Chúng ta muốn dạy hiệu quả kiểu văn bản thuyết minh và muốn HS tiếp nhận tốt thì trước hết mỗi GV cần nắm vững phương pháp giảng dạy.Trong sáng kiến này nêu một số cách thức sử dụng phương pháp dạy-học văn bản thuyết minh. Mời quý thầy cô tham khảo sáng kiến trên.
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
PHƯƠNG PHÁP DẠY - HỌC VĂN BẢN THUYẾT MINH
Trang 2I Đặt vấn đề
Trong 6 kiểu văn bản đã được học ở chương trình ngữ văn THCS như:văn
bản tự sự ,văn bản biểu cảm,văn bản nghị luận,văn bản thuyết minh,văn bản điều hành,thì văn bản thuyết minh là kiểu văn bản lần đầu tiên được đưa vào chương
trình tập làm văn.Đây là loại văn bản thông dụng,có phạm vi sử dụng phổ biến trong đời sống.Đã từ lâu nhiều nước trên thế giới đã đưa kiểu văn bản này vào chương trình học cho HS như Nhật Bản,Trung Quốc…Có thể nói,văn bản thuyết minh được sử dụng rộng rãi ,nghµnh nghỊ nào cũng cần đến Ví như khi chế tạo một thứ máy móc nào đó nhà sản xuất đều kèm theo bản thuyết minh để ta hiểu tính năng,cấu tạo,cách sử dụng,bảo quản;hay một danh lam thắng cảnh,ở cổng vào người ta đều ghi lời giới thiệu về lai lịch,sơ đồ thắng cảnh…Mặc dù được sử dụng phổ biến và thông dụng như vậy nhưng khi kiểu văn bản này đưa vào dạy ở chương trình tập làm văn THCS thì đã tạo ra những sự phản hồi từ phía GVvµ HS:Đó là kiểu văn bản khó,khó nhất là khi thực hành-người viết còn lúng túng vì kiến thức hiểu biết về đối tượng thuyết minh còn hạn chế.Vậy chúng ta muốn dạy hiệu quả kiểu văn bản này và muốn HS tiếp nhận tốt thì trước hết mỗi GV cần nắm vững phương pháp giảng dạy.Trong bài viết này,tôi xin nêu một số cách thức sử dụng phương pháp dạy-học văn bản thuyết minh
II.Nội dung
Như chúng ta đã biết,khác với văn bản tự sự ,miêu tả,biểu cảm hay văn bản nghị luận ;văn bản thuyết minh chủ yếu trình bày tri thức một cách khách quan,giúp con người hiểu biết được đặc trưng ,tính chất của sự vật hiện tượng và biết cách sử dụng chóng vào mục đích có lợi ích con người Văn bản thuyết minh gắn liền với tư duy khoa học,nó đòi hỏi sự chính xác, rạch ròi Do đó,khi nói đến phương pháp dạy-học văn bản thuyết minh, mỗi GV trực tiếp giảng dạy nên chú
ý một số vấn đề sau:
1.Nắm vững đặc trưng thể loại của văn bản thuyết minh
Khi dạy và học bất kì một kiểu văn bản nào đều đòi hỏi cả thầy và trò phải nắm vững đặc trưng thể loại của từng kiểu văn bản để từ đó biết cách tìm ý, sắp xếp ý, lựa chọn từ ngữ,viết câu cho thích hợp.Văn bản thuyết minh cũng vậy,trong quá trình dạy GV cần giúp HS hiểu được:Thuyết minh là gì?
Theo Từ điển Tiếng Việt của viện ngôn ngữ học(Hoàng Phê chủ
biên),thuyết minh là nói hoặc giải thích cho người ta hiểu rõ hơn về những sự
kiện,sự việc hoặc hình ảnh đã đưa ra (chẳng hạn thuyết minh ảnh triển lãm,
thuyết minh phim, thuyết minh một bản vẽ thiết kế nào đó)
Trang 3Còn theo Từ điển từ Hán Việt(NXB Thành phố Hồ Chí Minh ,2003) Giáo
sư Phan Văn Các phân biệt hai nghĩa khác nhau của từ thuyết minh:
-Nghĩa thứ nhất :Thuyết minh là nói rõ,giải thích,giới thiệu
-Nghĩa thứ hai:Thuyết minh là bản hướng dẫn cách dùng
Ví dụ:Với văn bản “Tại sao lá cây có màu xanh lục”(N.V8),người viết đã giải thích về tác dụng của chất diệp lục làm cho ta thấy lá cây có màu xanh
Hay đối với văn bản “Huế”(N.V8),Người viết đã giới thiệu Huế nh− là một trung tâm văn hoá nghệ thuật lớn của Việt Nam với những đặc điểm tiêu biểu riêng của Huế
Từ đó,ta có thể hiểu văn bản thuyết minh chính là kiểu văn bản thông dụng nhằm cung cấp các kiến thức về quá trình hình thành, lịch sử phát triển, cấu tạo tính chất, đặc điểm, nguyên nhân của các hiện tượng tự nhiên xã hội - Đây là đặc trưng quan trọng nhất của văn bản thuyết minh
Khi đã hiểu được nh− thế thì GV sẽ giúp các em viết được bài thuyết minh theo đúng kiểu văn bản của nó
2.Nắm vững được các dạng bài thuyết minh và phương pháp dạy-học các dạng bài thuyết minh đó
Trong chương trình Tập làm văn lớp 8,HS được học bốn dạng bài thuyết
minh:
*Thuyết minh về đồ vật:
Đối với dạng bài thuyết minh đồ vật,GV cần rèn cho HS kỹ năng quan sát, học tập,tìm hiểu về đặc điểm, cấu tạo, công dụng, cách bảo quản một đồ
dùng nào đó (chẳng hạn thuyết minh cái bút bi, cái xe đạp,cái ti vi)
* Thuyết minhvÒ một thể loại văn học:
Khi dạy bài thuyết minh này đòi hỏi GV và HS cần có những hiểu biết về các thỈ loại văn học Chẳng hạn khi thuyết minh về 1thể thơ, GV cần hướng dẫn HS quan sát số tiếng trong một câu thơ, số câu trong một bài và có những nhận xét về niêm luật, vần đối, cách kết hợp bằng-trắc ,
Ví dụ: Khi thuyết minh về thể thơ lục bát hay thất ngôn bát có thì
GV cần hướng dẫn cho HS tìm hiểu đặc điểm của thể thơ về các phương diện trên
Chẳng hạn:Đối với đề bài “Thuyết minh về thể thơ thất ngôn bát có”,GV cần hướng dẫn HS thuyết minh các đặc điểm sau của thể thơ:
-Số câu,số chữ trong một bài
-Qui luật bằng trắc của thể thơ
-Cách gieo vần của thể thơ
-Cách ngắt nhịp phổ biến của mỗi dòng thơ
Từ đó,HS sẽ có tư liệu để viết bài
*Thuyết minh về một phương pháp (cách làm)
Trang 4Đối với dạng bài thuyết minh này,chủ yếu GV rốn cho HS kĩ năng tỡm hiểu, quan sỏt để nắm chắc một phương phỏp, cỏch làm Yờu cầu khi thuyết minh cần trỡnh bày rừ điều kiện, cỏch thức, trỡnh tự…làm ra sản phẩm và những yờu cầu về chất lượng đối với sản phẩm đú
Chẳng hạn khi thuyết minh cỏch làm bỏnh trụi,GV cần hướng dẫn HS trỡnh bày theo cỏc ý sau:
- Về nguyờn liệu
- Về cỏch làm
-Yờu cầu về thành phẩm
Hướng dẫn được nh− thỊ, HS sẽ hiểu nhanh và làm tốt dạng bài này
*Thuyết minh về một danh lam thắng cảnh:
Đõy là dạng bài tương đối khú với HS Bởi vỡ cỏc em ớt được tham quan tỡm hiểu, những tri thức về cỏc danh lam thắng cảnh ở cỏc em cũn hạn chế Do đú,để
HS làm tốt dạng bài này, GV cú thể tổ chức cho HS đến tận nơi một danh lam thắng cảnh để thăm thỳ, quan sỏt hoặc hướng dẫn cỏc em tra cứu tài liệu, xem băng hỡnh hoặc hỏi những người hiểu biết về nơi ấy
Chẳng hạn,khi thuyết minh về Chựa Keo(Thỏi Bỡnh),GV cú thể cho
HS đến tận nơi quan sỏt hoặc cú thể cho HS quan sỏt,tỡm hiểu,tớch luỹ tri thức thụng qua hỡnh ảnh,băng hỡnh về Chựa Keo Cú nh− thỊ HS mới cú vốn kiến thức
để viết hay,viết tốt về dạng bài thuyết minh này
3.Nắm vững cỏc phương phỏp thuyết minh:
Muốn làm một bài văn thuyết minh cần phải cú tri thức.Muốn cú tri thức phải biết quan sỏt,học tập,tớch luỹ kiến thức.Quan sỏt ở đõy khụng giản đơn là nhỡn ,xem mà phải xétđể phỏt hiện đặc điểm tiờu biểucủa sự vật ,phõn biệt được cỏi chớnh cỏi phụ Sau đú phõn tớch xem đối tượng thuyết minh cú thể chia làm mÂy
bộ phận,mỗi bộ phận cú đặc điểm gỡ và quan hệ giữa cỏc bộ phận Khi đó cú tri thức rồi,cần vận dụng phương phỏp nào cho phự hợp
Núi đến phương phỏp thuyết minh chỳng ta đều hiểu rằng đõy là vấn đề then chốt của bài văn thuyết minh.Vỡ vậy,GV cần giỳp HS nắm được một số phương phỏp thuyết minh chủ yếu sau:
+ Phương phỏp nờu định nghĩa, giải thớch:
Khi định nghĩa, giải thớch, người viết phải xỏc định được đối tượng thuộc vào loại sự vật, hiện tượng nào, từ đú chỉ ra nguồn gốc, cấu tạo, đặc điểm riờng, cỏch sử dụng, cỏch chế tạo ra nú.Khi nờu định nghĩa người viết thường sử dụng
từ “là”để biểu thị phỏn đoỏn
Vớ dụ:Định nghĩa “Sỏch là gỡ?”-Sỏch là phương tiện giữ gỡn,truyền bỏ kiến thức(Sỏch là đồ dựng học tập thiết yếu của HS)
Nhiệm vụ của GV ở đõy là hướng dẫn HS cỏch định nghĩa nh− thế nào cho đầy đủ,rừ ràng về một sự vật, hiện tượng nào đú
+ Phương phỏp liệt kờ, nờu vớ dụ, số liệu:
Trang 5Phương pháp này đòi hỏi người viết khi đưa ví dụ và số liệu phải khách quan, chính xác, đáng tin cậy
Chẳng hạn trong bài “Ôn dịch thuốc lá”(N.V8) bác sĩ Nguyễn Khắc Viện
đã đưa ra những số liệu rất cơ thể về tác hại của thuốc lá và số người chỊt do hút thuốc Có thể nói phương pháp nêu ví dụ, số liệu là phương pháp thuyết minh có
tính thuyết phục, được sử dụng rất phổ biến (Trong bài “Thông tin về ngày trái
đất năm 2000” người viết cũng đã sử dụng rất hiệu quả phương pháp này)
+ Phương pháp so sánh:
Đây cũng là một phương pháp sử dụng phổ biến trong văn bản thuyết minh
(ở văn bản “Ôn dịch thuốc lá”Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện đã so sánh sự nguy hại
của thuốc lá còn nặng hơn cả AISD, hay so sánh sự huỷ hoại của thuốc lá với cái đáng sợ của giặc gặm nhấm như tằm ăn dâu)
+Phương pháp phân loại, phân tích:
Trong quá trình thuyết minh, đối với sự vật đa dạng, nhiều cá thể thì nên phân loại để trình bày cho rõ ràng, hoặc một đối tượng có nhiều bộ phận, nhiều mặt thì nên phân ra từng bộ phận, từng mặt để lần lượt tình bày
Ví dụ:Trong văn bản “Huế”(N.V 8),người viết đã thuyết minh theo phương
pháp phân tích để lần lượt giới thiệu Huế qua từng phương diện
Một điều cần lưu ý HS là: Khi thuyết minh một đối tượng, người ta
thường sử dụng đan xen kết hợp nhiều phương pháp thuyết minh khác nhau nhằm
thoả mãn các yêu cầu trình bày hoặc giới thiệu,giải thích( Hầu như không có văn
bản thuyết minh nào chỉ sử dụng duy nhất một phương pháp thuyết minh)
Chẳng hạn trong văn bản “Cây dừa Bình Định”(N.V 8) có đoạn người viết
sử dụng phương pháp liệt kê:Cây dừa cống hiến tất cả của cải của mình cho con
người:thân cây làm máng,lá làm tranh,cọng lá chẻ nhỏ làm vách,gốc dừa già làm chõ đồ xôi,nước dừa để uống,để kho cá,kho thịt,nÊu canh,làm nước mắm…”;có đoạn tác giả sử dụng phương pháp nêu số liệu:Trên những chặng đường dài suốt 50,60kmchóng ta chỉ gặp cây dừa” để chứng minh cho ý kiến: ở Bình Định, dừa là chủ yếu,là tất cả”
Từ đó ta có thể kết luận: khi làm bài văn thuyết minh phải vận dụng nhiều phương pháp thuyết minh.Bởi vì, hơn các kiểu văn bản khác,văn bản thuyết minh
do yêu cầu nội tại, đòi hỏi sự đa dạng của các phương pháp trình bày Đây là một đặc trưng quan trọng trong phương pháp viết bài văn thuyết minh
4.Nắm vững các b-¬c cơ bản trong việc tạo lập VBTM:
Cũng nh− các kiểu văn bản khác, làm bài văn thuyết minh, người viết cũng phải trải qua bốn bước:
Tìm hiểu đề - Tìm ý - Lập dàn ý - Viết bài - Đọc và sửa chữa
Song muốn làm tốt bài văn thuyết minh GV cần chú ý HS trước hết 2 việc
quan trọng: Đó là việc tìm ý và cách sắp xếp ý
*Thứ nhất :Tìm ý
Trang 6Công việc tìm ý cho bài văn thuyết minh có thể nói vừa dễ lại vừa khó Dễ vì các tri thức có thể thu lượm được qua các chuyến tham quan, du lịch, qua sách báo, truyền hình Khó vì muốn có tri thức người viết phải cần cù sưu tầm, lưu giữ tài liệu, phải biết hệ thống hoá các tri thức theo đề tài của bài viết Chẳng hạn để
có tri thức trình bày trong bài “Ôn dịch thuốc lá”, chắc chắn bác sĩ Nguyễn Khắc Viện phải tích luỹ qua nhiều năm về tác hại của thuốc lá gây ra bệnh ung thư, bệnh tim mạch.Khó vì muốn viết bài thuyết minh cho có hồn,có sức thuyết phục,bên cạnh các tri thức,người viết còn phải gửi vào đó tình cảm của mình (sự yêu mến,lòng khâm phục,niềm tự hào…).Muốn vậy,không chỉ cần các tri thức gián tiếp thu lượm được qua đọc tài liÖumµ còn cần phảI đên tận nơi để quan sát trực tiếp đối tượng thuyết minh.Chẳng hạn,ở bài “Hạ Long-Đá và nước”của Nguyên Ngọc(N.V9) hay không chỉ vì những khám ph¸bÊt ngờ của tác giả về vẻ đẹp của đá,của nước nơI đây khi chiều xuống,lúc vầng dương lên mà còn hay vì cảm xúc hân hoan,khi ngạc nhiên,lúc thán phục được giãi bày trong bài
Khi hướng dẫn tìm ý, GV cần lưu ý HS có thể tìm ý bằng hai con đường:
+ Con đường gián tiếp (qua sách báo ,truyền hình,tài liệu…)
+ Con đường trực tiếp (quan sát trực tiếp khi đến tận nơi, nhìn tận mắt
cuộc sống, đối tượng thuyết minh)
GV cÇn h-íng dÉn HS t×m ý vµ cã sù chuÈn bÞ chu đáo,công phu trước khi làm bất kỳ bài thuyết minh nào
Ví dụ:Muốn giới thiệu được một gương mặt trẻ của thể thao Việt Nam,giáo viên nên hướng dẫn HStrước đó mÂy tuần tìm đọc các báo hoặc tạp chí về văn hoá thể thao,tìm đọc các bài viết giới thiệu thành tích của các vận động viên Việt Nam qua các kì thi trong nước và khu vực…Sau quá trình chuẩn
bị công phu đó,chắc ch¨nHS sẽ thấy hào hứng khi bắt tay vào viết bài văn
theo đề bài Giới thiệu một gương mặt của thể thao Việt Nam
*Thứ hai: Sắp xếp ý
Việc sắp xếp ý trong bài tập làm văn nói chung và sắp xếp ý trong bài văn thuyết minh nói riêng là công việc rất quan trọng.Đối tượng thuyết minh rất đa dạng.Vì thế,việc sắp xếp ý cũng đa dạng,muôn màu muôn vẻ.Khi sắp xếp ý,GV cần lưu ý HS :Cần phải dựa vào từng dạng bài thuyết minh để có cách sắp xếp ý cho phù hợp Sau đây,có thể gợi ra một số cách sắp xếp ý cơ bản:
Sắp xếp ý theo trình tự :Đặc điểm - cấu tạo - công dụng.Cách sắp xếp ý này phù hợp với bài TM về đồ vật như: Giới thiệu chiếc xe đạp hay một loài cây nào đó
Sắp xếp ý theo trình tự :Đặc điểm - cấu tạo – sự xuất hiện và các giai đoạn phát triển trong lịch sử Cách sắp xếp này phù hợp với kiểu bài TM các đối tượng gắn với truyền thống văn hoá của dân tộc nh− giới thiệu chiếc áo dài Việt nam hay chiếc nón lá Việt nam; giới thiệu món ăn dân tộc
Trang 7 Sắp xếp ý theo trình tự:Đặc điểm không gian (bên trái, bên phải, đằng
trước, đằng sau ) Cách sắp xếp ý này phù hợp với kiểu bài thuyết minh về danh
lam thắng cảnh
Sắp xếp ý theo trình tự: Đặc điểm về nội dung và hình thức; giá trÞv¨n hoá Cách sắp xếp ý này phù hợp với kiểu bài giới thiệu về các tác phẩm văn học nghệ thuật, các thể loại văn học
Sắp xếp ý theo trình tự các công việc:Nguyên liệu –cách chế biến - yêu
cầu về thành phẩm (kiểu bài giới thiệu về phương pháp, cách làm thường vận
dụng cách sắp xếp ý này)
Trên đây là một số cách sắp xếp ý của bài văn thuyết minh
Sau đây 1 cách sắp xếp ý cho bài văn: Giới thiệu về chiếc bút bi
(Trong phần thân bài)
-Giới thiệu đặc điểm, cấu tạo ngoài của chiếc bút bi
Gồm:
+ Hình dáng của chiếc bút bi: Độ dài, độ to của thân bút, đặc điểm của đầu bút
+ Màu sắc của bút
+ Gân bút, nút bấm của bút
-Giới thiệu đặc điểm cấu tạo trong của bút:
+ Ruột bút
+ Lò xo trong thân bút
-Nêu cách sử dụng và giữ gìn bút bi
Sau khi sắp xếp ý được nh− thỊ ,giáo viên hướng dẫn học sinh dựng thành một dàn bài cụ thể và viết thành bài hoàn chỉnh
*Cuối cùng giáo viên cần lưu ý học sinh: Tất cả các thông tin trong văn bản thuyết minh phải khách quan, chính xác, chân thực và có ích, được trình bày 1 cách rõ ràng, chặt chẽ, và hấp dẫn
III.Kết luận
Trên đây là những suy nghĩ của Tôi về cách thức sử dụng phương pháp dạy học văn bản thuyết minh Chắc chắn bài viết còn nhiều chỗ hạn chế, mong sự góp ý của các đồng chí
Xin chân thành cảm ơn