắc Âu) bắt đầu từ giấc mơ của quốc vương vĩ đại Gediminas về một con sói sắt đang hú gần quả đồi Người sáng lập ra triều đại Mông Cổ là sói xanh nhà trời Người Ainư (Nhật Bản) tin rằng họ được sinh ra từ sự kết hợp của loài sói và một

nữ thần Người Chechnya coi sói là một linh vật tượng trưng cho quốc gia, vì người sáng lập nước này là Turpalo Noxchuo được nuôi dưỡng bởi “Mẹ Sói” Như vậy, sói là motif khá phổ biến trong những truyền thuyết sáng thế, lập quốc của các dân tộc khắp lục địa Á – Âu và Bắc Mỹ

Nhiều nền văn hóa còn sùng bái biểu tượng sói vì những phẩm chất tốt đẹp của loài vật này Thổ dân da đỏ Mỹ ngưỡng mộ sự mạnh mẽ, vẻ đẹp, tính cách và lối sống tập thể của loài sói Thổ dân Canada coi sói là biểu tượng của tự do, cá tính, tinh thần trách nhiệm Chính vì vậy mà biểu tượng sói xuất hiện khá nhiều trong nghệ thuật, thần thoại, tôn giáo và bùa hộ mệnh của nền văn hóa Bắc Mỹ bản địa Người Chechnya hay so sánh mình với loài sói một cách đầy tự hào, họ tự nhận là

“thông minh, bình đẳng, trung thành và dũng cảm như sói” Người Hy Lạp lại gán

hình ảnh sói cho Belen hay Apollon, trở thành biểu tượng của ánh sáng, của thái dương, anh hùng chiến trận, tổ tiên thần thoại Người Tuyec coi sói là hiện thân của sức mạnh và niềm hăng say trong chiến trận Phúng dụ này còn lưu truyền đến tận

lịch sử đương đại, khi Mustapha Kemal, tự xưng là Ataturk (nghĩa là: Cha của

những người Tuyec), được những người theo ông đặt cho biệt danh là “sói xám”

Một số bộ tộc như người Nunamiut (ở phía bắc và tây bắc Alaska), người Naskapi (ở Labrador) nể phục kĩ năng săn bắt của sói và coi sói như những huấn luyện viên tài ba của mình Người Tanaina ở Alaska tin rằng sói đã từng là người, và xem chúng như những người anh em

Ở Nhật Bản, người nông dân trồng trọt từng tôn thờ sói tại các đền thờ và mang thức ăn đến gần hang sói, để cầu khẩn chúng bảo vệ mùa màng khỏi lợn lòi

và nai rừng Những bùa phù hộ và ngôi đền được trang trí hình ảnh sói để chống lại lửa, bệnh tật và những thiên tai khác, đồng thời đem lại sự màu mỡ cho ruộng đất và

mong ước con cái của các cặp vợ chồng Đối với người Hy Lạp, loài sói còn gắn với

ý nghĩa sinh sản dồi dào Điều này cũng trùng hợp với tín ngưỡng dân gian của

người Tuyec Ở Anatolie, ta vẫn còn thấy những người phụ nữ vô sinh cầu khẩn sói

Bhima, người con trai tham lam của thần Vayu, được miêu tả như Vrikodara, nghĩa

là “con sói tham ăn” Trong Rig-Veda – bộ sưu tập những bài thơ cổ nhất của Ấn

Độ giáo, Rijrsava bị mù bởi hình phạt của cha mình vì tội đã nhẹ dạ mang 101 con cừu của gia đình cho một con sói cái xảo quyệt

Không giống cáo và gấu, sói luôn là nỗi sợ và bị căm ghét ở Phần Lan Ở đây, sói là biểu tượng của sự hủy diệt và tàn phá, đến mức tên của loài sói trong

tiếng Phần Lan là susi, có nghĩa là “một thứ vô dụng” và tên tiếng lòng hukka có

nghĩa là “địa ngục” và “sự hủy diệt” Trong khi gấu là loài động vật được tôn sùng

ở Phần Lan, thì sói luôn bị săn đuổi và giết không thương tiếc Loài sói được hình dung như loài dã thú hiểm độc và không đội trời chung với con người, thà giết còn hơn là giữ để ăn thịt Người Tsilhqot cũng e sợ loài sói, họ tin rằng tiếp xúc với chúng sẽ dẫn đến bệnh thần kinh hoặc tử vong

Đối với nhiều nền văn hóa, sói cũng là hiện thân của ma quỷ Trong tranh hình thời trung cổ châu Âu, các nam phù thủy rất thường hóa thành sói đực để đến các lễ hội Sabbat, còn các nữ phù thủy, cũng trong những dịp ấy, đeo các dây tua bằng da sói Người Navajo sợ hãi những mụ phù thủy tên là “Mai-cob” trong bộ đồ

9

Harivamsa (Gia phả Hari) là một tập thơ nổi tiếng của Palunu – nhà thơ lớn của Indonesia – viết bằng chữ Java, đề tài lấy từ những sử thi Ấn Độ

sói Ở Tây Ban Nha, sói là vật cưỡi của phù thủy Người Naskapi tin rằng thế giới bên kia bị canh gác bởi những con sói khổng lồ, chúng sẽ giết những người thợ săn bất cẩn và liều lĩnh Ở châu Âu, ngay từ thời cổ đại, người ta đã đề cập đến ma sói (người hóa sói) với nỗi sợ hãi tột cùng

Khía cạnh âm ty, địa phủ cũng làm nên một bình diện khác của biểu tượng sói Dường như bình diện này nổi trội hơn trong tín ngưỡng châu Âu Nó hiện lên rõ nét trong các thần thoại Hy Lạp, La Mã Đó là sói cái của Mormolycé - vú nuôi sông Achéron, mà người ta hay đem dọa trẻ con; đó là tấm áo khoác bằng da sói của Hadès - chúa Địa ngục; đó là cặp tai sói của thần chết của người Etrusque; đó là, theo như Diodore ở Sicile kể lại, Osiris phục sinh dưới hình dạng sói để giúp vợ và con thắng người anh em độc ác của mình; đó cũng là những hình thù được gán cho thần Zeus, mà trong thời kỳ còn ma thuật nông nghiệp người ta giết người để hiến tế, cầu xin chấm dứt hạn hán và thiên tai đủ các loại: lúc ấy Zeus sẽ đổ mưa, làm cho ruộng đầu màu mỡ, và sai khiến gió

Trong quan niệm của người da đỏ Bắc Mỹ, sói tượng trưng cho phương Tây Theo thần thoại sáng thế của họ, sói là loài vật đầu tiên trải nghiệm cái chết Chòm

sao Thiên Lang (Sirius hay Wolf Star) tức giận vì không được mời đến tham dự

cuộc họp bàn xem Trái Đất nên được tạo ra như thế nào, nên đã phái một con sói đến ăn trộm túi cơn lốc của Thần Bão, mở miệng túi hướng về phía Tây, trong đó có nhốt cả những con người đầu tiên Sau khi được giải thoát khỏi túi, con người đã giết sói, và điều này đã reo rắc cái chết vào thế giới

Như vậy, nội hàm của biểu tượng sói trong các nền văn hóa trên thế giới khá phong phú và phức tạp Sói có thể là biểu tượng được sùng bái ở dân tộc này, nhưng lại bị căm ghét ở dân tộc khác, thậm chí hai khuynh hướng này có khi còn tồn tại đan xen đồng thời trong cùng một nền văn hóa Trường hợp thứ ba ứng với đặc trưng của biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa

3 Sơ lược về biểu tượng sói trong văn hóa Trung Hoa

Nền văn hóa Trung Hoa bao gồm hai bộ phận cấu thành: lớp văn hóa canh nông (văn hóa Hán) và lớp văn hóa du mục Do sự khác biệt về điều kiện tự nhiên,

địa bàn cư trú, phương thức sinh sống, nên tâm lý và tính cách của dân tộc canh nông và du mục chắc chắn không tương đồng Theo đó, đặc trưng của biểu tượng sói trong từng lớp văn hóa cũng hoàn toàn khác biệt

3.1 Lớp văn hóa du mục

Cuộc sống thảo nguyên vô cùng phức tạp, mỗi sinh vật là một móc xích đan xen với nhau, trong đó sói chính là mắt xích lớn nhất Sự tồn tại của sói là tiêu chí tồn tại về sinh thái trên thảo nguyên Sói đã được bà mẹ thảo nguyên giao cho sứ mệnh bảo vệ đồng cỏ Sói là sinh mạng lớn trong logic thảo nguyên, với chuỗi thức

ăn phong phú, đã diệt được nhiều mối họa cho nghề chăn nuôi của mục dân Sói và thảo nguyên gắn kết với nhau trong mối quan hệ hữu cơ giữa sinh mạnh lớn và sinh mạng bé Logic thảo nguyên bao đời nay đơn giản nhưng sâu sắc, phù hợp với quy luật phát triển khách quan, và chỉ có những người yêu nó mới hiểu được

Thảo nguyên luôn ẩn chứa những mối quan hệ đầy mâu thuẫn: đơn giản nhưng khó thông suốt, phức tạp nhưng không rối rắm Quan hệ giữa sói và con người cũng không nằm ngoài quy luật đó Sói là đối thủ truyền kiếp, là kẻ thù bằng xương bằng thịt của con người trong cuộc đấu tranh sinh tồn tàn khốc trên thảo nguyên để giành quyền lợi sống và bảo vệ lãnh địa của mình Đó là cuộc chiến cân sức, kéo dài hàng vạn năm Tuy vậy, qua thực tiễn lâu dài sống chung và chiến đấu với đàn sói tàn bạo, tài năng trác việt của dân du mục dần được tôi luyện Lúc này, sói lại đóng vai trò người thầy tài ba về quân sự của những kị binh Mông Cổ Cuộc đấu tranh sinh tồn dai dẳng và tàn khốc giữa dân du mục và đàn sói đã mang lại cho các kị binh những kinh nghiệm chiến đấu quý báu về cả trí và lực Do đó, dân tộc thảo nguyên Mông Cổ thiện chiến hơn, hiểu chiến trận hơn, kiến thức quân sự bẩm sinh ưu việt hơn tất cả các dân tộc du mục và nông nghiệp khác

Thảo nguyên đất rộng người thưa, người dân du mục không chỉ tin theo

“thiên nhân hợp nhất”, mà còn tin theo “thiên thú nhân thảo hợp nhất”, ngay cả loài chuột vốn là kẻ phá hoại vẫn có một giá trị không thể thay thế trên thảo nguyên, huống hồ là sói Chính vì thế, sói rất có địa vị trên thảo nguyên và được mục dân

kính trọng Không chỉ trong quân sự, người Mông Cổ còn coi sói là người bạn thông thái trong cuộc sống hàng ngày

Hơn hết, biểu tượng sói có vị trí rất đặc biệt trong đời sống tinh thần của các cư dân du mục cổ đại Trung Quốc, đặc biệt là Hung Nô, Đột Quyết và Mông Cổ Sói được tôn lên làm tôtem của các dân tộc này và trở thành đấng thần linh trong tâm thức người du mục

Những mối quan hệ đầy trên thảo nguyên đầy mâu thuẫn: người Mông Cổ học tập sói, bảo vệ sói, sùng bái sói nhưng vẫn giết sói Tôtem đặc biệt của họ đã trực tiếp tác động đến tinh thần, tính cách của họ, mà khó có thể dùng lối tư duy của

các dân tộc khác để lí giải Như nhà văn Khương Nhung nhận xét: “Phải hiểu thảo

nguyên, hiểu người Mông Cổ thì mới hiểu được sói! Những vấn đề mà sói can dự rất rộng và rất sâu Vậy mà hiểu được sói thì khó quá.” 10

3.2 Lớp văn hóa canh nông

Có không ít quan điểm về quá trình hình thành và phát triển của tộc Hán, trong đó, giới khoa học nghiêng nhiều về học thuyết sau: 11 Có bốn thành phần tham

gia vào quá trình hình thành tộc Hán: hai thành phần chính là Viêm Hoàng và Đông

Di, hai thành phần phụ là Bách Việt và Nhung Địch Người Hán thường tự nhận

mình là con cháu Viêm Hoàng

Viêm Đế và Hoàng Đế - thuỷ tổ nhân văn dân tộc Trung Hoa, xuất thân từ

bộ tộc du mục Thiếu Điển ở tây bắc thời viễn cổ “Viêm Đế họ Khương… là một chi

của tộc Khương – Tây Nhung, tộc du mục đầu tiên từ phía tây tiến vào miền trung.”

(Phạm Văn Lan, “Trung Quốc thông sử giản biên” Đệ nhất biên), sau đó bắt đầu

nông canh Tộc Khương cổ điển hình cho các tộc du mục, là một trong những tộc tổ người Hán, và cũng là bộ tộc du mục sùng bái sói sớm nhất ở Trung Quốc Một tộc nguồn khác của Hoa Hạ là Nhung Địch cũng có gốc từ các bộ lạc, thị tộc du mục ở phía tây bắc thời cổ đại

10

Khương Nhung (2006), Tôtem sói, Nxb Công an nhân dân, tr.101

11

Trần Ngọc Thêm (2011), Đặc trưng văn hóa Trung Hoa, Giáo trình môn Văn hóa - Xã hội Trung

Quốc ngành Trung Quốc học, Tp.HCM., tr.13

Các tộc nguồn này tiếp xúc, ảnh hưởng và hấp thu lẫn nhau, kết quả dung

hợp tạo nên một tộc mới là Hoa Hạ Tập đoàn Hoa Hạ là một tộc “phi Hạ, phi

Thương, phi Chu, phi Sở, phi Việt, cũng phi Man, phi Di, phi Nhung, phi Địch” (Từ

Kiệt Thuấn) Dấu ấn du mục rất đậm nét, chiếm đa phần trong tổng thể hòa hợp này

Ở giai đoạn sau, tộc Hoa Hạ phát triển thành tộc Hán, và quá trình dung hợp giữa các tộc du mục với tộc Hoa Hạ vẫn được tiếp tục, tạo nên tộc Hán miền Bắc hùng mạnh

Từ tiến trình hình thành và phát triển của tộc Hoa Hạ, có thể nhận định rằng:

Tổ tiên của người trung nguyên đến từ cao nguyên và thảo nguyên tây bắc, là một trong những nơi phát tích của nền văn hoá cổ đại Trung Quốc Những tập tục, tín ngưỡng của cư dân du mục theo đó cũng vào trung nguyên và gây dấu ấn với người Hoa Hạ, trong đó có tôtem sói Tuy nhiên, do phương thức sản xuất là canh nông phát triển, dấu ấn du mục phai nhạt dần, biểu tượng sói không còn phù hợp nữa Thay vào đó, người Hán chuyển sang sùng bái totem rồng, biểu tượng rùa, rắn, lân, phụng…

Trải qua các triều đại phong kiến Trung Quốc, đặc biệt là từ thời Minh, sói trong văn hóa Hán biểu trưng cho những ý nghĩa tiêu cực: ác độc, bội bạc, xảo quyệt và tàn nhẫn Thông qua những câu chuyện cổ tích, những tác phẩm văn học, người Hán dành cho sói nhiều ác cảm, sợ hãi và căm thù sói Những điều xấu xa văn hóa Hán gán cho sói có phần phóng đại, mang ý đồ của giai cấp thống trị và thể hiện tư tưởng Đại Hán

Tuy nhiên, mỗi biểu tượng văn hóa chỉ có ý nghĩa trong từng không gian và thời gian cụ thể Nếu như trước đây, biểu tượng sói rất nổi bật trong nền văn hóa du mục ở Trung Quốc thì ngày nay đã mai một đi nhiều, chỉ còn lại một bộ phận nhỏ

cư dân bản địa tôn thờ tôtem sói Ngược lại, trong văn hóa Hán, sói ngày càng “dịch chuyển” từ hình tượng xấu xa sang hướng tích cực hơn Người Hán lại bắt đầu tìm

về nguồn cội nghiên cứu và dành lời ca ngợi biểu tượng văn hóa sói

***

TIỂU KẾT

Mối quan hệ đầy duyên nợ giữa loài sói và con người trong thế giới tự nhiên đã để lại dấu ấn đặc biệt trong nhiều nền văn hóa Cái gọi là “biểu tượng văn hóa sói” không phải do bản thân sói tạo ra, mà hoàn toàn là do những nhận thức của con người áp đặt vào, xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và tính cách dân tộc nên không tránh khỏi sự cường điệu và cảm tính Sói có thể là biểu tượng của tổ tiên huyền thoại, là vị anh hùng giáng thế luôn được ngợi ca đối với dân tộc này; nhưng đồng thời, sói lại là đại diện cho những kẻ độc ác, nham hiểm, biểu trưng cho thế lực ma quỷ hắc ám reo rắc cái chết đối với dân tộc khác

Thông thường, đề cập đến biểu tượng sói, người ta sẽ nghĩ ngay đến các nền văn hóa phương Tây Không nhiều người biết, biểu tượng sói cũng có chỗ đứng nhất định trong văn hóa của một số dân tộc phương Đông, tuy không thật sự nổi trội nhưng mang đặc thù riêng Trong văn hóa Trung Hoa, nội hàm của biểu tượng sói

có sự khác biệt gần như đối lập giữa lớp văn hóa du mục và lớp văn hóa canh nông Điều này tạo nên một bức tranh nhiều sắc màu đan xen về những ý nghĩa biểu trưng của sói trong tổng thể nền văn hóa Trung Hoa Đó là điều chúng ta sẽ cùng tìm hiểu

và khám phá ở chương tiếp theo

Văn hóa tôtem là một hình thức tôn giáo nguyên thủy sùng bái vật tổ từ cổ xưa, hầu hết các thị tộc đều có tôtem của riêng mình Người ta có xu hướng chọn các con vật mà họ tin rằng đó chính là tổ tiên khai sáng thị tộc để làm linh vật sùng bái Đây thường là các con vật có ơn đối với con người, có mối quan hệ tinh thần khăng khít với con người, khi trở thành thần vật có thể che chở cho thị tộc đó

Tôtem là biểu tượng mang sức mạnh tinh thần của một cộng đồng người (dòng họ, bộ lạc, thị tộc, dân tộc…), không phải là niềm tin của riêng một cá nhân nào Tôtem của một dân tộc là đối tượng sùng bái và mô phỏng, là biểu tượng của dân tộc đó Vật tổ là nguồn gốc của các điều kiêng và các điều cấm, đã tạo nên mối liên hệ đầu tiên và mô hình tổ chức đầu tiên của các xã hội loài người

12

Jean Chevalier, Alain Gheerbrant (2002), Đd, tr.985

1.2 Sói trong truyền thuyết của các dân tộc du mục Trung Quốc

Trong kho tàng truyền thuyết của các dân tộc du mục ở Trung Quốc, sói xuất hiện khá nhiều Những câu chuyện mang màu sắc thần thoại này liên quan mật thiết đến tộc nguồn của người dân thảo nguyên, và một phần lí giải vì sao sói trở thành tôtem, được nhiều dân tộc du mục rất mực sùng bái

Rất nhiều dân tộc khẳng định sói chính là tổ tiên của họ Người Mông Cổ cho rằng ông tổ của họ là do một cặp sói xám và hươu trắng sinh ra Biên niên sử (bản chép tay) của người Mông Cổ ghi rằng: Sau khi Ngũ tổ Thành Cát Tư Hãn là Baxanghonhi qua đời, em trai ông là Salitho Linhcon đã lấy chị dâu làm vợ, sinh hai con trai tên Jiando Xichna và Uthosan Xichna Hai tên trên có nghĩa là “sói đực” và

“sói cái” Những người thuộc chi này đều gọi là Xichnaxu (“Xichna” có nghĩa là

“sói”, “xu” chỉ số nhiều, tức “đàn sói” [Khương Nhung: 7, tr.128]

Theo truyền thuyết, tổ thần của người Đột Quyết cũng là “một con sói đực

to lớn xuất hiện trong ánh sáng chói lòa” (Theo “Ucuxu sử ký”) Sách Chu Thư kể

lại: “Chuyện rằng, tổ tiên ngưòi Đột Quyết ở Sách quốc, phía bắc Hung Nô Bộ lạc

này người lớn thì gọi là Abangpu Trong mười bảy người lớn, có một người tên Doanchiniixưtu do sói sinh ra Các Bangpu đều đần độn, nên mất nước Chỉ mỗi Nixưtu tư chất khác người, biết hú gió gọi mưa Lấy hai vợ, con gái của thần mùa

Hạ và thần mùa Đông, sinh liền bốn trai… Chuyện tuy lạ, nhưng đúng họ thuộc giống sói.” [Khương Nhung: 7, tr.58]

Tộc Hung Nô cũng tin rằng sói là tổ tiên thần thoại của họ Theo “Nhu nhu

Hung Nô đồ hướng Cao Xa liệt truyện”, Thuyền Vu sinh được hai người con gái

nhan sắc tuyệt trần Ông nghĩ rằng đây là những thần nữ, phải hiến cho trời, bèn sai dựng chòi cao phía bắc đất nước, nơi không có người, rồi đưa hai con gái đến ở để trời tự đón lên Một năm qua đi, chỉ thấy mỗi con sói lớn ngày đêm canh gác căn chòi Người chị sợ hãi, còn người em cho sói là thần vật trời sai đến, xuống chòi làm vợ sói rồi sinh con, sau sinh sôi nảy nở thành một nước [Khương Nhung: 7, tr.17]

Bên cạnh đó, trong một số truyền thuyết khác, tuy sói không phải là tộc nguồn trực tiếp của các dân tộc này, nhưng lại có công lao nuôi dưỡng tổ tiên họ Sói là ân nhân cứu mạng của người Mông Cổ, khi ông tổ tám đời của Thành Cát Tư Hãn tên Hao Đan Sa Nhi bị dạt vào rừng sâu với hai bàn tay trắng, suýt chết đói, may nhờ có thức ăn thừa của sói bỏ lại mà cầm cự và sống sót Hay trong Đại Uyển

liệt truyện, Tư Mã Thiên viết: “Y Tôn, vương hiệu Cônmo Cha Cônmo, trị vì một

nước ở phía tây Hung Nô Hung Nô giết cha Cônmo khi Cônmo mới sinh vứt ngoài đồng, được sói cho bú sữa Thuyền Vu lấy làm lạ, cho là thần, bèn đem về nuôi, lớn lên cho cầm quân, lập nhiều chiến công ” [Khương Nhung: 7, tr.32]

Một chi tiết khá thú vị: “Tộc Khuyển Nhung tự nhận tổ tiên của họ là hai

con chó trắng, tôtem của họ là chó.” (Phạm Văn Lan, Trung Quốc thông sử giản

biên, tập I) Khuyển Nhung là bộ tộc vô cùng dũng mãnh, có mặt sớm nhất trên thảo nguyên tây bắc Trung Quốc Hai con chó trắng mà tộc Khuyển Nhung sùng bái có thể là sói trắng, chứ không phải là chó nhà đã được thuần hóa ngày nay, bởi một trong những nước chư hầu của Khuyển Nhung mang tên Tây Nhung Bạch Lang Quốc – nước sói trắng Tuy nhiên, điều này đã gợi mở cho chúng ta những liên tưởng, khi nhớ ra rằng: chó là tổ phụ và biểu trưng của một số bộ tộc, có thể của chính người Hán, vì theo thần thoại, Bàn Cổ ban đầu từng là một con chó.13 Như đã

đề cập ở chương 1, về mặt tiến hóa tự nhiên, sói chính là nguồn gốc ban đầu của loài chó, điều này liệu có đúng nếu áp dụng vào lĩnh vực văn hóa? Một chi tiết nhỏ như vậy không đủ để kết luận: sói là tổ tiên của cả người Hoa Hạ, nhưng mối liên

hệ chắc chắn là có, dù ít dù nhiều

Những truyền thuyết sinh động trên tuy mang màu sắc thần kì, nhưng đã minh chứng cho vị trí thiêng liêng của sói trong đời sống tâm linh các dân tộc du mục Sói trở thành một trong những vật tổ được cư dân thảo nguyên sùng bái nhất Tinh thần của linh vật sói vô cùng lâu bền, và được các thế hệ sau tiếp tục một cách

tự nhiên và tràn đầy sức sống, với lòng kính trọng và biết ơn tổ tiên

1.3 Sói – Tôtem của nhiều dân tộc du mục ở Trung Quốc

13

Jean Chevalier, Alain Gheerbrant (2002), Đd, tr.186

Có hai tiêu chí để xác định một biểu tượng có phải là “tôtem” hay không Một là, biểu tượng đó được quan niệm là vật tổ, là khởi thủy của một dân tộc Hai là, biểu tượng đó gắn bó với đời sống thường nhật, và mang giá trị tâm linh, thể hiện được tinh thần dân tộc Như đã phân tích (mục 3.1 - chương 1 và 1.1 - chương 2), sói đáp ứng cả hai tiêu chí để trở thành một “tôtem” điển hình của các dân tộc du mục ở Trung Quốc

Sùng bói tôtem sói bắt đầu từ tộc Khương, tộc Khuyển Nhung và tộc cổ Hung Nô (Hồn Chúc), rồi đến các tộc du mục Bạch Lang, Hung Nô, Cao Xa, Đột Quyết, Khiết Đan, tiếp tục cho đến dân tộc Mông Cổ hiện nay Đây là các tộc du mục lâu đời nhất thế giới, trong tiến trình lịch sử, từng tộc này bị tộc khác mạnh hơn đánh bại và thay thế, qua ngàn năm vật đổi sao dời nhưng tôtem sói và tinh thần sói thì vẫn tồn tại Loại văn hoá tinh thần này chưa bao giờ đứt đoạn, thậm chí có bề dày hơn cả lịch sử văn minh nông canh, là biểu hiện cho nguồn sức sống bất diệt của tinh thần du mục cổ và hiện đại

Sự sùng bái tôtem sói đã có từ xa xưa lâu đời, đó là tài sản tinh thần chung của rất nhiều bộ lạc ở khu vục du mục vùng thảo nguyên phương bắc Trung Quốc thời cổ đại Do phương thức sinh sống của các dân tộc du mục nay đây mai đó trên thảo nguyên, những cư dân cổ đại luôn cảm thấy vô cùng sợ hãi đối với những đàn sói trực tiếp đe dọa sự sinh tồn của họ, đồng thời lại thèm muốn và kính phục sự dũng mãnh can đảm, biểu hiện kiên trì chịu khó và tinh thần hợp tác tập thể của loài sói Chính sự sùng bái và lòng kính phục đối với sức mạnh và trí tuệ của loài sói đã tạo cảm hứng cho những mục dân cổ đại sáng tạo ra các truyền thuyết về loài sói liên quan đến tộc nguồn của mình

Tinh thần tôtem sói mạnh mẽ là tinh tuý của văn hóa du mục Trung Hoa, nó ảnh hưởng sâu sắc đến tính cách và tâm lý của những người con thảo nguyên – quật cường, dũng cảm, không chịu khuất phục Tộc Khương cổ điển hình cho các tộc du mục, là một trong những tộc tổ người Hán Tộc Tây Khương tính cách mạnh mẽ

không phải trong truyền thuyết, mà là trên thực tế: “Tây Khương… coi chết trận là

chuyện tốt, chết bệnh là chuyện dở, chịu rét chịu khổ như cầm thú, phụ nữ sinh nở cũng không kiêng gió, tuyết Tính cách mạnh mẽ dũng cảm, chắc là nhận được khí

của hành kim.” (Hậu Hán thư, Tây Khương truyện) [Khương Nhung: 7, tr.497]

Những ghi chép sinh động trên đã khái quát cao tính cách của các dân tộc du mục trên thảo nguyên, mang đậm dấu ấn tinh thần tôtem sói

Người dân du mục tôn sói lên hàng thần linh, coi sói là người thầy, người bạn, nhưng vẫn hàng ngày chiến đấu với sói, thậm chí là giết sói Điều này sẽ không quá khó hiểu nếu đặt trong hoàn cảnh sống khắc nghiệt chốn thảo nguyên Sói có công lao diệt được nhiều đại họa đối với thảo nguyên, giữ cân bằng sinh thái, nhưng lại gây ra không ít tai hại ảnh hưởng đến cuộc sống con người, đặc biệt là đối với đàn gia súc Mục dân vẫn phải ra tay bắt và giết sói để bảo đảm kinh tế gia đình và bình yên cho mục trường Về điều này, nhà văn Khương Nhung đã có liên tưởng rất

hay khi nghĩ đến câu: “Hoàng Hà trăm hai, không lai một giầu”, “Hoàng Hà vỡ đê,

người biến thành cá” Sông Hoàng Hà dù gây ra trăm họa thì trong tâm thức người

Hán, đây mãi là dòng sông Mẹ thiêng liêng Sói cũng vậy, dù đôi khi là kẻ thù bị con người vây bắt, nhưng trong trái tim người dân du mục, sói vẫn là biểu tượng tôtem được sùng bái

Một điều đáng tiếc, tôtem sói chỉ là hệ thống thuần tinh thần, còn về mặt văn tự không ghi chép được nhiều Nhược điểm của các dân tộc du mục là lạc hậu

về văn tự, trong khi các nhà sử học Trung Quốc cũng chưa từng ghi chép về điều này Người Hán không hiểu rõ căn nguyên và tinh thần của văn hóa tôtem sói nên nhận thức còn khá mơ hồ Ví dụ như Hàn Nho Lâm, một nhà sử học hàng đầu về

Mông Cổ từng viết: “Theo ý kiến của người Đột Quyết, tộc này là con cháu của sói,

tự cho là dòng giống ưu việt Lí do ấy tuy không thể hiểu, nhưng các Khan thường lấy làm tự hào” [Khương Nhung: 7, tr.541] Chính vì thế, tư liệu về tôtem sói trong

sử sách Trung Quốc rất hiếm hoi

2 Sói – biểu tượng của chiến binh

2.1 Sói mang những phẩm chất của một chiến binh hoàn hảo

Loài sói sinh ra là để săn mồi, chiến đấu và sinh tồn giữa cuộc sống thảo nguyên tàn khốc Ở sói tồn tại nhiều phẩm nổi bật mà các loài động vật khác đều mong muốn có được, đó là khả năng thích ứng, nghị lực, dũng khí, trí tuệ và sức

mạnh chinh phục Những tố chất đó của sói khiến con người kính nể và tán dương, coi đó là biểu tượng xứng đáng của một chiến binh hoàn hảo

 Túc trí đa mưu

Sói là loài động vật có chỉ số IQ cao và năng lực ứng biến vô cùng linh hoạt Sói có tài năng quân sự thiên bẩm, luôn lượng sức mình, kiên nhẫn chờ thời Sói biết dự đoán thời tiết, biết chọn thời cơ, biết địch biết ta, biết chiến lược chiến thuật, biết đánh đêm, biết đánh du kích, biết đánh cơ động, biết đánh lén, biết đánh gần, biết tập trung ưu thế binh lực đánh tiêu diệt, lại còn xây dựng kế hoạch tác chiến, từng bước tiêu diệt con mồi Tạo hóa đã ưu ái giành cho sói trí thông minh để trở thành một chiến binh khôn ngoan của thảo nguyên nhiều cạm bẫy rình rập

 Kiên cường, bền bỉ

Sói là một trong những loài động vật hoang dã dũng mãnh và khó thuần phục nhất Những ban xiếc thú các nơi trên thế giới có thể thuần dưỡng khỉ, ngựa, cừu, chó; có thể trình diễn cùng sư tử, hổ, gấu, báo nhưng hiếm ai lại chọn sói làm bạn diễn vì sự cứng đầu khó bảo của loài vật này Theo nghiên cứu của các nhà động vật học, dù là sói đực hay sói thì thì trong dòng máu của chúng đều mang hoocmôn nam tính với hàm lượng tương đối cao Chính loại hoocmôn này đã có tác động quan trọng trong việc hình thành cá tính hung tàn, mạnh mẽ, kiên cường, và không chịu thuần phục của loài sói.14 Thảo nguyên xưa nay là chiến trường thảm khốc, chỉ có những con sói khỏe mạnh nhất, thông minh nhất, kiên cường nhất mới

có thể trụ lại Hầu hết sói thảo nguyên chết trong chiến đấu “Chết cũng là chiến

đấu, sói tổ đã bồi dưỡng nên biết bao võ sĩ Mông Cổ.” [Khương Nhung: 7, tr.249]

 Tinh thần đồng đội

Sói là tay thợ săn cừ khôi có tính xã hội, mỗi một con sói đều muốn gánh vác một phần trách nhiệm vì sự phồn thịnh và phát triển của bầy đàn Cho dù làm bất cứ việc gì, đàn sói đều theo phương châm: dựa vào sức mạnh tập thể để đi tới chiến thắng Chiến thuật săn mồi chủ đạo của sói là hợp tác phục kích vây bắt xung

14

马建章、杨光涛、马逸清（2009）, Đd，d 42 y

quanh con mồi, nhờ vậy mà tỉ lệ thành công rất cao, và những con mồi có kích thước lớn hơn sói nhiều lần cũng có thể bị hạ gục Trong chiến đấu, những con sói

bị thương thường tự sát để giảm nhẹ gánh nặng cho đàn, đảm bảo đội ngũ nòng cốt chiến đấu hiệu quả Hành động này thể hiện tinh thần quả cảm, dám hi sinh bản thân

vì đồng đội của những chiến binh sói

Tăngcơli (tiếng Mông Cổ, nghĩa là ông Trời)

Trong cuộc sống gia đình, sói theo chế độ một vợ một chồng, có tinh thần trách nhiệm cao Lúc sói mẹ gánh vác việc sinh nở, sói cha mỗi ngày đều phải ra ngoài săn mồi, nó gắng sức có thể nuốt thức ăn nhiều nơi, sau khi trở về nhổ ra phân cho vợ và các con ăn Mỗi một con sói lớn đều tận tâm tận lực chăm sóc sói con Những chuyện về tình mẫu tử, sói mẹ bảo vệ con trên thảo nguyên lan truyền rất

rộng “Để dạy con bắt mồi, sói mẹ mạo hiểm bắt sống cừu non đem về; để bảo vệ

an toàn, sói mẹ đêm đêm chuyển con từ hang này sang hang khác; để nuôi con, sói

mẹ ăn no đến mức tưởng như vỡ bụng, khi về nôn hết ra cho con ăn; vì lợi ích của cộng đồng dòng họ, những con sói mẹ mất con, chấp thuận con của chị em cô dì bú sữa” [Khương Nhung: 7, tr 347]

2.2 Con người học hỏi binh pháp từ sói

Sói hội đủ những phẩm chất để trở thành một biểu tượng chiến binh hoàn hảo của thảo nguyên Tài năng quân sự trác việt của cư dân du mục cũng bắt nguồn

từ cuộc đấu tranh sinh tồn dai dẳng và tàn khốc giữa họ và đàn sói Thảo nguyên rộng lớn chính là chiến trường cho những cuộc quyết đấu – đấu trí và đấu lực, giữa người và sói, khiến tài năng quân sự của các bộ tộc du mục được tôi luyện không ngừng Họ được kiến tập những trận chiến đấu trên thực tế, họ có thực tiễn chiến đấu lâu đời với đàn sói Do đó, dân tộc thảo nguyên Mông Cổ thiện chiến hơn, hiểu chiến trận hơn, kiến thức quân sự bẩm sinh ưu việt hơn tất cả các dân tộc nông nghiệp và du mục khác Người Mông Cổ săn bắt, bủa vây, đánh trận đều rất giỏi Cuộc đấu tranh bền bỉ với sói đã hun đúc nên tính cách quật cường của họ

Một minh chứng thuyết phục nhất về tài năng quân sự trác việt của dân tộc Mông Cổ là những kỳ tích mà Thành Cát Tư Hãn và mục dân đã làm được trong quá khứ Chỉ vẻn vẹn hơn một vạn kỵ quân mà Thành Cát Tư Hãn và các con cháu ông đã tung hoành từ Á sang Âu, dựng nên một đế quốc rộng lớn bậc nhất trong lịch sử thế giới Một dân tộc bé nhỏ khi khởi nghiệp ngay cả chữ viết cũng chưa có, vẫn phải dùng xương thú làm mũi tên, nhưng sức mạnh và tri thức quân sự thật

đáng nể! “Sói thảo nguyên đã cho người Mông Cổ tính cách ngoan cường trong

chiến đấu, trí tuệ trác việt về chiến tranh và ngựa chiến xuất sắc Ba ưu thế về mặt quân sự đó là bí mật và nguyên nhân gây chấn động thế giới của người thảo nguyên Mông Cổ.” [Khương Nhung: 7, tr.337]

Kỵ binh Mông Cổ coi sói như người thầy vĩ đại, vị huấn luyện viên tài ba

về quân sự của mình Sự tin tưởng trọng dụng này đã được nhắc đến trong “Sử thi

Uhu Khan”: “Sói xám là khẩu lệnh của quân ta! […] Uhu Khan gặp lại con sói lông

xanh bờm xanh, sói dùng tiếng sói bảo Khan: “Lập tức lên ngựa cùng quân sĩ!” Uhu Khan lập tức lên ngựa Sói bảo: “Dẫn theo tất cả A Khun và dân chúng, thần xin đi trước dẫn đường.” Từ đó Khan luôn cùng sói xanh xuất chinh ” [Khương

Nhung: 7, tr.90]

Trí tuệ của sói thể hiện vượt trội nhất là trong chiến trận Sói Mông Cổ là bậc thầy về nghệ thuật đánh cơ động Rất nhiều điều trong binh pháp, con người học từ sói Một điều kì lạ mà Khương Nhung phát hiện ra là: binh pháp Tôn Tử của người Hoa Hạ lừng danh thế giới cũng có rất nhiều điều trùng với binh pháp của sói,

ví dụ như: “biết mình biết người, binh quý ở thần tốc, binh không ngại trí trá, trên

thông thiên văn dưới tường địa lý, chuẩn bị sẵn sàng, tránh đụng tinh nhuệ, ra quân bất ngờ, đánh địch lúc chúng chưa kịp chuẩn bị, chắc thắng mới đánh, không thắng không đánh, đả thương mười ngón không bằng chặt đứt một ngón, địch đến ta rút, địch ở ta quấy, địch mệt ta đánh, địch chạy ta đuổi…” [Khương Nhung: 7, tr.84]

Vậy là, không chỉ vương vấn với những truyền thuyết về tổ tiên mình trong quá khứ, người dân thảo nguyên còn quý trọng sói vì những phẩm chất mà họ học

tập được từ loài vật này Như Khương Nhung đã nói: “Linh hồn của Tôtem sói có

thể tóm gọn trong năm ý: tự do, thông thái, sự đua tranh, sự bền bỉ và tính đồng loại”, “không có con vật nào hoàn hảo hơn sói” Đó chính là những phẩm chất nổi bật nhất, làm nên biểu tượng chiến binh sói đầy mạnh mẽ Các mục dân sùng bái tôtem sói, đem hết tâm sức ra học tập, mô phỏng sói từ nghệ thuật quân sự, chiến thuật săn đuổi cho đến tinh thần chiến đấu bền bỉ, ngoan cường, quyết không khuất phục; từ tính tổ chức, kỉ luật, tinh thần đồng đội đến lòng yêu gia tộc, quần tộc, đức tin vào đấng Tăngcơli,…

3 Sói – sứ giả nhà Trời

Hình ảnh vị tổ tiên huyền thoại sáng lập ra các triều đại Mông Cổ là sói xanh nhà trời, hiện hình của ánh sáng (sét) – kết giao cùng một con hươu cái trắng, biểu hiện của trái đất, đã đặt cuộc phối hợp âm dương đất – trời vào cội nguồn của dân tộc này 15 Tước hiệu “Thiền Vu” (Chanyu) của Hung Nô tương đương với cụm

từ Mông Cổ “Tengriin Huhudu Chino” nghĩa là “Sói con của Trời” Cụm từ đầy đủ của tước hiệu Thiền Vu là “Chengli Gutu Chanyu” mang nghĩa đen là “Con trai của

thiên đường vô tận” Rõ ràng có một sự liên hệ mật thiết giữa sói và Trời trong quan

niệm của những dân tộc du mục Đối với họ, sói là một tấm gương hội tụ vẻ đẹp, sự cao quý và trí tuệ, là vật thần xuất sắc, nhận được sự chiếu cố của thần linh Ông Trời đã cho sói một đôi mắt đẹp đẽ mà sâu xa dường như có thể nhìn thấu tất cả Có

15

Jean Chevalier, Alain Gheerbrant (2002), Đd, tr.821

một truyền thuyết cho rằng, mắt sói có thể đủ để nhìn thấy thế giới mà con người không thể thấy, đồng thời có thể dự đoán tương lai.16

Quan hệ giữa con người và Trời trong bộ ba “Thiên – Địa – Nhân” là vô cùng chặt chẽ Quá trình nhân tính hóa thế giới xung quanh và tự nhiên hóa hành vi con người đã trở thành đặc điểm quan trọng nhất của triết học Trung Quốc.17 Người dân du mục đã “thần hóa” sói, cho rằng sói là sứ giả được trời phái xuống để bảo vệ

bà mẹ thảo nguyên Những biểu hiện bản năng của sói được con người “nhân cách hóa”, cho rằng đó là phương thức trao đổi thông tin giữa sói với Trời Hai hiện tượng nổi bật nhất được con người nhuộm màu sắc huyền bí là: “vòng tròn sói” và tiếng tru của sói

3.1 Vòng tròn sói

Loài sói có một “nghi thức” vô cùng kì lạ! Sau khi bắt được con mồi còn sống và nguyên vẹn, đàn sói dù trong cơn đói cũng không lập tức lao vào cắn xé con vật tươi sống, mà tụ tập vây quanh con mồi Lúc này, sói đầu đàn sẽ chầm chậm

đi tới gần con mồi, dừng lại một lát, cung kính lần lượt quỳ hai chân trước xuống, dùng lưng chà vào cơ thể con mồi Sau đó, nó lật ngược thân bên kia của con mồi, lặp lại động tác tương tự, trong mắt đàn sói chứa đầy sự thành kính Sau khi lặp đi lặp lại như thế vài lần, sói đầu đàn đứng thẳng lên, chỉnh sửa lại diện mạo, rồi giơ cao móng trước, ra lệnh cho đàn sói từ từ chạy vòng tròn quanh con mồi Đàn sói chạy chậm vài vòng ban đầu, rồi đột nhiên tăng tốc, và duy trì vòng chạy trong một khoảng thời gian Những dấu chân sói sẽ hình thành trên mặt đất một vòng tròn cực

kì chuẩn mực Điều đáng kinh ngạc là, bất kể số lượng sói là bao nhiêu, vòng tròn sói này cũng giữ một đường kính tương tự nhau Sau khi nghi thức này hoàn thành, sói lập tức từ những tín đồ ngoan đạo lột xác thành những con quỷ đói, mang ánh mắt hoang dại, cùng bổ nhào vào con mồi xấu số trong vòng tròn, tạo ra cả bể máu

16

蒋冰清、匡世怡 (2006), “ 狼 ” 的文化意义解读 , 湖南社会科学, d.160 y

17

Titarenko Mikhail Leontievich, Feoktistov Vitalij Fedorovich (2005), Triết học Trung Quốc –

một bộ phận của nền triết học thế giới, Tài liệu phục vụ nghiên cứu, Viện Thông tin khoa học xã

hội, Số: TN 99&100, Hà Nội.

Vòng tròn ma quái mà sói để lại trên mặt đất sau cuộc chén thù chén tạc là một hiện tượng con người còn chưa giải thích được Vì sao đàn sói lại chạy một vòng tròn như vậy? Để cho cơ thể nóng lên, để tiêu hóa tốt hơn, hay là chúng đang điểm danh quân số? Cũng có thể đó là cách mà loài sói duyệt binh, ăn mừng chiến thắng;… Vòng tròn sói là một câu hỏi hóc búa với khoa học, nhưng đối với người dân du mục, họ có câu trả lời của riêng mình

Theo truyền thuyết lưu truyền ở Nội Mông Cổ, sói là sứ giả được nhà Trời phái xuống để bảo vệ quả núi thiêng Bayinoloa và thảo nguyên Ô-lôn rộng lớn Nếu

kẻ nào phá hoại, chà đạp sông núi và thảo nguyên, Tăngcơli (ông Trời) và Sơn Thần

sẽ nổi giận và ra lệnh cho đàn sói cắn chết chúng, sau đó ban thưởng cho sói ăn thịt Mỗi lần sau khi nhận được phần thưởng, sói sẽ vui vẻ chạy quanh từng vòng theo đường tròn, tượng trưng cho ông Trời, Mặt Trời và Mặt Trăng Vòng tròn này là thư hồi đáp sói gửi đến trời, cũng giống như một bức thư cảm ơn Đợi cho đấng Tăngcơli nhận được hồi âm, sói có thể đánh chén thoải mái Cách giải thích mang màu sắc thần thoại này thật thú vị, ở đây sói đóng vai trò là sứ giả của thần linh, thay trời hành đạo

Điều càng làm người ta kinh ngạc là sói không những biết chạy vòng tròn,

mà còn biết nhìn vòng tròn nữa Mặt trời có quầng, mặt trăng cũng có quầng; những con sói giàu kinh nghiệm căn cứ vào các vòng tròn này để dự báo thời tiết và quyết định có tiến hành săn mồi hay không Sói hiểu được quy luật: quầng mặt trời thì mưa, quầng mặt trăng thì gió Sói thích ngửa mặt nhìn trăng, hếch mũi lên trời mà

hú dài, nếu như trăng có quầng, chắc chắn đêm ấy nổi gió, sói không đi săn mồi Kì thực, trên thảo nguyên, vòng tròn thường mang ý nghĩa tín hiệu Mục dân muốn ra hiệu cho người khác đi tới thì giơ tay vẽ một vòng tròn Vòng tròn sói cũng là một ngôn ngữ tín hiệu đầy bí ẩn!

3.2 Tiếng sói tru

Tiếng tru là ngôn ngữ đặc trưng của loài sói, là phương thức giao lưu hiệu quả, liên quan đến sự sinh tồn của bầy đàn Tiếng tru của đàn sói là hợp xướng hỗn tạp âm thanh, mỗi một thành viên đều có âm vực và hoàn luật riêng, trong đó âm

sắc của con đầu đàn vượt trội hơn cả Phacli Monet – nhà tự nhiên học, nhân chủng

học Canada đã nhận xét: “Tôi đã chú ý đến sự đa dạng và âm vực trong tiếng kêu

của các con sói Nó vượt xa khả năng của tất cả những động vật mà tôi biết, trừ con người.”18 Nhờ có tiếng tru báo hiệu mà đàn sói có thể trao đổi với nhau rất nhiều thông tin: con mồi, sự có mặt của con người trong thảo nguyên, sự thay đổi chỗ ở,… Thậm chí, chúng còn “nói” được chính xác địa điểm, số lượng đàn hươu bị nhắm làm mục tiêu Ngoài ra, tiếng tru biểu thị uy lực khi khiêu chiến với kẻ thù; sự hứng thú, phấn khích khi vui đùa; lệnh tập hợp khi đi săn mồi; lời cầu cứu đồng loại khi gặp hiểm nguy

Xét dưới góc độ khoa học, sở dĩ sói chọn tiếng tru làm ngôn ngữ giao tiếp là

để thích ứng với thực tiễn sinh tồn và dã chiến trên thảo nguyên Sói là loại mãnh thú tác chiến bầy đàn trên phạm vi rộng Tiếng tru có thể truyền âm đi xa hơn, rộng hơn và rõ hơn, đặc biệt trên địa bàn thảo nguyên mênh mông Khi cất tiếng tru, sói thường ngẩng cổ, hếch mũi lên trời để khuếch tán sóng âm đi xa hơn, đồng loại có thể nghe thấy Như vậy, tiếng sói tru là một sản phẩm của quá trình chọn lọc tự nhiên

Tuy nhiên, với người dân du mục, họ có cách lý giải khác Họ tin rằng sói

là những đứa con mà Trời ban xuống thảo nguyên Trong truyền thuyết, thần linh đã ban tặng cho sói bốn chiếc răng sắc bén làm vũ khí, trí tuệ ưu việt để sinh tồn và tiếng tru để liên lạc với Trời Khi sói gặp bất cứ phiền phức, phiền muộn gì, chỉ cần chúng cất tiếng tru dài cầu xin, thần linh sẽ ra tay giúp đỡ Cho nên, vào ban đêm, sói rất thích ngửa đầu nhìn trăng, mũi hướng thẳng lên trời mà cất tiếng tru nhiều

nỗi niềm Từ lâu, sói thảo nguyên đã biết “sáng thỉnh thị, tối báo cáo” [Khương

Nhung: 7, tr.330] Người thảo nguyên khi gặp khó khăn cũng ngẩng mặt nhìn Trời cầu khấn Vạn vật trên thảo nguyên chỉ có sói và người là tôn kính Trời Người và sói thảo nguyên sống trên thảo nguyên xinh đẹp nhưng nghèo khó quả thật gian nan, chỉ biết kêu trời để vơi bớt nỗi niềm Trong niềm tin của người dân du mục, kiếp người nếu không có sự bảo trợ nào đó của thần linh, thì cuộc sống quả vô vọng

18 Ngô Thị Kim Doan (2002), Những bí ẩn trong thế giới động vật, Nxb Thanh Hóa, tr.197