Giúp giáo viên xác định được phương pháp dạy học bài Thiên nhiên phân hóa đa dạng theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh và làm cho học sinh có thể nắm bắt được đặc điểm đa dạng của thiên nhiên nước ta, có thể liên hệ và giải thích các vấn đề thực tiễn đặt ra trong môi trường tự nhiên. Mời thầy cô tham khảo sáng kiến trên.
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BÀI "THIÊN NHIÊN PHÂN HÓA ĐA DẠNG" (LỚP 12
- BAN CƠ BẢN) THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA
HỌC SINH
Trang 2DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Trang 3MỤC LỤC
Trang
A PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Mục tiêu nghiên cứu đề tài 1
3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2
4 Phương pháp nghiên cứu 2
5 Cấu trúc đề tài 2
B PHẦN NỘI DUNG 3
Chương 1: Cơ sở lý luận của phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh
3 1.1 Khái niệm về dạy học theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh
3 1.2 Ý nghĩa của việc dạy học theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh
3 1.2.1 Đối với giáo viên 3
1.2.2 Đối với học sinh 3
1.3 Một số phương pháp dạy học địa lý chủ yếu 4
Chương 2: Cơ sở thực tiễn và phương pháp dạy học bài "Thiên nhiên phân hóa đa dạng" theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh
5 2.1 Thực trạng dạy học bài "Thiên nhiên phân hóa đa dạng" theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh
5 2.2 Đặc điểm thuận lợi và khó khăn của bài "Thiên nhiên phân hóa đa dạng", lớp 12 - Ban cơ bản
5 2.2.1 Thuận lợi 5
2.2.2 Khó khăn 6
2.3 Cấu trúc bài "Thiên nhiên phân hóa đa dạng", lớp 12 - Ban cơ bản 6
2.4 Thiết kế bài giảng - giáo án mẫu 7
Giáo án 1 8
Giáo án 2 18
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 26
3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 26
3.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 26
3.3 Nội dung và cách tổ chức thực nghiệm sư phạm 26
3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 26
Trang 4C PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 28
1 Kết quả đạt được của đề tài 28
2 Hạn chế của đề tài 28
3 Kiến nghị 28
TÀI LIỆU THAM KHẢO
A PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Học sinh ở các trường THPT hiện nay hầu hết học tập một cách thụ động,
"học vẹt", không hiểu được bản chất, nội dung Học xong bài học các em nhanh quên kiến thức, không thể liên hệ, giải thích được những hiện tượng tự nhiên, kinh tế xã hội Đây là vấn đề đòi hỏi người dạy cần phải cải biến phương pháp giảng dạy, cần phải tìm tòi, khơi sâu kiến thức cho học sinh;
Đổi mới phương pháp dạy học giúp phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên;
Đối với môn học địa lý nói chung và địa lý 12 nói riêng có nhiều bài khó, dung lượng kiến thức lớn, kiến thức rất gần gũi học sinh có thể liên hệ thực tế địa phương, trong lúc thời lượng lên lớp chỉ có rất ít nên giáo viên rất sợ thiếu giờ
"cháy giáo án" Nhiều bài học giáo viên tự xây dựng các đồ dùng dạy học trực quan, kết hợp với các phương pháp dạy học tiên tiến để nâng cao hiệu quả dạy
học Bài "Thiên nhiên phân hóa đa dạng" lớp 12 - Ban cơ bản, là một bài hội tụ
những yếu tố như vậy;
Tôi thấy rằng phương pháp dạy học một bài được nhiều giáo viên áp dụng,
có thể bài học này đã có nhiều người tiến hành nghiên cứu nhưng tôi vẫn mạnh
dạn chọn đề tài: Phương pháp dạy học bài "Thiên nhiên phân hóa đa dạng" (lớp
12 - Ban cơ bản) theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh để khẳng
định tính cấp thiết và hiệu quả của phương pháp dạy học như tôi sẽ trình bày
Trang 52 Mục tiêu nghiên cứu đề tài
- Nâng cao chất lượng dạy học địa lý 12 nói riêng và địa lý ở trường phổ thông nói chung;
- Xác định được phương pháp dạy học bài "Thiên nhiên phân hóa đa dạng"
theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh;
- Học sinh có thể nắm bắt được đặc điểm đa dạng của thiên nhiên nước ta,
có thể liên hệ và giải thích các vấn đề thực tiễn đặt ra trong môi trường tự nhiên
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc dạy học bài "Thiên nhiên
phân hóa đa dạng" theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh;
- Xác định cấu trúc bài, sử dụng các phương pháp, phương tiện và hình
thức tổ chức dạy học cụ thể thích hợp trong bài "Thiên nhiên phân hóa đa dạng"
thông qua các giáo án minh họa;
- Tiến hành khảo sát thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng hiệu quả PPDH mà đề tài đã sử dụng
4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp thu thập thông tin, xử lý số liệu;
Chương 2: Cơ sở thực tiễn và phương pháp dạy học bài "Thiên nhiên phân
hóa đa dạng" theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh;
Chương 3: Thực nghiệm sư p
Trang 6PGS.TS Nguyễn Đức Vũ cho rằng : Dạy học lấy học sinh làm trung tâm hay dạy học theo hướng tập trung vào học sinh về bản chất là để nâng cao hoạt động tích cực, tự giác, sáng tạo của học sinh trong quá trình nhận thức dưới sự tổ chức, điều khiển chỉ đạo của giáo viên, dạy học bằng hoạt động và trong hoạt
động học sinh làm việc tích cực, chủ động [12];
Dạy học theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh là quá trình
tổ chức hoạt động học tập của giáo viên mà ở đó học sinh trở thành chủ thể hoạt động, tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạo trong hoạt động để tạo nên kiến
thức, tạo niềm hứng thú lạc quan khi học tập [3]
1.2 Ý nghĩa của việc dạy học theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh
1.2.1 Đối với giáo viên
Tổ chức hướng dẫn HS thực hiện các hoạt động học tập với các hình thức
đa dạng, phong phú, có sức hấp dẫn, lôi cuốn học sinh tham gia;
Quan sát được hành vi, thái độ học tập của học sinh
1.2.2 Đối với học sinh
Học sinh tích cực suy nghĩ, chủ động tham gia các hoạt động học tập để tự khám phá và lĩnh hội kiến thức;
Tích cực sử dụng thiết bị, đồ dùng học tập, xây dựng và thực hiện các kế hoạch học tập phù hợp với khả năng, điều kiện;
Trang 7Rèn luyện khả năng diễn thuyết, đưa ra ý kiến cá nhân
1.3 Một số phương pháp dạy học địa lý chủ yếu
Phân loại theo nguồn kiến thức và đặc điểm tri giác thông tin có: phương
Trực quan
Sử dụng bản đồ, quan sát địa lý, sử dụng phim ảnh, máy chiếu hình vẽ,
sơ đồ, tranh ảnh của giáo viên
Thực hành
Thực hành quan sát ở địa phương, thực hành với bản đồ, bảng số liệu, sơ đồ hoạt động học tập của học sinh
Chương 2: Cơ sở thực tiễn và phương pháp dạy học bài "Thiên nhiên
phân hóa đa dạng" theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh
2.1 Thực trạng dạy học bài "Thiên nhiên phân hóa đa dạng" theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh
Sau khi tìm hiểu qua một số giáo viên giảng dạy, một số sách biên soạn giáo án tôi nhận thấy rằng:
Mục tiêu bài học là vấn đề quan trọng, giáo viên cần bám sát chương trình SGK, chuẩn kiến thức để xác định đúng hướng cho học sinh;
Trong bài học này kiến thức với dung lượng rất lớn, nhiều kiến thức hay,
GV cần đọc tham khảo nhiều tài liệu, có kỹ năng phân tích tổng hợp, khai thác một cách logic mới làm rõ được nội dung bài học Tuy nhiên nhiều GV vẫn chưa
sử dụng các phương tiện dạy học hiệu quả hoặc 1 số trường lớp thiếu cơ sở vật chất, 1 số GV chưa sáng tạo trong việc xây dựng các đồ dùng, thiết bị dạy học cần thiết Nhiều GV ít liên hệ thực tế, không khai thác thông tin qua báo, đài, tivi Bài học này nếu như có sử dụng công nghệ thông tin, biết cách tải các video (Ví dụ: Bản tin dự báo thời tiết) thì HS sẽ ghi nhớ kiến thức lâu hơn;
Trang 8Về hình thức tổ chức dạy học tôi nhận thấy nhiều GV không sử dụng các hình thức dạy học mới, chỉ áp dụng dạy học theo lớp Cần tiến hành tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm, theo cặp để tăng tính hợp tác, học sinh thấy tự tin hơn khi đưa ra các quyết định;
Về phương pháp dạy học: GV hầu hết cho rằng không có phương pháp nào
là độc tôn mà phải kết hợp nhiều phương pháp dạy học Tuy nhiên nhiều GV chỉ dừng lại ở thuyết trình kết hợp đàm thoại gợi mở (chủ yếu là nhóm phương pháp truyền thống) mà không sử dụng các phương pháp tiên tiến hơn, ví dụ phương pháp tranh luận, động não, thảo luận
2.2 Đặc điểm thuận lợi và khó khăn của bài "Thiên nhiên phân hóa đa
Câu hỏi cuối bài
11
- Thiên nhiên phân hóa theo chiều Bắc
- Nam là do phân hóa khí hậu:
+ Đặc điểm phần lãnh thổ phía Bắc
Trang 9+ Đặc điểm phần lãnh thổ phía Nam
- Thiên nhiên phân hóa theo chiều
Đông - Tây:
+ Đặc điểm vùng biển và thềm lục địa
+ Đặc điểm vùng đồng bằng ven biển
+ Đặc điểm vùng đồi núi
12
- Thiên nhiên phân hóa theo độ cao:
+ Đặc điểm đai nhiệt đới gió mùa
+ Đặc điểm đai cận nhiệt đới gió mùa
trên núi
+ Đặc điểm đai ôn đới gió mùa trên
núi
- Phân tích và giải thích được cảnh
quan 3 miền tự nhiên nước ta
=> KẾT LUẬN: Trước thực tiễn đặt ra về thực trạng dạy học bài "Thiên nhiên
phân hóa đa dạng" như hiện nay của một số GV, từ những thuận lợi và khó khăn
của bài học kết hợp với sự tìm hiểu trên các phương tiện thông tin tôi đã xây dựng
1 số câu hỏi, sơ đồ, lát cắt và sự hỗ trợ của công nghệ thông tin để lựa chọn các phương pháp dạy học mới trên cơ sở kết hợp các phương pháp dạy học truyền thống
2.4 Thiết kế bài giảng - giáo án mẫu
GIÁO ÁN 1 BÀI 11: THIÊN NHIÊN PHÂN HÓA ĐA DẠNG (TIẾT 1) - TTPPCT: 11
1 Mục tiêu
1.1 Kiến thức
Hiểu được sự phân hóa thiên nhiên theo chiều Bắc Nam là do sự thay đổi của khí hậu;
Trang 10Biết được sự khác nhau về khí hậu và thiên nhiên phần lãnh thổ phía Bắc, phần lãnh thổ phía Nam;
Hiểu được sự phân hóa thiên nhiên theo chiều Đông Tây, trước hết là do phân hóa địa hình và sự tác động kết hợp của địa hình với hoạt động của các khối khí qua lãnh thổ;
Biết được sự phân hóa thiên nhiên từ Đông sang Tây theo 3 vùng: Biển và thềm lục địa, vùng đồng bằng ven biển, vùng đồi núi
Yêu quê hương đất nước;
Phát triển kinh tế theo vùng miền hợp lý
- Át lát địa lý Việt Nam;
- Tranh ảnh minh họa;
3 Tổ chức các hoạt động học tập:
3.1 Ổn định tổ chức, kiểm tra bài cũ
3.1.1 Kiểm tra sĩ số học sinh;
Trang 113.1.2 Câu hỏi bài cũ: Em hãy nêu ảnh hưởng của thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa đến hoạt động sản xuất và đời sống?
3 2 Tiến trình bài học
3.2.1 Vào bài
Quy luật địa đới và quy luật phi địa đới biểu hiện khá rõ trong thành phần địa lý tự nhiên và cảnh quan nước ta Biểu hiện của nó chính là sự phân hóa thiên nhiên theo chiều Bắc - Nam (vĩ độ), theo chiều Đông - Tây (kinh độ) và theo độ cao Bài học hôm nay chúng ta sẽ tìm hiểu sự phân hóa đa dạng của thiên nhiên theo chiều Bắc Nam và theo chiều Đông - Tây Tiết sau chúng ta sẽ tìm hiểu sự phân hóa của thiên nhiên theo độ cao và sự phân hóa thành các miền tự nhiên Trước khi vào bài mới mời cả lớp nghe 2 đoạn nhạc sau:
Bài hát: "Gửi nắng cho em" - Sáng tác: Phạm Tuyên
"Anh ở trong này chưa thấy mùa Đông Nắng vẫn đỏ mận hồng đào cuối vụ Trời Sài Gòn xanh cao quyến rũ Thật diệu kỳ là mùa Đông Phương Nam
Muốn gửi ra em một chút nắng vàng Thương cái rét của thợ cày thợ cấy Nên cứ muốn chia nắng đều ra ngoài ấy
Có tình thương tha thiết của trong này "
Bài hát thứ 2: “Sợi nhớ sợi thương” - Sáng tác: Phan Huỳnh Điểu
Trường Sơn Đông Trường Sơn Tây, bên nắng đốt bên mưa quây Em dang tay,
em xòe tay, chẳng thể nào xua tan mây (mà) chẳng thể nào che anh được (Chừ) rút sợi thương (ấy mấy) chằm mái lợp, rút sợi nhớ (mấy) đan vòm xanh Nghiêng sườn đông (mà) che mưa anh, nghiêng sườn tây xỏa bóng mát Rợp trời thương (ấy) màu xanh suốt (mà) em nghiêng hết (ấy mấy) về phương anh (mà) em nghiêng hết (ấy mấy) về phương anh.
Trang 12GV khẳng định nghe 2 đoạn nhạc trên ta thấy được phần nào sự đa dạng, khác biệt của thiên nhiên nước ta theo chiều Bắc Nam và theo chiều Đông Tây
3.2.2 Hướng khai thác nội dung cho từng mục trong SGK
3.2.2.1 Hướng khai thác mục 1: Thiên nhiên phân hóa theo chiều Bắc Nam
Tôi sử dụng nhóm phương pháp trực quan (Sử dụng hình ảnh minh họa để khai thác nguồn tri thức trên cơ sở các câu hỏi gợi mở)
Đối với mục 1 tôi hướng dẫn học sinh khai thác như sau:
GV chiếu kênh hình: Bảng số liệu về các chỉ số nhiệt độ và lượng mưa ở
Hà Nội, TP HCM (Trang 50 - SGK), hình ảnh cảnh quan một số địa danh (Hoa đào, gấu lông dày >< Hoa mai, cá sấu )
Trang 13GV hỏi: Từ bảng số liệu, hình ảnh, kết hợp với kiến thức sách giáo khoa và
ALĐLVN em hãy: Trình bày đặc điểm tự nhiên 2 phần lãnh thổ nước ta? (GV nói
cho HS biết giới hạn 2 phần lãnh thổ là dãy Bạch Mã)
a Phần lãnh thổ phía Bắc
GV gợi ý: Cho biết đặc trưng của thiên nhiên phần lãnh thổ phía Bắc Đặc
điểm về khí hậu (kiểu khí hậu, chế độ nhiệt) Đặc điểm về cảnh quan (kiểu cảnh quan, thành phần loài sinh vật)
Học sinh trả lời
Học sinh trả lời xong => GV tổng kết bằng sơ đồ chuẩn kiến thức:
Thiên nhiên phần lãnh thổ phía Bắc
Đặc điểm khí hậu:
- Kiểu khí hậu: Nhiệt đới
ẩm gió mùa có mùa đông lạnh
- Nhiệt độ trung bình năm cao (trên 200C)
- Trong năm có 1 mùa đông lạnh kéo dài 2-3 tháng,
hạ nắng nóng mưa nhiều, cây xanh tốt
- Thành phần loài sinh vật: Loài nhiệt đới chiếm ưu thế
Trang 14b Phần lãnh thổ phía Nam
GV gợi ý cho học sinh tìm hiểu tương tự như phần lãnh thổ phía Bắc
Cho biết đặc trưng của thiên nhiên phần lãnh thổ phía Nam? Đặc điểm về khí hậu (kiểu khí hậu, chế độ nhiệt)? Đặc điểm về cảnh quan (kiểu cảnh quan, thành phần loài sinh vật)
Học sinh trả lời
Học sinh trả lời xong => GV tổng kết bằng sơ đồ chuẩn kiến thức:
GV tổng kết, rút ra những điểm khác nhau cơ bản của 2 phần lãnh thổ: Thiên nhiên nước ta phân hóa rõ rệt theo chiều Bắc Nam thể hiện thông qua
đặc điểm khí hậu và cảnh quan (Nhiệt độ trung bình tăng dần từ Bắc vào Nam, biên độ nhiệt giảm dần từ Bắc và Nam, cảnh quan phía bắc là đới rừng nhiệt đới
Thiên nhiên phần lãnh thổ phía Nam
Thiên nhiên đặc trưng cho vùng khí hậu cận xích
đạo gió mùa
Đặc điểm khí hậu:
- Kiểu khí hậu: Cận xích đạo gió mùa nóng
quanh năm
- Nhiệt độ trung bình năm cao (trên 250C)
- Không có tháng nào nhiệt độ dưới 200C
- Biên độ nhiệt năm nhỏ 3 - 4 0C
Đặc điểm cảnh quan
- Cảnh quan thiên nhiên tiêu biểu: Đới rừng cận xích đạo gió mùa
- Thành phần loài sinh vật: Các loài sinh vật thuộc vùng xích đạo và nhiệt đới từ phương Nam (Malai - In đô nê xia), từ phía Tây (Ấn Độ, Mianma) di cư đến Có cây chịu hạn, rụng lá vào mùa
Trang 15ẩm gió mùa với nhiều loài sinh vật nhiệt đới, có cả loài cận nhiệt và ôn đới còn phía Nam là đới rừng cận xích đạo gió mùa với nhiều loài sinh vật vùng xích đạo, nhiệt đới)
GV hỏi: Nguyên nhân nào đã làm cho thiên nhiên nước ta phân hóa theo
chiều Bắc Nam? (Phần này GV sử dụng nhóm phương pháp thực hành hướng
dẫn HS làm việc với Lược đồ, át lát)
GV vẽ phác họa khung lược đồ Việt Nam lên bảng, điền tọa độ địa lý điểm
cực Bắc và Điểm cực Nam Vẽ thêm các dãy núi chính hướng Đông Tây, các loại gió hoạt động ở nước ta.(Hoặc hướng dẫn học sinh xem ALĐLVN)
Học sinh trả lời => GV nhận xét, bổ sung, chuẩn kiến thức:
- Do lãnh thổ nước ta kéo dài gần 15 vĩ độ, phần phía Bắc gần Chí tuyến Bắc, phía Nam không xa xích đạo nên có sự phân hóa góc nhập xạ
- Do nước ta nằm trong khu vực chịu tác động mạnh mẽ nhất của gió mùa, nhất là gió mùa Đông Bắc Chính sự giảm sút ảnh hưởng của khối khí lạnh khi di chuyển xuống phía Nam làm sâu sắc sự khác biệt của thiên nhiên theo vĩ độ
- Do địa hình nước ta có các dãy núi chạy theo hướng Đông Tây (Bạch Mã, Hoành Sơn ) nên ngăn cản sự tác động của gió mùa Đông Bắc khi di chuyển xuống phía Nam
3.2.2.1 Hướng khai thác mục 2 - SGK: Thiên nhiên phân hóa theo chiều Đông Tây
Đối với mục 2 tôi hướng dẫn học sinh khai thác bằng phương pháp hướng dẫn HS khai thác tri thức từ bản đồ, lược đồ, sơ đồ
Trang 16Lược đồ: Tự nhiên Việt Nam
GV hỏi: Căn cứ vào ALĐLVN hoặc BĐTNVN, lược đồ TNVN em hãy nhận
xét sự thay đổi thiên nhiên theo chiều Đông Tây?
HS trả lời => GV tổng kết: Từ Đông sang Tây (biển -> núi) thiên nhiên nước ta phân thành 3 dãi rõ rệt, GV cho HS xem hình ảnh các bộ phận tự nhiên nước ta