Mai: Cũng như Tnú, Mai là thế hệ được tiếp nhận lí tưởng cách mạng từ những năm tháng đau thương, đen tối của làng Xô Man và của cả nhân dân miền Nam dưới ách thống trị bạo tàn của Mĩ –
Trang 1TIẾT 3: Cảm hứng chính về Rừng xà nu là cảm hứng về sự tái sinh, về sức sống không thể nào bị tàn
phá Điều đó kết đọng đẹp đẽ trong hình tượng Mai- Dít, Heng
2.2 Mai- Dít
2.2.1 Mai: Cũng như Tnú, Mai là thế hệ được tiếp nhận lí tưởng cách mạng từ những năm tháng đau
thương, đen tối của làng Xô Man và của cả nhân dân miền Nam dưới ách thống trị bạo tàn của Mĩ – ngụy Trong kí ức uổi thơ hồn nhiên trong sáng của Tnú và Mai, có những ngày thay nhau vào rừng
tiếp tế đưa cơm cho cán bộ, có khi cả hai đứa cùng đi, chúng ở luôn lại ngoài rừng ban đêm, để cán
bộ ngủ ngoài rừng một mình trong đêm, cái bụng không yên được, lỡ giặc lùng, ai đưa cán bộ chạy Hình ảnh của Mai và Tnú trong những ngày gian nan cơ cực ấy là “một đứa bé đứng tới ngang bụng
cụ Mết Nó đeo một cái xà lét nhỏ xíu của mẹ nó để lại, trong xà lét trên bỏ rau dưới giấu hai lon gạo trắng, nó luồn như một con sóc qua các hốc đá cheo leo, nó chạy lon ton trong rừng đi tìm nuôi anh cán bộ Một đứa con gái còn nhỏ hơn nó nữa hối hả chạy theo nó Đứa con gái vén chiếc váy của mẹ mới dệt nhảy từ mỏm đá này qua mỏm đá khác như một con chim sáo, vừa nhảy vừa gọi lanh lảnh:
- Tnú, Tnú, chờ với chớ, chờ với chớ!
Tnú thì quay lại trợn mắt:
- Bí mật chớ, Mai! Sao đi đâu cũng tác như con mang thế?
Mai muốn cười, nhưng sợ Tnú, không dám cười ”
cô bé vô tư, hồn nhiên trong sáng, có giọng nói lanh lảnh, trong vắt, sau này đã trở thành người
phụ nữ có vẻ đẹp dịu dàng, tấm lòng yêu thương, nhân hậu Sau ba năm, thoát ngục Kon tum về,
gặp lại Tnú, lần đầu tiên sau khi ở tù về Tnú gặp lại Mai, thấy Mai đã lớn anh không ngờ, và Mai thì cầm hai bàn tay anh lúc ấy còn lành lặn, ứa nước mắt khóc, không phải như một đứa trẻ nữa mà như một người con gái đã lớn, vừa xấu hổ vừa thương yêu Người phụ nữ nhân hậu, dịu dàng, đầy
nữ tính ấy đã có những ngày tháng hạnh phúc êm đẹp bên người chồng dũng mãnh và đứa con nhỏ yêu thương Nhưng, phút lâm nguy, khi giáp mặt với bầy lang sói hung tợn, cô như trở thành một tượng đài của lòng bất khuất Giữa bầy lính, mười thằng, đủ súng ống và sự man rợ, cô không mảy may run sợ Cô “ngửng đôi mắt lớn nhìn thằng Dục” Thằng Dục xem cô là “con mọi cộng sản”, “con cọp cái”, là cơ sở để “dụ được con cọp đực trở về” Nó cầm một cây gậy sắt dài tra tấn đánh đập mẹ con Mai “Trận mưa cây sắt mỗi lúc dồn dập” Bằng tất cả sự dẻo dai nhanh nhẹn của người phụ nữ sống ở núi rừng, cô đã cố bảo vệ đến cùng đứa con- giọt máu của tình yêu Người mẹ trong tay không một vũ khí đã phải chống chọi một cách bất lực với bọn sát nhân tàn bạo Đến khi trút hơi thở cuối cùng dưới bàn tay đẫm máu của bọn mặt người dạ thú cô vẫn một mực trung thành với cách mạng, không khai báo nửa lời Nhưng cái chết của những người như mẹ con Mai mãi làm núi sông này đau đớn, ta liên tưởng đến những cây xà nu đang tràn đầy sức sống, bị đại bác chặt đứt nửa thân mình, đổ
ào ào như một trận bão, những cây xà nu con phải chết một cách oan khuất…
2.2.2 Dít:
- Nhưng tác giả đã khéo léo để người đọc thấy Mai không chết, người như Mai vẫn tiếp tục tái sinh, sống trong hình ảnh của Dít, bởi Dít giống chị như hai giọt nước Không phải ngẫu nhiên Tnú
bất chợt cảm thấy “có một luồng lạnh rân rân ở mặt và ngực Mai! Trước mắt anh là Mai đấy!” Nếu
vẻ đẹp nổi bật của Mai là sự yêu thương nhường nhịn thì ở Dít lại là sự rắn rỏi của người chiến sĩ Lớn lên trong đau thương, mất mát của quê hương, gia đình, thù nhà, nợ nước chồng chất đã tôi luyện cho Dít thành một con người kiên gan cứng cỏi đến lạ thường Cũng như Mai, Dít là đại diện cho thế
hệ chủ lực đánh Mĩ ở Tây Nguyên, dũng cảm, gan góc không kém gì Tnú Khi cả làng bị giặc ở đồn Bắc Hà bao vây, không ai lọt ra được, ngoại trừ lúc ấy Dít còn nhỏ, lanh lẹn, cứ sẩm tối lại bò theo
Trang 2giặc để Dít ở giữa sân, lên đạn tôm xông rồi từ từ bắn từng viên một, không bắn trúng, đạn chỉ sượt qua tai, sém tóc, cày đất quanh hai chân nhỏ Cái váy của Dít rách tượt từng mảng Dít khóc thét lên nhưng rồi đến viên thứ mười thì chùi nước mắt, từ đó im bặt Dít đứng lặng giữa bọn lính Cứ mỗi viên đạn nổ, cái thân hình mảnh dẻ lại giật lên một cái nhưng đôi mắt vẫn nhìn bọn giặc bình thản lạ lùng Nhiều người băn khoăn rằng, những chi tiết như thế này có khốc liệt quá không? Có phi thực tế không? Câu trả lời thuộc về những người đã từng vào sinh ra tử Rằng sự dã man tàn bạo của kẻ thù trong thực tế còn khủng khiếp hơn rất nhiều lần Và hình như, Nguyễn Trung Thành còn muốn nói với ta một điều sâu xa hơn thế, rằng trong khoảnh khắc con người ta phải tự lớn, nếu không sao có thể đương đầu với đội quân dũng mãnh vũ khí được trang bị đến tận chân răng?
- Vậy là, không khủng bố được tinh thần Dít, bọn giặc đành chịu! Còn khi chị Mai và đứa con
bị giặc giết chết một cách dã man, mọi người, kể cả cụ Mết đều chứa chan nước mắt nhưng mà Dít
vẫn “lầm lì, không nói gì cả, mắt ráo hoảnh” Ngày Tnú lên đường, Dít còn là “một cô bé không có
áo mặc, đêm lạnh nó không ngủ, đốt lửa ngồi cho đến gà gáy rồi đi giã gạo thay chị Nó lầm lì, không nói gì cả, đôi mắt ráo hoảnh trong khi mọi người, cả cụ già Mết đều khóc vì cái chết của Mai Phải chăng những giọt nước mắt của Dít đã chảy vào trong kết thành những giọt thù, giọt hận
thấm sâu trong tâm hồn để nuôi dưỡng khát vọng trả thù
- Bên cạnh một cô Dít gan góc còn có một cô Dít rất đằm thắm yêu thương Tình cảm ấy được
ẩn giấu bên trong vẻ ngoài tưởng như lạnh lùng Khi biết Tnú được thưởng phép cô mới cười, thổ lộ
lòng mình: “Sao anh về có một đêm thôi… Bọn em miệng đứa nào cũng nhắc anh mãi” Chỉ trong
mấy năm, cùng với sự lớn mạnh của cuộc chiến đấu của dân làng, người con gái Tây Nguyên can trường từ thuở nhỏ ấy đã vượt lên trên những thử thách khốc liệt để trở thành người lãnh đạo chủ chốt của làng Xô Man
- Nhà văn đã có dụng ý khi xây dựng hai nhân vật Mai và Dít Họ giống nhau như hai giọt nước không chỉ là hình thức mà còn ở tâm hồn, tính cách Nhưng Mai là nạn nhân của một thời đau thương, đen tối bởi khi đó chị và dân làng chưa cầm vũ khí Còn Dít, cô cứng cỏi, trưởng thành hơn chị, vận hội mới của cách mạng đã trao cho cô cây súng để chiến đấu trả thù cho quê hương và gia đình đồng thời để bảo vệ cho sự sống của đất nước nhân dân và cũng là của chính mình Cũng như Tnú, hình ảnh Dít làm ta liên tưởng đến những cây xà nu vượt lên rất nhanh, thay thế những cây đã
ngã Nguyễn Trung Thành còn lờ mờ để chúng ta thấy, Dít đã ngồi vào đúng chỗ của Mai, “có một luồng lạnh rân rân ở mặt và ngực Mai! Trước mắt anh là Mai đấy!” Tnú có một hạnh phúc qua đi
và một hạnh phúc đang chờ trước mắt, để có những ngọn đồi xà nu xanh tít tắp tận tới chân trời…
2.3 Nhân vật bé Heng
- Ngày Tnú ra đi lực lượng, bé Heng mới đứng ngang bụng anh, chưa biết mang củi, chỉ mới đeo cái xà-lét nhỏ xíu theo người lớn ra rẫy
- Ngày Tnú về phép, làng Xô Man giờ đây thành làng chiến đấu Thông thạo tất cả hầm chông, bẫy
đá, mọi lối đi của làng Xôman, Heng dẫn đường cho Tnú về Cũng ít nói như những người dân làng
Xô Man, nó không sợ nguy hiểm, dẫn đường cho Tnú qua những «Con đường ấy chằng chịt hầm chông, hố chông, cứ mười phút gặp một giàn thò (một loại bẫy) chuẩn bị sẵn, cần thò căng như dây
ná, đánh một phát chặt gãy đôi ống quyển, lưỡi thò từng đôi, từng đôi gác lên giàn, sắc lạnh» Khi tới chỗ « ác chiến điểm » nó nhìn Tnú « cười một cách rất liếng », « mắt lóe lên một tia sáng nhỏ » bày
tỏ niềm tự hào mãnh liệt về công cuộc cách mạng của dân làng Tuy còn nhỏ tuổi nhưng cậu Heng đã
có dáng dấp của một chú bé anh hùng Heng háo hức tham gia cách mạng, ước mơ trở thành anh giải phóng quân, tự trang bị cho mình trang phục của người lính Bằng cái nhìn rất hóm hỉnh và nhân hậu, nhà văn đã dựng lên trước mắt người đọc bức chân dung vừa ngộ nghĩnh vừa đáng yêu của cậu bé (xin được chiếc mũ tai bèo sùm sụp, chiếc áo bà ba dài thườn thượt) Dường như trong chú bé này có hình bóng của một Tnú khi còn làm liên lạc cho cán bộ khi xưa- một tiểu anh hùng, là đại diện cho vẻ đẹp của thế hệ măng non núi rừng Tây Nguyên Cùng với bước đi lên của cách mạng, thế hệ của Heng chắc chắn sẽ có bước tiến vượt xa lớp cha anh Mai này trưởng thành, chắn chắn bé Heng sẽ tiếp tục thế hệ cha anh
Trang 3- Nếu cụ Mết xứng đáng với hình ảnh cây xà nu đại thụ giữa rừng xà nu bạt ngàn xanh thẳm, thì bé Heng tượng trưng cho cây xà nu mới lớn ngọn xanh rờn, hình nhọn mũi tên lao thẳng lên bầu trời, sẽ phát triển đến đâu chưa ai lường được…
“Trên đất Việt Nam ra ngõ gặp anh hùng” Qua tác phẩm Rừng xà nu hình ảnh người dân Tây
Nguyên hiện lên gan góc, kiên cường, căm thù giặc sâu sắc và có tinh thần cách mạng rất cao Họ đã
vượt qua những đau thương mất mát, tự nguyện đứng vào hàng ngũ chiến đấu Đúng là: Lớp cha trước, lớp con sau?/Đã thành đồng chí chung câu quân hành” (Tố Hữu).
2.4 Khái quát về các nhân vật: Tóm lại, mỗi nhân vật trên đây đều có những vẻ đẹp anh hùng khác
nhau nhưng họ đều là những người đại diện cho nhân dân, cộng đồng Họ là những hình mẫu tiêu biểu của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam trong những năm kháng chiến chống Mĩ cứu nước Các thế hệ nhân dân Xôman tiếp nối trong cuộc chiến đấu, càng về sau càng lớn mạnh Nhà văn đã xây dựng được hệ thống nhân vật tiêu biểu, có tác dụng làm nổi bật chủ nghĩa anh hùng cách mạng của nhân dân Tây Nguyên trong kháng chiến chống Mỹ Lịch sử làng Xô Man được cụ Mết kể suốt một đêm dài bên bếp lửa nhà ưng là một chuỗi đau thương mất mát nhưng đó cũng là những trang sử
vẻ vang bất khuất không thể nào dập tắt được dân làng viết nên bằng máu và nước mắt của mình
3 Chất sử thi : (Đọc lại khái niệm sử thi trong bài Khái quát văn học)
Toát lên từ chủ đề, cốt truyện đến nhân vật, hình ảnh thiên nhiên, các chi tiết nghệ thuật và giọng điệu, ngôn ngữ của tác phẩm
3.1 Đề tài: có ý nghĩa lịch sử, đề cập đến những vấn đề trọng đại của cộng đồng.
(Trình bày: Hoàn cảnh sáng tác, cốt truyện và tình huống xung đột)
3.2 Nhân vật: Nhân vật của sử thi là những con người tiêu biểu nhất của cộng đồng mang lí tưởng
của cộng đồng Họ nhân danh cộng đồng
Hệ thống nhân vật thể hiện sự tiếp nối của các thế hệ cách mạng Tính cách, số phận, con đường đi của các nhân vật đều mang ý nghĩa đại diện cho nhân dân, cộng đồng, số phận cá nhân thống nhất với số phận cộng đồng
3.3 Cách trần thuật và ngôn ngữ kể chuyện: Câu chuyện được kể lại như một hồi tưởng qua lời kể
của cụ Mết – một già làng trong nhà ưng trước đông đảo dân làng, cách kể trang trọng như muốn truyền lại cho cháu con những trang sử bi thương và chói lọi, hào hùng của cộng đồng: Người già
chưa quên, người chết đi rồi thì để lại cái nhớ cho người sống “Người Strá ai có cái tai, ai có cái bụng thương núi, thương nước, hãy lắng tai mà nghe, mà nhớ Sau này tao chết rồi, chũng mày phải
kể lại cho con cháu nghe ” Để tạo không khí trang trọng, nhà văn đặt lời kể trong không gian đặc
biệt: ngoài rừng xa im ắng, chỉ có mưa rơi dìu dịu, trong nhà mọi người lắng nghe một cách ngưỡng
mộ, giọng cụ Mết trầm trầm vang lên như tiếng phán truyền của lịch sử Dù là câu chuyện của thời hiện tại, nhưng đã được kể như một câu chuyện lịch sử với giọng điệu và ngôn ngữ trang trọng sử thi,
với thái độ “chiêm ngưỡng” qua một “khoảng cách sử thi”
Cách kể như vậy gợi nhớ cách kể khan của nhiều dân tộc ở Tây Nguyên Bên bếp lửa chung
của làng, các bài khan được kể như hát suốt đêm này qua đêm khác, những thiên trường ca đậm chất
sử thi kể về lịch sử mang màu sắc huyền thoại của bộ tộc, về những người anh hùng tiêu biểu cho sức mạnh và khát vọng của cộng đồng
3.4 Khái quát: Rừng xà nu được viết trong cảm hứng sử thi hoành tráng Một sự hoành tráng
trong hình ảnh thiên nhiên và con người, hoành tráng trong âm hưởng, với lời văn đầy âm điệu, khi vang động, khi tha thiết trang nghiêm Thiên truyện không chỉ hấp dẫn bởi bạn đọc bởi chất thơ hào hùng, tráng lệ về sức sống bất diệt và cuộc chiến đấu bất khuất của nhân dân giành lại tự do mà còn là một thứ hương vị quyến rũ dậy lên từ thiên nhiên và con người ở miền đất cao nguyên xa xôi của Tổ
quốc Là trải nghiệm của một đời văn, một đời chiến sĩ, Rừng xà nu là một tác phẩm nổi trội của nền
văn học thời chống Mĩ
III Tổng kết giá trị nổi bật của tác phẩm
1 Nội dung : Ca ngợi ý chí bất khuất, tinh thần chiến đấu của đồng bào Tây Nguyên và con đường
tất yếu để đi tới giải phóng của nhân dân miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước
Trang 42 Nghệ thuật: Bút pháp nghệ thuật đậm tính sử thi và lãng mạn qua cách trần thuật, miêu tả thiên
nhiên, nhân vật, ngôn ngữ và giọng điệu