Vấn đề nêu tình huống có rất nhiều cách với mỗi bài ta có thể nêu một tình huống tuỳ theo nội dung kiến thức của bài để đưa ra tình huống cho hợp lý và mục đích cuối cùng là học sinh giải quyết và sẽ hiểu bài. Mời quý thầy cụ tham khảo sỏng kiến “Phương pháp dạy học nêu tình huống có vấn đề khi dạy tiết 19: Sự chuyển hoá và bảo toàn cơ năng”.
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NÊU TÌNH HUỐNG CÓ VẤN ĐỀ KHI DẠY TIẾT 19 “SỰ CHUYỂN HOÁ VÀ BẢO TOÀN CƠ NĂNG”
Trang 2I - LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học của sự nghiệp giáo dục
có rất nhiều phương pháp mà giáo viên đã áp dụng một trong những phương pháp đó là phương pháp dạy học nêu cao vấn đề
Quá trình giảng dạy tôi đã nhận thấy nếu giáo viên không sáng tạo trong việc dạy học tìm ra những tình huống hấp dẫn học sinh thì gây ra sự nhàm chán cho học sinh đôi khi giáo viên đem đến cho học sinh cảm thấy xa
lạ, học sinh không muốn vượt khó khăn suy nghĩ, kết quả dạy học sẽ không cao số học sinh yêu thích bộ môn sẽ rất ít, vì vậy tôi thấy dùng phương pháp nêu tình huống trong các giờ dạy thì kích thích mạnh mẽ tính tìm tòi, tò mò của học sinh, học sinh nhớ rất lâu khắc sâu kiến thức một cách tự nhiên, giờ học vui vẻ sôi nổi hơn so với phương pháp cũ Vì như vậy nên tôi đã mạnh dạn dùng phương pháp dạy học nêu tình huống này vào một số giờ dạy học hơn nữa phương pháp dạy học tập là do mục đích giáo dục lại được quyết định bởi nhu cầu của hoạt động thực tiễn của đời sống xã hội, Đương nhiên đời sống xã hội cần những con người sáng tạo có khả năng khám phá nhưng vẫn có những công việc, những hoạt động chỉ đòi hỏi con người biết vận dụng những tri thức trong kho tàng văn hoá nhân loại và không phải do bản thân mình tìm ra Bởi vậy trong nhà trường trong khi nhấn mạnh sự cần thiết
áp dụng những phương pháp dạy học mang tính tìm tòi, nghiên cứu, khám phá, chúng ta không loại trừ phương pháp dạy học ứng dụng những tri thức
có sẵn rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo vậy thì việc dạy học giải quyết vấn đề là rất quan trọng, vì mục đích dạy học là tăng cường dạy học sinh chiếm lĩnh tri thức trong quá trình hình thành và phát triển Vì lí do và cơ sở trên nên tôi đã
áp dụng phương pháp này vào một số bài giảng ở những cấp độ khác nhau được phân biệt tuỳ theo mức độ độc lập của học sinh trong hoạt động học tập để áp dụng Vẫn còn quan niệm cho rằng dạy học giải quyết vấn đề chỉ thích hợp với học sinh khá giỏi, nên tôi đã mạnh dạn áp dụng với cả các học sinh bình thường và rất có hiệu lực, ngoài ra còn một số lý do song nó chỉ là riêng với bản thân chưa phải là chung nên trong bản sáng kiến này Tôi không trình bày còn nghiên cứu tiếp
Trang 3II TRIỂN KHAI
Vấn đề nêu tình huống có rất nhiều cách với mỗi bài ta có thể nêu một tình huống tuỳ theo nội dung kiến thức của bài để đưa ra tình huống cho hợp
lý và mục đích cuối cùng là học sinh giải quyết và sẽ hiểu bài
Ví dụ : Tình huống bế tắc
* Trong khi dạy bài: Các chất được cấu tạo như thế nào ( vật lí 8)
- Giáo viên nêu vấn đề: Các chất có vẻ như liền một khối nhưng có thực chúng liền một khối hay không
- Học sinh trả lời: Các chất liền một khối
- Giáo viên: Vậy thì tại sao đường lại lọt vào cốc nước được?
- Giáo viên hỏi tiếp: Tôi có 30Cm3 rượu và 20Cm3 nước tổng thể tích là bao nhiêu
- Học sinh: V = 30 + 20 = 50 (Cm3)
Vậy nếu đổ vào chai 50Cm3 thì vừa vặn
- Giáo viên: Khi đổ vào chai 50 Cm3 thì tổng hỗn hợp nhỏ hơn 50Cm3
So sánh thể tích hỗn hợp < tổng thể tích V1 + V2 tại sao?
- Học sinh không giải thích được
Đó là một tình huống rất bế tắc học sinh bằng tri thức bình thường không thể giải thích được Muốn giải thích được phải dùng tri thức của tiết tới là học: Cấu tạo phân tử
Sau khi học song 4 nội dung của thuyết giáo viên quay lại vấn đề đặt ra lúc đầu, vậy các chất có liền một khối hay không thì học sinh hoàn toàn giải quyết tình huống vừa xảy ra một cách dễ dàng: Các chất không liền một khối
* Hay khi dạy bài: Mặt phẳng nghiêng ( Vật lí 6)
Giáo viên đưa ra tình huống phán xét
- Giáo viên: Tại sao khi lên dốc người ta phải làm đường ngoằn ngèo, tại sao ta không làm đường thẳng từ dưới chân dốc lên đỉnh núi? Tại sao khi làm cầu thang lên gác lại làm hình chữ chi nhiều bậc mà không làm dốc đứng lên?
- Học sinh trả lời: Làm thế cho đẹp - vì thừa vật liệu
Để trả lời câu hỏi trên ta phải dùng tri thức mới, đó là quy luật của mặt phẳng nghiêng sau khi đọc xong bài mặt phẳng nghiêng học sinh sẽ giải quyết cho đỡ mệt và đó là sự lựa chọn đúng
Trong khi giảng dạy vật lý vì nó có đặc trưng bộ môn đôi khi một vấn
đề chỉ đúng đối với toán học, về vật lý thì nó không đúng vì thế giáo viên
Trang 4nên đưa ra những tình huống không phù hợp khi dạy bài: Bức xạ nhiệt ( lý 8)
Trước khi vào bài giáo viên đưa ra tình huống chất khí dẫn nhiệt kém, vậy ngồi gần bếp lửa ta thấy rất ấm vậy ở đây có phải nhiệt truyền từ bếp đến ta bằng cách dẫn nhiệt của chất khí không?
- Học sinh trả lời: Do chất khí dẫn nhiệt
- Giáo viên: Ta học bài hôm nay bức xạ nhiệt các em sẽ trả lời được vấn
đề trên Giáo viên có thể đưa ra tình thế đối lập trong khi dạy bài: Sự đối lưu (Lý 8)
- Giáo viên: Trong chất rắn có xảy ra hiện tượng đối lưu hay không? tại sao?
- Học sinh: Có xảy ra sự đối lưu theo thuyết cấu tạo phân tử
- Giáo viên: Các phân tử của chất rắn chuyển động như thế nào? chỉ giao đông xung quanh vị trí cân bằng vậy trong chất rắn có xảy ra dòng đảo ngược được không?
- Học sinh: Vậy thì chắc chắn sự đối lưu chỉ xảy ra đối với chất lỏng và chất khí
Sau đây tôi xin trình bày bài soạn giảng cụ thể về phương pháp dạy học nêu tình huống để áp dụng vào vật lý lớp 8
Tôi nêu tình huống có vấn đề khi dạy tiết 19 " Sự chuyển hoá và bảo toàn cơ năng"
TIẾT 19: SỰ CHUYỂN HOÁ VÀ BẢO TOÀN CƠ NĂNG
I - Mục tiêu:
Kiến thức: - Phát biểu được định luật bảo toàn cơ năng ở mức biểu đạt
như Sách giáo khoa
- Biết nhận ra và lấy ví dụ về chuyển hoá lẫn nhau giữa thế năng và động năng trong thực tế
Kỹ năng: - Phân tích, so sánh, tổng hợp kiến thức
- Sử dụng chính xác các thuật ngữ
Thái độ: Nghiêm túc trong học tập, yêu thích môn học
II - Chuẩn bị:
Tranh phóng to - hình 17.1
1 quả bóng cao su
Con lắc đơn và giá treo
Trang 5III - Các bước lên lớp:
1 Ổn định tổ chức
2 Kiểm tra bài cũ
HS 1: - Khi nào nói vật có cơ năng ?
- Trong trường hợp nào thì cơ năng của vật là thế năng ?
Trường hợp nào thì cơ năng là động năng ? lấy ví dụ một
vật có cả động năng và thế năng
HS 2: - Động năng, thế năng của vật phụ thuộc vào yếu tố nào
?
- Chữa bài tập 16.1
* Tổ chức tình huống học tập: như phần mở bài SGK
3 Nội dung bài mới
PHƯƠNG PHÁP
NỘI DUNG Hoạt động của Giáo viên Hoạt động của học sinh
Hoạt động 2:
GV: Cho HS làm thí nghiệm
hình 17.1; kết hợp với quan sát
tranh phóng to hình 17.1 Lần
lượt nêu các câu hỏi C1 đến C4
GV: Yêu cầu HS hoạt động
nhóm trả lời các câu hỏi này
- Qua thí nghiệm 1:
? Khi quả bóng rơi: năng
lượng đã được chuyển hoá từ
dạng nào sang dạng nào ?
? Khi quả bóng nảy lên: Năng
lượng đã được chuyển hoá từ
dạng nào sang dạng nào ?
GV: Tóm tắt ghi kết quả lên
bảng
GV: Hướng dẫn học sinh làm
HS: làm TN thả quả bóng rơi như đã hướng dẫn hình 17.1, quan sát quả bóng rơi kết hợp hình 17.1 thảo luận trả lời câu hỏi từ C1 đến C4
HS: Thế năng chuyển hoá thành động năng
HS: Khi quả bóng nảy lên: động năng chuyển hoá thành thế năng
HS: Làm thí dụ theo
I - Sự chuyển hoá của các dạng cơ năng
*Thí nghiệm 1:
C1: (1) giảm; (2) tăng
C2: (1) giảm; (2) tăng
C3: (1) Tăng; (2) Giảm (3) Tăng; (4) Giảm
C4: (1).A; (2).B; (3).B; (4).A
*Nhận xét: - Khi quả bóng rơi: thế năng chuyển hoá thành động năng
- Khi quả bóng nảy lên: động năng chuyển hoá thành thế năng
* Thí nghiệm 2:
C5: a, Vận tốc của con lắc tăng
Trang 6thí nghiệm 2 theo nhóm, quan
sát hiện tượng sảy ra thảo luận
hoàn thành câu hỏi từ C5 đến
C8
GV: Qua thí nghiệm 2, các em
rút ra nhận xét gì về sự chuyển
hoá năng lượng của con lắc dao
động xung quanh vị trí cân
bằng B
nhóm dưới sự hướng dẫn của GV
Thảo luận nhóm C5 đến
C8
HS: Nêu đượ nhận xét như kết luận SGK
dần
b, Vận tốc của con lắc giảm dần
C6: a, Con lắc đi từ A về B: thế năng chuyển hoá thành động năng
b, Con lắc đi từ B lên C
C7: ở vị trí A và C thế năng của con lắc lớn nhất ở vị trí B động năng của con lắc lớn nhất
C8: ở vị trí A và C động năng của con lắc nhỏ nhất (bằng 0)
ở vị trí B thế năng nhỏ nhất
* Kết luận: SGK
II - Hoạt động 3;
GV: Thông báo định luật bảo
toàn cơ năng như chữ in đậm
SGK
GV: Thông báo chú ý SGK
HS: Ghi định luật bảo toàn cơ năng của vật
HS: Chú ý lắng nghe
II - Bảo toàn cơ năng
* Định luật: SGK
* Chú ý: SGK
III - Hoạt động 4:
GV: Yêu cầu học sinh phát
biểu định luật bảo toàn chuyển
hoá cơ năng
- Nêu ví dụ thực tế về sự
chuyển hoá cơ năng
GV: Yêu cầu học sinh làm câu
9
Chú ý: Phần C, yêu cầu HS
phân tích rõ 2 quá trình vật
chuyển động đi lên cao và quá
trình vật rơi xuống
HS: Học sinh ghi nhớ định luật bảo toàn cơ năng tạ lớp
HS: Lấy ví dụ thực tế về
sự chuyển hoá cơ năng
HS: Cá nhân làm câu hỏi
C9
III - Vận dụng
C9: a, Thế năng của cánh cung chuyển hoá thành động năng của mũi tên
b, Thế năng chuyển hoá thành động năng
c, Khi vật đi lên động năng chuyển hoá thành thế năng Khi vật đi xuống thì thế năng chuyển hoá thành động năng
Trang 74 Củng cố
- Nêu định luật bảo toàn chuyển hoá cơ năng
- Làm bài tập 17.1; 17.2
- Đọc mục "Có thể em chưa biết"
5 Hướng dẫn về nhà:
- Học thuộc phần ghi nhớ
- Làm các bài tập của bài 17
- Trả lời câu hỏi phần A - ôn tập chương 1 vào vở
Hướng dẫn bài tập 17.3
- Yêu cầu học sinh đọc đề bài
- Phân tích quá trình viên bi chuyển động
Lưu ý: Vừa ném lên ở độ cao H, viên bi vừa có động năng vừa có thế năng
6 Rút kinh nghiệm
Trước khi dạy bài giáo viên nêu được tình huống có vấn đề để học sinh
và giáo viên giải vấn đề, bài giảng dễ hiểu kích thích được tính tò mò sáng tạo của học sinh, học sinh hiểu bài sâu sắc
* Ví dụ tiếp theo: Khi dạy bài "Nhiệt năng " Tôi cũng nêu ra các tình huống có vấn đề
BÀI 21: NHIỆT NĂNG
I - Mục tiêu
1 Kiến thức:
- Phát biểu được định nghĩa nhiệt năng và mối quan hệ của nhiệt năng với nhiệt độ của vật
- Tìm được ví dụ về thực hiện công và truyền nhiệt
- Phát biểu được định nghĩa và đơn vị nhiệt lượng
2 Kỹ năng: Sử dụng đúng thuật ngữ như: Nhiệt năng, nhiệt lượng, truyền nhiệt
3 Thái độ: Trung thực, nghiêm túc trong học tập
II - Chuẩn bị:
* GV: - 1 quả bóng cao su - 2 miếng kim loại (hoặc 2 đồng xu)
- 1 phích nước nóng - 2 thìa nhôm
- 1 cốc thuỷ tinh - 1 banh kẹp, 1 đèn cồn, diêm
* Mỗi nhóm học sinh:
Trang 8- 1 cốc nhựa + 2 thìa nhôm
III - Các bước lên lớp
1 - Ổn định tổ chức
2 - Kiểm tra bài cũ: Hoạt động 1
HS 1: - Các chất được cấu tạo như thế nào ?
- Giữa nhiệt độ của vật và chuyển động của các nguyên tử, phân
tử
cấu tạo nên vật có quan hệ như thế nào ?
- Trong quá trình cơ học, cơ năng được bảo toàn như thế nào ?
HS 2: Chữa bài tập 20.5
* Tổ chức tình huống học tập
Giáo viên: làm thí nghiệm thả quả bóng rơi, yêu cầu học sinh quan sát
mô tả hiện tượng (học sinh quan sát mô tả )
Giáo viên: Trong hiện tượng này cơ năng của quả bóng giảm dần Cơ năng của quả bóng đã biến mất hay chuyển hoá thành dạng năng lượng khác
? Bài học hôm nay sẽ giúp chúng ta đi tìm câu trả lời
3 Bài mới
PHƯƠNG PHÁP
NỘI DUNG Hoạt động của Giáo viên Hoạt động của học sinh
Hoạt động 2:
GV: - Yêu cầu học sinh nhắc
lại khái niệm động năng của
một vật
- Yêu cầu học sinh đọc phần
thông báo mục I - Nhiệt năng
Gọi 2 học sinh trả lời câu hỏi:
+ Định nghĩa nhiệt năng ?
+ Mối quan hệ giữa nhiệt năng
và nhiệt độ ? Giải thích ?
GV: Chốt lại kiến thức đúng
GV: Như vậy để biết nhiệt
HS: Cá nhân nghiên cứu mục I - Nhiệt năng, trả lời câu hỏi
HS: - Nêu định nghĩa nhiệt năng
- Nêu mối quan hệ giữa nhiệt năng và nhiệt độ
I - Nhiệt năng
+ Nhiệt năng của vật bằng tổng động năng các phân tử cấu tạo nên vật
+ Mối quan hệ giữa nhiệt năng
và nhiệt độ: Nhiệt độ của vật càng cao thì các phân tử cấu tạo nên vật chuyển động càng nhanh và nhiệt năng của vật càng lớn
Trang 9năng của một vật có thay đổi
hay không ta căn cứ vào nhiệt
độ của vật có thay đổi hay
không ta căn cứ vào nhiệt độ
của vật có thay đổi hay không
có cách nào làm thay đổi
nhiệt năng của vật ?
Hoạt động 3:
GV: Nêu vấn đề để học sinh
thảo luận:
+ Nếu ta có một đồng xu bằng
đồng, muốn cho nhiệt năng của
nó thay đổi (tăng) ta có thể làm
thế nào ?
Gọi một số học sinh nêu
phương án làm tăng nhiệt năng
của đồng xu Giáo viên ghi
bảng phân 2 cột ứng với 2 cách
làm thay đổi nhiệt năng
GV: Yêu cầu HS làm C1
? Hãy nêu kết quả làm thí
nghiệm của nhóm em
? Tại sao em biết nhiệt năng
của đồng xu thay đổi (tăng) ?
Nguyên nhân nào làm tăng
nhiệt năng ?
2 Giáo viên: Yêu cầu học sinh
làm tăng nhiệt năng của chiếc
thìa nhôm không bằng cách
thực hiện công
GV: cho học sinh làm thí
nghiệm:
- Sau thí nghiệm GV hỏi: Do
đâu mà nhiệt năng của chiếc
thìa nhôm tăng ?
- Thông báo: nhiệt năng của
HS: Thảo luận theo nhóm
đề xuất phương án làm tăng nhiệt năng của đồng
xu
HS: Đại diện 2, 3 học sinh nêu phương án
HS: Trả lời câu hỏi C1
HS: Khi thực hiện công lên miếng đồng, nhiệt độ của miếng đồng tăng nên nhiệt năng của miếng đồng tăng
HS: Nêu các phương án làm tăng nhiệt năng của chiếc thìa nhôm
HS: Suy nghĩ trả lời câu hỏi
II - Các cách làm thay đổi nhiệt năng
1 Thực hiện công
C1: + Cọ sát đồng xu vào lòng bàn tay
+ Cọ sát đồng xu vào quần áo
+ Cọ sát đồng xu vào mặt bàn
2 Truyền nhiệt:
C2: Hơ trên ngọn lửa Nhúng vào nước nóng
Trang 10nước nóng giảm Có thể làm
thay đổi nhiệt năng của vật
không cần thực hiện công gọi
là truyền nhiệt
GV: yêu cầu HS nêu phương
án làm giảm nhiệt năng của
đồng xu, nêu rõ đó là cách thực
hiện công hay truyền nhiệt ?
GV: Chốt lại 2 cách làm thay
đổi nhiệt năng của một vật
HS: Nêu cách làm giảm nhiệt năng của đồng xu thực hiện bằng cách truyền nhiệt cho vật khác
có nhiệt độ thấp hơn so với nhiệt độ của đồng xu
HS: Ghi kết luận vào vở
- Thả đồng xu vào nước đá
* Kết luận: 2 cách làm thay đổi nhiệt năng của vật đó là: thực hiện công và truyền
nhiệt
Hoạt động 4:
GV: Thông báo định nghĩa
nhiệt lượng, đơn vị đo nhiệt
lượng
- Cho học sinh phát biểu lại
nhiều lần
? Qua các thí nghiệm khi cho 2
vật có nhiệt độ khac snhau tiếp
xúc:
+ Nhiệt lượng truyền đi từ vật
nào sang vật nào ?
+ Nhiệt độ các vật thay đổi như
thế nào ?
GV: Thông báo: muốn cho 1g
nước nóng lên 10 thì cần nhiệt
độ khoảng 4J
HS: Ghi vở và phát biểu lại nhiều lần định nghĩa nhiệt lượng
HS: Suy nghĩ trả lời
III - Nhiệt lượng:
* Định nghĩa: Phần nhiệt năng
mà vật nhận thêm hay mất bớt
đi trong quá trình truyền nhiệt được gọi là nhiệt lượng
Đơn vị là Jun (kí hiệu J)
Hoạt động 5
GV: Qua bài học hôm nay
chúng ta cần ghi nhớ những
vấn đề gì ? Giáo viên yêu cầu
học sinh trả lời câu hỏi C3, C4,
HS: Nêu phần ghi nhớ cuối bài
HS: Trả lời các câu hỏi
C3, C4, C5.
IV - Vận dụng:
C3: Nhiệt năng của miếng đồng giảm, nhiệt năng của nước tăng Đồng đã truyền nhiệt cho nước