Giờ học trước, chúng ta đã tìm hiểu những nét khái quát về tác phẩm, vẻ đẹp của hình tượng Xà nu và nhân vật cụ Mết- một cây xà nu đại thụ của núi rừng.. Tuy vậy, nhân vật trung tâm kết
Trang 1TIẾT 2: RỪNG XÀ NU
Mở: Câu chuyện mang tên một rừng cây, nhưng lại nhắc ta nhớ đến những cuộc đời, những con
người của đất Tây Nguyên anh hùng bất khuất Giờ học trước, chúng ta đã tìm hiểu những nét khái quát về tác phẩm, vẻ đẹp của hình tượng Xà nu và nhân vật cụ Mết- một cây xà nu đại thụ của núi rừng Tuy vậy, nhân vật trung tâm kết tinh vẻ đẹp, sức mạnh của con người Tây Nguyên và được nhà văn khắc họa thật công phu nhằm gửi gắm tư tưởng chủ đề của tác phẩm phải là nhân vật mà cuộc đời anh đã được kể lại bên bếp lửa nhà ưng, trong không khí thiêng liêng của một đêm sâu như nhân
vật trong truyện kể Khan ngày nào- một chàng trai Tây Nguyên từ cái tên: Tnú (Tnú theo tiếng Ba
na có nghĩa là người dũng sĩ)
2.2 Nhân vật Tnú
2.2.1 Giới thiệu khái quát tác giả, tác phẩm, vị trí, ý nghĩa hình tượng
Nếu cụ Mết tượng trưng cho truyền thống, là chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, pho sử sống của làng Xô Man thì Tnú là người tiêu biểu nhất cho thế hệ nối tiếp một cách tự giác và quyết liệt Cuộc đời Tnú gắn bó máu thịt với cuộc chiến đấu khốc liệt, anh hùng của dân làng Xô Man Tnú là linh hồn của khúc tráng ca trong những tháng ngày đau thương nhưng rất đỗi hào hùng Và Tnú là sự kết tinh vẻ đẹp của con người Tây Nguyên trong hiện tại Qua lời kể của cụ Mết, quá khứ gắn với những
kỉ niệm ngọt ngào nhưng cũng hết sức đau thương của Tnú và dân làng Xô Man đã sống dậy
2.2.2 Tình huống nhân vật xuất hiện
- Nhân vật xuất hiện trong bối cảnh hùng vĩ của rừng xà nu, gợi không khí sử thi hào hùng.
- Sau ba năm đi lực lượng, nghỉ phép về thăm làng một ngày, một đêm Trên đường về thăm làng,
mỗi bước đi trên mảnh đất quê hương đều chạm vào kỉ niệm, này là một cái cây lớn bị đốn ngã, nơi ngày xưa T nú đã gặp Mai, này là tiếng chày rộn rã của quê hương “Bây giờ anh mới chợt hiểu ra rằng hình như cái mà anh nhớ nhất ở làng, nỗi nhớ day dứt lòng anh suốt ba năm nay chính là tiếng chày đó, tiếng chày chuyên cần, rộn rã của những người đàn bà và những cô gái Strá, của mẹ anh ngày xưa, của Mai, của Dít, từ ngày lọt lòng anh đã nghe thấy tiếng chày ấy rồi Tnú cố giữ bình tĩnh nhưng ngực anh vẫn đập liên hồi, chân cứ vấp mãi mấy cái rễ cây vả chỗ quẹo vào làngTnú nhớ những kỉ niệm về Mai” anh được dân làng đón tiếp nồng nhiệt…Từng con suối, gốc cây, ngọn cỏ, con đường, cái máng nước đầu làng, dể cho vòi nước mát lạnh của làng mình giội lên khắp người như ngày trước
- Cụ Mết kể chuyện cuộc đời Tnú trước đông đủ dân làng và có mặt cả Tnú Không gian: Nhà
ưng- thời gian: Đêm rừng, bên ngoài lấm tấm một trận mưa đêm Giọng kể: trầm và nặng Cách kể: trang trọng, tôn nghiêm, kể “khan” cùng lời dặn dò: Sau này tau chết, chúng mày phải kể lại cho con cháu nghe- câu chuyện về Tnú trở thành truyện thiêng của cộng đồng Strá, thành di huấn, báu vật tinh thần truyền từ đời này sang đời khác
- Tác dụng:
+ Vừa tạo màu sắc sử thi huyền thoại, giữa người nghe và người kể có khoảng cách không gian, thời
gian vời vợi, xa xăm, với thái độ chiêm ngưỡng thiêng liêng, thành kính, vừa có chất hiện đại: nhân
vật được kể hiện hữu, chứng kiến, chỉ im lặng ngồi nghe, không tham gia vào câu chuyệện lên thật rõ ràng và đầy đủ qua lời kể của cụ Mết
+ Kể một câu chuyện mang màu sắc huyền thoại về một nhân vật đang sống, biến câu chuyện của cá nhân anh hùng thành câu chuyện của dân tộc anh hùng, Tnú là sự tiếp nối của Đăm san, Xinh Nhã… thuở trước trong thời đại kháng chiến chống Mĩ, bao bọc nhân vật trong không khí sử thi, huyền thoại
“truyện kể một đêm, một đêm dài bằng cả đời người”
2.2.3 Cuộc đời Tnú qua dòng hồi ức của cụ Mết
* Trước khi cầm vũ khí:
Dù sinh ra trong thân phận mồ côi, cuộc sống khổ nghèo, nhưng Tnú có tất cả:
+ Có sự cưu mang, nuôi dưỡng trong tình thương yêu, sự chở che, đùm bọc của dân làng
+ Được giác ngộ cách mạng từ sớm, có lí tưởng cách mạng cao đẹp, ngay từ nhỏ, Tnú đã có ý thức
giác ngộ cách mạng sâu sắc Tnú nhớ như in lời của cụ Mết: “Cán bộ là Đảng Đảng còn, núi nước này còn” Bởi thế, Tnú đến với cách mạng một cách tự nhiên, gan góc, dũng cảm lạ thường.
Trang 2Mặc cho bọn địch khủng bố dã man những người tham gia nuôi giấu cán bộ: bà Nhan bị chặt đầu, cột
tóc treo đầu súng, anh Xút bị treo cổ trên cây vả đầu làng, Tnú và Mai vẫn hăng hái đảm nhận tiếp công việc đầy hiểm nguy ấy Được học chữ để làm cán bộ (mục đích rất rõ ràng, cái mà cả A Phủ và Núp đều chưa có) Tnú học chậm, lại hay nổi nóng Có lần thua Mai, Tnú giận dữ đập bể cả cái bảng nứa, rồi bỏ ra suối ngồi một mình suốt ngày Sự hiếu thắng, tính sĩ diện khiến Tnú không dễ thừa nhận sự kém cỏi của mình trước Mai Tưởng như việc học chữ phải bỏ giữa chừng Nhưng khi anh
Quyết và Mai ra dỗ dành, Tnú bất ngờ cầm hòn đá tự đập vào đầu “máu chảy ròng ròng” như để tự trừng phạt bản thân mình, như lời thề quyết tâm học tập Khi anh Quyết rủ rỉ: “Sau này, nếu Mĩ-Diệm giết anh, Tnú phải làm cán bộ thay anh Không học chữ sao làm được cán bộ giỏi”, Tnú “giả ngủ” và “lén chùi nước mắt” để rồi sáng hôm sau, nó đã dẹp tự ái cá nhân để thừa nhận “cái đầu tôi ngu quá” và nhờ Mai dạy chữ Có thể nói, ý thức cách mạng sâu sắc đã chi phối mạnh mẽ tới mọi
hành động, suy nghĩ của chú bé này
+ Học chậm nhưng khi đi liên lạc Tnú lại rất linh hoạt, thông minh, táo bạo Lúc qua sông, Tnú
“không lựa chỗ nước êm, cứ lựa chỗ thác mạnh mà bơi ngang vượt lên trên mặt nước, cưỡi lên thác băng băng như một con cá kình” vì “qua chỗ nước êm thằng Mỹ – Diệm hay phục, chỗ nước mạnh
nó không ngờ” Suy nghĩ bình dị nhưng đã nói lên rất nhiều sự gan góc dũng cảm của người thiếu
niên anh hùng Nhưng rồi có một lần, Tnú rơi vào ổ phục kích của giặc Tnú nhanh trí nuốt vội lá
thư vào bụng Giặc đánh bắt khai: Cộng sản ở đâu? Tnú đưa tay lên bụng nói “Ở đây này!” Lưng
Tnú ngang dọc vết dao chém, nhưng bí mật cách mạng vẫn được bảo toàn
Tóm lại, ngay từ khi còn nhỏ, nổi bật ở nhân vật Tnú, đó là sự thông minh, gan góc, dũng cảm, đặc biệt là ý thức giác ngộ cách mạng sâu sắc, tinh thần trung thành tuyệt đối với cách mạng Tnú là một trong những điển hình của thiếu nhi Việt nam, tuổi nhỏ mà chí lớn, đã góp phần không nhỏ viết nên bản anh hùng ca của thời đại chống Mĩ
+ Có sự can trường được tôi luyện thử thách qua mấy năm trời trong tù ngục Ba năm sau, vượt ngục
về làng, cùng thanh niên lên núi Ngọc Linh mài vũ khí, chủ động cho cuộc chiến đấu mới với kẻ thù Lãnh đạo dân làng rất dũng cảm Nghe tin làng Xô Man mài giáo mác, bọn giặc lồng lên: lại thằng Tnu chứ không ai hết Con cọp đó không giết sớm, nay nó làm loạn núi rừng này rồi
+ Có sự cường tráng bất khuất: chảy trong huyết quản anh là dòng máu anh hùng của xứ sở Tây Nguyên truyền lại từ thời Đăm San, Xinh Nhã; chứa đầy trong ngực anh là sức mạnh mênh mông hoang dại của núi rừng Gan góc đến bướng bỉnh, kiêu hãnh đến tự ái, không biết đến sợ hãi, chưa bao giờ khuất phục cường quyền, dù sự tàn bạo của kẻ thù có hiện hình trong mũi súng chĩa vào ngực hay lưỡi dao chém ngang dọc trên lưng, có mượn sức mạnh của dây rừng hay hiện hình thành lửa xà
nu rừng rực đốt cụt 10 đốt ngón tay…
+ Có lòng căm thù giặc sâu sắc
+ Có tình bạn hồn nhiên trong sáng, tình yêu thắm thiết, tình vợ chồng sâu đậm thủy chung, có hạnh phúc gia đình viên mãn, người vợ dịu hiền, đứa con trai kháu khỉnh, giọt máu của tình yêu Ngay từ đầu, con người ấy đã là sự kết tinh của những gì lí tưởng nhất, đẹp đẽ nhất của cộng đồng, hiện thân đẹp đẽ của xứ sở Tây Nguyên- nhân vật mang ý nghĩa sử thi
Chuyển: Nhưng dụng ý của tác giả không phải để ngợi ca dù rất đáng ngợi ca Nếu chỉ có cảm hứng
đó, nhà văn sẽ lặp lại chính mình Câu chuyện của một đời được kể trong một đêm, nhưng là một đêm dài như một đời sẽ rọi vào một ngày đặc biệt nhất của Tnú và dân làng Xô Man, một chi tiết cực
kì xúc động làm nên đoạn cao trào của tác phẩm Ở đó, tính cách và số phận nhân vật được bộc lộ
chói chang nhất: ngày giặc tràn lên đốt phá, mẹ con Mai bị giặc bắt
2.2.4 Đoạn cao trào của tác phẩm
Vậy mà với bằng ấy cái có, Tnú vẫn không cứu được vợ con Ừ, Tnú không cứu sống được mẹ con Mai câu nói ấy được cụ Mết nhắc đi nhắc lại 4 lần như một khúc bi ca, cứa vào lòng ta như một nhát dao nứa Giọng kể trầm buồn bên bếp lửa, trong một đêm thiêng lại liên quan đến một đêm khủng khiếp nhất trong cuộc đời Tnú
- Bọn lính đã tràn vào làng giữa mùa suốt lúa, chúng kéo về một tiểu đội vừa đúng lúc con trai đầu lòng của Mai và Tnú ra đời Vẫn thằng chỉ huy năm trước- Thằng Dục- nó đội mũ đỏ màu máu Nó
2
Trang 3gầm lên chúng đóng lại trong làng bốn đêm, ngọn roi của chúng không trừ một ai Tiếng kêu khóc dậy cả làng Nó lăm lăm khẩu súng lục: đứa nào ra khỏi làng, bắt được, bắn chết ngay tại chỗ Chúng khủng bố dân làng, bắt Dít Không làm gì được con bé, thằng Dục dùng đến ngón đòn cuối cùng, nó bắt mẹ con Mai- hai nguồn hạnh phúc lớn nhất, hai người thân ruột thịt nhất đời T nú bằng hình thức man rợ nhất, không phải bằng súng mà bằng trận mưa gậy sắt
- Sự sống của đứa trẻ đã bị cướp đi, không ai có thể chở che, giữ gìn cho nó Dù Mai đã cố hết sức,
đã làm hết cách, bằng sức mạnh của tình thương và sự dẻo dai nhanh nhẹn của người phụ nữ ở núi rừng, nhưng đứa bé chết, mẹ thằng bé cũng chết theo Tất cả sự việc tàn khốc và bi thảm ấy lại diễn
ra ngay trước mặt Tnú Căm thù đã biến hai mắt anh thành hai cục lửa lớn Nỗi nóng lòng suốt ruột
đã khiến anh bứt đứt hàng chục trái vả (nơi anh Xút đã bị kẻ thù treo cổ) mà không hay Sự căng thẳng dữ dội khiến anh không thể làm chủ được mình Tnú “chồm dậy”, “hai con mắt là hai cục lửa
lớn”, căm hờn đã uất đọng không thể tan, chực bùng lên thành hành động trả thù Một tiếng hét dữ
dội Anh đã nhảy xổ vào giữa bọn lính bọn lính bằng sức mạnh của con mãnh thú bị tổn thương Anh không biết đã làm gì Đồ ăn thịt người! Tau đây, Tnú đây!
Nhịp văn ngắn, dồn dập, nhanh, gấp, giàu kịch tính (kẻ thù trắng trợn, thách thức, bạo tàn, uy hiếp; dân làng tận mắt chứng kiến người anh hùng của mình bị tra tấn dã man- kết thúc xung đột là hành động vùng lên giết kẻ thù)
- Chưa hết Tấn bi kịch mà Tnú phải chịu đựng trong cái đêm ghê gớm đó còn tiếp tục nhiều hơn thế
Với hai bàn tay không, Tnú thậm chí không bảo vệ được chính mình! Anh bị bắt, bị trói, không phải
bằng dây xích, dây thừng mà bằng dây rừng, bị đốt mười đầu ngón tay bằng giẻ tầm dầu xà nu chứ
không phải bằng xăng như vở kịch Nổi gió của Đào Hồng Cẩm Phải chăng, khi chúng ta không bảo
vệ được sự sống thì những cây lá hiền lành của quê hương cũng có thể trở thành phương tiện để trừng phạt chính mình Bất chấp mọi sự cố gắng của T nú, anh không thể dành giật sự sống cho những con người anh thương yêu nhất, những con người đáng sống và giàu sức sống nhất vẫn phải chết
- Xây dựng nhân vật Tnú, nhà văn đã chú ý khắc họa hình tượng đôi bàn tay của anh như một biểu tượng nghệ thuật Đó là đôi tay của yêu thương, tình nghĩa, khi đi tiếp tế cho cán bộ; bàn tay trung thực khi cầm phấn viết chữ và dám cầm đá đập vào đầu mình để tự trừng phạt vì hay quên; bàn tay
gan góc, trung thành khi đặt lên bụng mình khi nói: cộng sản “Ở đây này”.
Giờ đây, mười ngón tay Tnú rừng rực cháy như mười ngọn đuốc Đó là 10 ngon đuốc biểu
tượng cho sự tàn bạo dã man của kẻ thù, cho ngọn lửa hờn căm đang ngùn ngụt bốc lên ở những người Xô Man yêu nước Chúng muốn anh phải chịu đau đớn đến khi chết Chúng còn muốn dùng cái chết đau đớn ấy uy hiếp tinh thần của dân làng Nhà văn đã đặc tả cảm giác đau đớn tột cũng của Tnú nỗi đau dường như vượt quá sức chịu đựng của con người Tnú không còn nhận biết được xung
quanh, chỉ còn cảm giác đau đớn rát bỏng lan ra khắp cơ thể Tnú nghe “lửa cháy ở ngực, ở bụng Nhưng nhớ lời anh Quyết “người cộng sản không thèm kêu van”, Tnú vẫn quyết không kêu, mặc dù máu đã mặn chát nơi đầu lưỡi Răng anh đã cắn nát môi anh rồi” Chỉ có những tiếng kêu thống thiết, đau đớn vang lên trong đầu, trong tim anh, hướng về những người thân yêu “Cha mẹ ơi! Anh Quyết ơi! ”…Chỉ có những tiếng “Không” vật vã trong đau đớn của con người đang cố gắng để
không tỏ ra mềm yếu trước kẻ thù Tnú chỉ còn sống với nội tâm đang thét gào vì đau đớn của mình, nội tâm của con người biết rằng mình sắp chết thảm khốc Nỗi đau tột cùng về thể xác đã chuyển hoá
thành nỗi đau tinh thần, ngọn lửa đời thường đã thành ngọn lửa uất hận: “Trời ơi, Cháy, cháy cả ruột đây rồi” Đoạn văn thấm đẫm chất bi tráng khi khắc hoạ lòng quả cảm, phẩm chất anh hùng của
người cộng sản trước sự tra tấn tàn bạo của kẻ thù
Từ cái chết của mẹ con Mai và hai bàn tay bị đốt của Tnú, dân làng Xô Man đã thấm thía một
chân lí bất di bất dịch “Chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo” Bởi “Tay trắng”, “tay không”
làm sao có thể đương đầu với kẻ thù! Mười ngọn đuốc ngón tay Tnú đã đốt lên ngọn lửa đau thương, uất hận của làng Xô Man Tiếng thét dữ dội của anh là giới hạn cuối cùng đối với sức chịu đựng của con người, là giọt nước tràn li khơi dậy sức mạnh quật khởi của dân làng Trong ánh đuốc xà nu, cụ Mết cùng đám thanh niện với giáo mác trong tay xông lên diệt gọn tiểu đội lính địch, mở đầu cho cuộc nổi dậy vũ trang khởi nghĩa của làng Khi Tnú tỉnh lại thì lửa đ ã tắt trên m ư ời đ ầu ngón tay, nh ư
Trang 4là ẩn dụ cho sự chiến đ ấu và chiến t h ắng Nhưng đ ống lửa xà nu lớn giữa nhà vẫn đ ỏ, nh ư lòng c ă m thù, uất hận vẫn ch ư a thể nguôi ngoai Lời hiệu triệu vang vọng của cụ Mết: “Đốt lửa lên!” như là lời hịch vang vọng, đốt lên ngọn lửa của sự quyết tâm trong cuộc sống mái với kẻ thù Và đêm ấy, lửa cháy khắp rừng Làng Xô Man đ ã trở thành làng vũ trang, với khí thế ngút trời…
Vết thương đã lành nhưng mỗi ngón tay anh đã mất đi một đốt Đ ôi bàn tay của anh trở thành chứng tích cho tội ác của kẻ thù Tnú gia nhập lực lượng vũ trang, cầm súng tiêu diệt kẻ thù, chính đôi tay tàn tật ấy trở thành đ ôi bàn tay quả báo với kẻ thù Lập công xuất sắc,Tnú được thưởng phép
về thăm làng Tnú đã vượt lên mọi bi kịch cá nhân để trở thành người chiến thắng, trở thành ng ười con quang vinh của dân làng Điều gì đã tạo nên một Tnú gan góc, can trường đến vậy? Phải chăng
đó chính là lòng căm thù giặc sâu sắc, là niềm tin mãnh liệt vào Đảng, vào Cách mạng và là một tình yêu quê hương, gia đình tha thiết?
2.2.5 Đánh giá vai trò, ý nghĩa hình tượng với giá trị tác phẩm
Hình ảnh Tnú làm người đọc nhớ tới hình ảnh những cây xà nu mà “đạn đại bác không giết nổi chúng, những vết thương của chúng chóng lành như trên một cơ thể cường tráng Chúng vượt lên rất nhanh thay thế những cây đã ngã” Phải chăng thủ pháp ứng chiếu giữa thiên nhiên với con người
đã tạo nên mối liên hệ hết sức chặt chẽ giữa hai hình tượng Tnú - nhân vật chính của tác phẩm và rừng xà nu Hai hình tượng ấy gắn bó và bổ sung cho nhau để cùng bộc lộ tư tưởng chủ đề của tác
phẩm: cần phải cầm vũ khí đứng lên chiến đấu để bảo vệ sự sống cho quê hương, gia đình và đồng
bào của họ, cho những cánh rừng xà nu bát ngát trải dài tới tận chân trời
Câu chuyện về cuộc đời và con đường chiến đấu của Tnú mang ý nghĩa tiêu biểu cho số phận
và con đường đi của dân làng Xô Man, của đồng bàoTây Nguyên và nhân dân miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước Bi kịch của Tnú không phải bi kịch cá nhân, trong những năm tháng đau thương ấy có biết bao con người cũng phải chịu đựng những đau thương mất mát Người anh hùng mang những phẩm chất cao đẹp của cộng đồng và con đường Tnú lựa chọn cũng là con đường của các dân tộc ở Tây Nguyên khi ấy: con đường đấu tranh vũ trang giải phóng dưới sự lãnh đạo của Đảng Tnú như là hiện thân cho thế hệ trẻ Tây Nguyên kiên cường, bất khuất trong kháng chiến bảo
vệ quê hương, là hình tượng góp phần mang lại không khí sử thi đậm nét cho tác phẩm
- Qua cuộc đời T nú, tác giả cũng đặt ra vấn đề thời đại, khái quát chân lí cách mạng đồng thời là tư tưởng của tác phẩm: Chúng nó đã cầm súng thì mình phải cầm giáo Đây là một trong những hình tượng thành công xuất sắc của Nguyễn Trung Thành, của văn học chống Mĩ cứu nước
2.2.6 Đặc sắc nghệ thuật xây dựng hình tượng
+ Xây dựng nhân vật bằng bút pháp sử thi- nhân vật hiện lên như người anh hùng trong những trang huyền thoại của người miền núi
+ Tiếp nối truyền thống có từ Đăm san, Xinh Nhã, Đinh Núp…, kéo dài và làm mới những trang sử bằng tinh thần hiện đại
+ Sự luân phiên lượt kể: Tnú kể lại: giết Dục (có súng, có dao) bằng chính đôi tay mỗi ngón cụt một
đốt
+ Ý nghĩa biểu tượng của chi tiết bàn tay: mười ngón đuốc rực cháy như biểu trưng cho sức mạnh,
sự kiên cường bất khuất của con người
Mỗi ngón cụt một đốt là chứng nhân ghi dấu tội ác dã man của kẻ thù, chứng tích đau thương để nhắc nhớ người dân Xô man về chân lí cách mạng
Bóp cổ thằng Dục, sức mạnh tiêu diệt kẻ thù, sự trả giá tất yếu cho tội ác của bọn xâm lược, sức sống bất diệt của con người Tây Nguyên
+ Thủ pháp ứng chiếu giữa thiên nhiên với con người đã tạo nên mối liên hệ chặt chẽ giữa hai hình tượng Tnú - nhân vật chính của tác phẩm và rừng xà nu Hai hình tượng ấy gắn bó và bổ sung cho
nhau để cùng bộc lộ tư tưởng chủ đề của tác phẩm: cần phải cầm vũ khí đứng lên chiến đấu để bảo vệ
sự sống cho quê hương, gia đình và đồng bào của họ, cho những cánh rừng xà nu bát ngát trải dài tới
tận chân trời So sánh với hình tượng các anh hùng khác trong văn học chống Mĩ để thấy được đặc
điểm thi pháp của văn học chống Mĩ và nét khác biệt của hình tượng)
4