Đặc điểm ngôn ngữ thơ bích khê

Thông qua việc miêu tả và phân tích một cách có hệ thống, đầy đủ các đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê trong hai tập thơ “Tinh hoa” và “Tinh huyết”, mục đích của công trìnhlà góp phần làm r

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA: VĂN HỌC VÀ NGÔN NGỮ

CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN

CẤP TRƯỜNG NĂM 2013

Tên công trình:

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ THƠ BÍCH KHÊ

CHỦ NHIỆM ĐỀ TÀI: TRẦN THỊ DIỆU TÂM

LỚP: 11601

KHÓA: 2011-2015

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: TS HUỲNH THỊ HỒNG HẠNH

Thành phố Hồ Chí Minh, 2013

MỤC LỤC

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH 1

MỞ ĐẦU 2

NỘI DUNG Chương 1: Tổng quan về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Bích Khê 6

1.1 Khái lược về cuộc đời 6

1.2 Sự nghiệp sáng tác của Bích Khê 6

Tiểu kết 12

Chương 2: Đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê 13

2.1 Đặc điểm ngữ âm 13

2.2 Đặc điểm từ vựng – ngữ nghĩa 22

2.3 Đặc điểm cú pháp 25

2.4 Đặc điểm tu từ 29

Tiểu kết 40

Chương 3: Phong cách ngôn ngữ thơ Bích Khê 41

3.1 Ngôn ngữ thơ giàu nhạc tính 41

3.2 Ngôn ngữ thơ huyền diệu 44

3.3 Ngôn ngữ thơ lõa thể 45

Tiêu kết 49

KẾT LUẬN 50

TÀI LIỆU THAM KHẢO 52

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH Nghiên cứu ngôn ngữ nghệ thuật nói chung và ngôn ngữ thơ nói riêng là một hướng đi cần thiết để đi sâu vào nghiên cứu ngôn ngữ học Đầu những năm

ba mươi thế kỉ XX, nền văn học Việt Nam diễn ra một cuộc vận động mạnh

mẽ, làm xuất hiện hàng loạt các nhà thơ mới với cá tính sáng tạo độc đáo với những tác phẩm đặc sắc Nằm trong mạch vận động đó, Bích Khê được đánh giá là một trong những cây bút có những cách tân mới lạ về ngôn ngữ thơ Song, cho đến thời điểm hiện tại, những công trình nghiên cứu một cách toàn diện và chuyên sâu về đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê vẫn không nhiều Thông qua việc miêu tả và phân tích một cách có hệ thống, đầy đủ các đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê trong hai tập thơ “Tinh hoa” và “Tinh huyết”, mục đích của công trìnhlà góp phần làm rõ thêm những nét mới mẻ, hiện đại trong nghệ thuât sử dụng ngôn từ của Bích Khê, làm nổi bật phong cách sáng tác độc đáo của nhà thơ cũng như vẻ đẹp của ngôn ngữ trong hoạt động hành chức của nó trên tinh thần tiếp thu thành quả của những nhà nghiên cứu đi trước

Trong công trình nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng các phương pháp miêu tả, phân tích tu từ và so sánh đối chiếu nhằm làm rõ các đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê thể hiện qua các đặc điểm về mặt ngữ âm, từ vựng – ngữ nghĩa, ngữ pháp và đặc điểm tu từ Trong đó, phương pháp phân tích tu từ được

sử dụng chủ yếu để làm rõ đặc điểm ngôn ngữ thơ, những đặc điểm này góp phần nhận diện phong cách thơ Bích Khê đồng thời ghi nhận những nỗ lực cách tân của ông trong Thơ mới, cũng như trong thơ ca hiện đại Việt Nam Công trình nghiên cứu đã miêu tả và phân tích một cách có hệ thống và đầy đủ các đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê Khảo sát hai tập thơ “Tinh hoa”

và “Tinh huyết”, các đặc điểm về mặt ngữ âm, từ vựng – ngữ nghĩa, ngữ pháp

và đặc điểm tu từ được làm rõ, trong đó đặc điểm ngữ âm và đặc điểm tu từ có những con số thống kê cụ thể Bên cạnh việc khảo sát hai tập thơ trên,chúng tôi còn khảo sát các tập thơ của những tác giả cùng thời Bích Khê như Hàn Mặc

Tử, Chế Lan Viên,… để đưa ra con số thuyết phục nhằm làm nổi bật các đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê so với các nhà thơ Mới khác Thông qua việc làm

rõ những điểm mới mẻ, hiện đại trong cách sử dụng ngôn từ của Bích Khê, công trình đã làm nổi bật phong cách thơ ông và khẳng định những đóng góp của nhà thơ trong hành trình cách tân thơ ca Việt Nam hiện đại

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Tình hình nghiên cứu thơ Bích Khê chia làm ba giai đoạn: trước

1945, từ 1945 đến 1986 và từ 1987 đến nay Ở mỗi giai đoạn đều có những nhà phê bình chủ chốt, những nhà nghiên cứu, những người sáng tác đại diện cho lớp lớp độc giả say mê thơ ông Nhìn chung, các bài viết

ở cả ba giai đoạn trên đều tập trung khám phá thơ Bích Khê trên nhiều phương diện như thi pháp, thế giới nghệ thuật, ngôn ngữ thơ… Trong

đó, ngôn ngữ thơ Bích Khê là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu, nhà phê bình như Chế Lan Viên, Trần Đình Sử, Lê Đình Kỵ, Đỗ Lai Thúy…

đề cập đến nhưng chưa có tác giả nào bao quát đầy đủ các đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê Thông qua việc miêu tả và phân tích một cách

có hệ thống, đầy đủ các đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê, đề tài góp phần làm rõ thêm những nét mới mẻ, hiện đại trong nghệ thuât sử dụng ngôn từ, làm nổi bật phong cách sáng tác độc đáo của nhà thơ cũng như

vẻ đẹp của ngôn ngữ trong hoạt động hành chức của nó trên tinh thần tiếp thu thành quả của những nhà nghiên cứu đi trước

Đề tài này nằm trong chuỗi nghiên cứu về phong cách sáng tác của các nhà thơ trong cuộc đổi mới mạnh mẽ của nền văn học Việt Nam đầu những năm ba mươi của thế kỉ XX

2 Tình hình nghiên cứu đề tài:

Các nghiên cứu về Bích Khê hầu như chỉ giới hạn trong phạm vi trong nước

Nhìn trên tổng thể, lịch sử nghiên cứu thơ Bích Khê có thể chia làm

ba giai đoạn: trước 1945, từ 1945 đến 1986 và từ 1987 đến nay Ở mỗi giai đoạn đều xuất hiện những cây bút phê bình chủ chốt, những nhà nghiên cứu, những người sáng tác đại diện cho lớp lớp độc giả say mê thơ ông

 Trước Cách mạng, ý kiến bàn về thơ Bích Khê không nhiều lắm ngoài những bài báo lẻ, đáng chú ý nhất là bài viết bàn về Bích

Khê của Hoài Thanh – Hoài Chân in trong Thi nhân Việt Namvà lời đề tựa tập thơ Tinh huyết: Bích Khê – thi sĩ thần linh của Hàn Mặc Tử

 Trong thời kì chiến tranh, do hoàn cảnh lịch sử mà việc nghiên cứu thơ Bích Khê chủ yếu diễn ra ở miền Nam trong đó nổi bật

lên một số bài viết sau đây: Người em Bích Khê của Lê Ngọc Sương – 1966; Nhạc và họa trong thơ Bích Khê của Đinh Cường – 1963; Nhân nhớ Bích Khê và đọc thơ Bích Khê bàn về thơ

tượng trưng của Tam Ích – 1964; Một kết tinh ảo diệu của Đinh

Hùng – 1967; Tinh huyết của Bích Khê của Lê Huy Anh – 1974;

Thế giới tượng trưng của Bích Khê của Lê Kim Thịnh – 1974…

 Sau thời kì đổi mới, Bích Khê và thơ Bích Khê lại được chú ý trên thi đàn Hàng loạt bài viết với những kiến giải, phân tích khá sâu sắc và thấu đáo nối tiếp nhau xuất hiện Tiêu biểu là các công

trình: Thơ Bích Khê của Chế Lan Viên – 1987; Bích Khê – sự

thức nhận ngôn từ của Đỗ Lai Thúy – 1994; Bích Khê - truyền thống và cách tân của Lê Đình Kỵ - 1997; Tư duy thơ Bích Khê - nhìn từ các trạng thái của cái tôi trữ tình của Hồ Thế Hà – 2006; Ngôn ngữ thân thể trong thơ Bích Khê của Trần Đình Sử -

2006… cùng các nghiên cứu có giá trị khác của các nhà nghiên

cứu trong cả nước đến nay

Song song với các công trình nghiên cứu trên là Hội thảo khoa học về thơ Bích Khê do Hội nhà văn Việt Nam kết hợp với Hội văn học nghệ thuật Quảng Ngãi tổ chức khai mạc ngày 20 tháng 2 năm 2006 Tham gia Hội thảo có hơn 40 bản tham luận từ khắp trong nước, nhiều bản tham luận

có chất lượng chuyên môn cao, chủ yếu tập trung phân tích những điểm độc đáo của Bích Khê trong phong trào Thơ mới

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài:

Nghiên cứu sâu sắc và toàn diện hơn các đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê về mặt ngữ âm, từ vựng – ngữ nghĩa, ngữ pháp và đặc điểm tu từ Tìm hiểu rõ hơn về phong cách ngôn ngữ thơ Bích Khê, đặc biệt là những nỗ lực cách tân thơ và vị trí của Bích Khê trong phong trào Thơ mới 1932 – 1945

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu:

a) Cơ sở lý luận

Đề tài dựa trên lý thuyết ngôn ngữ học nói chung và ngôn ngữ thơ nói riêng để tìm hiểu nét đặc sắc trong ngôn ngữ thơ Bích Khê

Đề tài dựa trên cơ sở lý luận về quá trình sáng tạo và cách tân thơ

ca để khẳng định vị trí của Bích Khê trong phong trào Thơ mới

b) Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài này, cần sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

 Phương pháp miêu tả

 Phương pháp phân tích tu từ

 Phương pháp so sánh đối chiếu

5 Giới hạn của đề tài:

Bài nghiên cứu khảo sát toàn bộ thơ Bích Khê in trong hai tập Tinh huyết và Tinh hoa Trong đó, chúng tôi tập trung nghiên cứu đặc

điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê, bao gồm: đặc điểm ngữ âm, từ vựng – ngữ nghĩa, ngữ pháp và đặc điểm tu từ Những đặc điểm này góp phần nhận diện phong cách thơ Bích Khê đồng thời ghi nhận những nỗ lực cách tân của ông trong Thơ mới, cũng như trong thơ ca hiện đại Việt Nam

6 Đóng góp mới của đề tài:

Nghiên cứu về ngôn từ nghệ thuật thơ Bích Khê, chúng tôi mong muốn chỉ ra những nét độc đáo trong nghệ thuật sử dụng ngôn từ, từ đó góp phần nhận diện phong cách thơ Bích Khê

Ngoài ra, đề tài còn góp phần làm nổi bật thêm những đóng góp tích cực của Bích Khê trong tiến trình hiện đại hóa thi ca Việt Nam giai đoạn 1932 – 1945

7 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn:

a) Ý nghĩa lý luận

Đề tài làm rõ đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê, từ đó góp phần nhận diện phong cách thơ ông Đề tài cũng góp phần nghiên cứu về phong cách sáng tác của các nhà thơ trong cuộc đổi mới mạnh mẽ của nền văn học Việt Nam đầu những năm ba mươi của thế kỉ XX

b) Ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê góp phần bổ sung

tư liệu về mảng nghiên cứu ngôn ngữ thơ của các nhà Thơ mới nói chung và nghiên cứu về ngôn ngữ thơ Bích Khê nói riêng; làm nền tảng cho việc mở rộng nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê

về sau

8 Kết cấu đề tài:

Chương I: Tổng quan về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Bích Khê 1.1 Khái lược về cuộc đời Bích Khê

1.2 Sự nghiệp sáng tác của Bích Khê

Chương II: Đặc điểm ngôn ngữ thơ Bích Khê

3.2 Ngôn ngữ thơ huyền diệu

3.3 Ngôn ngữ thơ lõa thể

Tiểu kết

Kết luận

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN VỀ CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC CỦA

BÍCH KHÊ

1.1 Khái lược về cuộc đời Bích Khê

Bích Khê tên thật là Lê Quang Lương, sinh ngày 24/3/1916 tại quê ngoại,

xã Phước Lộc, quận Sơn Tịnh, nhưng lớn lên tại quê nội thị xã Thu Xà, xã Nghiã Hoà, Quảng Ngãi Mất ngày 17/1/1946, tại Thu Xà

Là con út trong gia đình tám anh chị em (4 chị, 3 anh), cha là Lê Mai Khê một nhà Nho mất sớm và mẹ là bà Phạm Thị Đoan.Thủa nhỏ Bích Khê học ở Thu Xà, rồi Đồng Hới và lên trung học vào trường dòng Pellerin Huế Sau ra

Hà Nội học tú tài, ban Triết Năm 1934, Bích Khê bỏ học, cùng người bạn vào Phan Thiết mở trường tư, vừa dạy vừa sáng tác trong 2 năm (1934-1936) Mắc bệnh phổi từ 1935 (19 tuổi) Phải điều trị ở bệnh viện lao Pasquier, Huế, trong hơn một năm (1936-1937) Năm 1938,ông trở lại Phan Thiết mở trường dạy

học lần thứ nhì (1938-1939) và xuất bản tập thơ đầu tiên:Tinh huyết (1939) do

Hàn Mặc Tử viết tựa

Năm 1941, ông về Huế dạy học, được ít lâu, bệnh phổi tái phát, lại phải trở vào bệnh viện Pasquier điều trị lần thứ nhì, vào năm 1942 Ông mất năm

1946, ở tuổi ba mươi

Bích Khê làm thơ từ năm 15 tuổi (1931), theo các thể cổ điển như: Đường

luật, từ khúc, hát nói, đăng trên các báo Tiếng dân (Huế), Phụ nữ tân văn (Sài

Gòn), và Đông Tây (Hà Nội) Khoảng năm 1936, Bích Khê chuyển sang Thơ

mới Tập Tinh huyết (1939), là tác phẩm duy nhất được in khi Bích Khê còn

ông đều đặn xuất hiện trên mặt báo này, và đăng rải rác ở một số báo khác như

“Phụ nữ Tân Văn”, “tuần báo Đông Tây” dưới các bút danh Lê Mộng Thu, Bích Khê Tuy tuổi đời tác giả còn trẻ, nhưng nhiều bài thơ của ông đã đạt đến trình độ già dặn, và được nhiều bậc túc Nho tán thưởng.Hấp thụ truyền thống yêu nước của gia đình, đồng thời chịu ảnh hưởng của cụ Phan Bội Châu, “thơ cũ” của Bích Khê nằm trong xu hướng văn chương “ưu thời mẫn thế” vào những năm đầu thế kỷ 20

Năm 1936, Bích Khê bắt đầu bước vào dòng xoáy của “Thơ mới”.Điều đó không có gì lạ trong xu thế đổi mới tất yếu của thơ ca Việt Nam đương thời, mà Hàn Mặc Tử cũng là một trường hợp tiêu biểu Có lạ chăng là một khi đã

chuyển hướng, Bích Khê muốn vượt lên đi đến một cuộc “Duy tân” (tên một

bài thơ nổi tiếng của ông) thật mạnh mẽ, sâu sắc và táo bạo đối với thi ca Để làm việc này, Bích Khê đã tìm đến các trường phái thi ca hiện đại của Phương Tây cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20: chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa tượng trưng, chủ nghĩa siêu thực Đặc biệt ông chịu ảnh hưởng của mỹ học Baudelaire mà

ông tôn làm “Vua thi sĩ” (“Người ăn mày” – “Tinh huyết”) Nhưng ông không

dừng ở đó, mà còn tiếp biến nhiều quan điểm nghệ thuật khác của các nhân vật

cự phách thuộc các trường phái nói trên: Rimbaud, Verlaine, Mallarmé v.v… Tuy nhiên, trong khi hướng mạnh về phương Tây, Bích Khê vẫn giữ những mối liên hệ mật thiết, bền chặt với các truyền thống văn hóa, văn học phương Đông và dân tộc Lý Bạch của Trung Quốc, Hồ Xuân Hương và Tản Đà của Việt Nam vẫn để những dấu vết sâu đậm trong thơ ông.Và nếu Hàn Mặc Tử tìm nguồn cảm hứng trong Thiên Chúa giáo, thì Bích Khê đến với Phật giáo và Đạo giáo

Tất cả những điều này chi phối mạnh mẽ hoạt động sáng tác của Bích Khê, nhất là trong thời gian đầu của quá trình chuyển hướng sang Thơ mới, mà kết quả là sự ra đời của tập thơ “Tinh huyết” vào cuối năm 1939

Sau “Tinh huyết”, mặc dù trong tình trạng sức khỏe ngày càng suy giảm nhưng Bích Khê vẫn tiếp tục sáng tác “Tinh huyết” là cả một bầu máu nóng của tuổi trẻ với những ưu điểm, nhược điểm của nó Sự háo hức đi tìm cái mới

lạ, sự sôi nổi trong cảm hứng sáng tạo, một mặt đem lại sức sống và tính độc

đáo cho các bài thơ, nhưng mặt khác có lúc cũng dẫn đến những gì còn sượng, chưa nhuần nhị Có thể nói đó mới là một cuộc thử nghiệm táo bạo.Đến “Tinh hoa”, sự bồng bột ban đầu lắng xuống, những cái gì quá đà được gạn lọc để hiện lên một Bích Khê chín chắn hơn, cả về tâm hồn lẫn nghệ thuật Một sự so sánh những bài thơ trong dạng ban đầu trong “Tinh huyết”, với những văn bản

đã được sửa đổi của chúng in trong tập “Tinh hoa” sẽ cho ta thấy một phần quan trọng của sự chuyển hướng ấy Trong sự kết hợp Đông – Tây, nếu trước kia ảnh hưởng của phương Tây có phần mạnh hơn, thì bây giờ yếu tố phương Đông trỗi dậy để tạo ra sự hài hòa trong nội dung cũng như trong hình thức Nói cách khác, “Tinh hoa” là một cuộc trở về; trở về với những lối thơ truyền thống cùng những âm hưởng quen thuộc, nhưng cấu trúc không hoàn toàn như cũ; trở về với cách nghĩ, điệu cảm quen thuộc nhưng với một tâm trạng của con người thời đại mới Tuy nhiên ông vẫn giữ một sự nhất quán về những quan niệm nghệ thuật cơ bản của mình

1.2.2 Về chủ nghĩa tượng trưng trong thơ Bích Khê

1.2.2.1 Vài nét về chủ nghĩa tượng trưng

Chủ nghĩa tượng trưng là một trào lưu nghệ thuật và là một quan điểm triết học - mỹ học xuất hiện cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX.Vì thế, nó là một thuật ngữ nhiều nghĩa để chỉ một trào lưu không thuần nhất Tháng 9 năm

1886, chủ nghĩa tượng trưng ra đời ở Pháp với bản “Tuyên ngôn tượng trưng” của Jean Moreas đề xuất một quan niệm thi ca mới nhằm phản ứng lối thơ thiên

về chạm trổ, trau chuốt ngôn từ của phái Thi sơn (Parmasse) và cách làm thơ quá dễ dãi của trường phái lãng mạn Họ quan niệm: thi ca tượng trưng biểu hiện trước hết “những tư tưởng nguyên uỷ”, nó là kẻ thù của “sự mô tả khách quan” Hình tượng tượng trưng là đa nghĩa, bất định, nó ghi nhận sự tồn tại của

“khu vực bí ẩn” (Mallarmé), của “những cái vô hình và những thế lực định mệnh” (Maeterlinck), thơ “trước hết phải có nhạc tính” do âm nhạc hơn hẳn các nghệ thuật khác trong việc truyền đạt những sắc thái, những bán âm (Verlaine) Quan niệm tượng trưng như là hình tượng có khả năng không chỉ biểu đạt những sự tương hợp của các khách thể và hiện tượng mà trước hết có khả năng truyền đạt “nội dung thể nghiệm của ý thức” (A, Belyi) Do vậy, ở

những tác phẩm tượng trưng, biểu tượng vật thể thực được đan bện chặt với các thủ pháp ấn tượng Vai trò chủ đạo trong nhận thức và sáng tác nghệ thuật của chủ nghĩa tượng trưng là trực giác - được đồng nhất với sự bừng ngộ thần bí, với sự khải thị, với trạng thái kích động cao Ta có thể rút ra những điểm nổi bật của chủ nghĩa tượng trưng như sau:

1- Về nguyên tắc mỹ học: Nếu như thơ lãng mạn chủ yếu biểu hiện

bằng hình tượng, hình ảnh tương phản thì thơ tượng trưng biểu hiện mối quan

hệ giữa con người và sự vật trong mối tương hợp Mỹ học tượng trưng cũng quan niệm giữa vũ trụ và con người có một mối tương quan bí ẩn Mối tương giao, tương hợp này diễn ra trên nhiều mặt Có sự tương giao về ý niệm: hư - thực, có sự tương giao về cảm giác: ánh sáng - bóng tối, có sự tương giao về không gian: ngang - dọc, có sự tương giao về màu sắc: đen - trắng, có sự tương giao về màu vị: trong - ngọt…

2- Về quan niệm thơ: Chủ nghĩa tượng trưng xem thơ như một thứ siêu

cảm giác, không giải thích được Thơ phải gắn chặt với âm nhạc, phải gợi chứ không vẽ các đường nét, hình thể (Verlaine).Nghĩa là thơ không cần có hình tượng rõ nét, và được quan niệm như một bản hoà âm huyền ảo.Mỗi từ trong thơ phải gắn liền với một nốt nhạc

3- Về đặc điểm thơ tượng trưng: Chủ nghĩa tượng trưng xem thế giới

hữu hình chỉ là hình ảnh, là cái bóng, là tượng trưng cho một thế giới mà ta không nhìn thấy được Đây mới chính là bản thể của thế giới.Cho nên, nhà thơ phải đến với cuộc sống bằng trực giác vì chỉ có trực giác mới tìm ra cái bí ẩn nằm sau thế giới hữu hình, mới nhìn thấy thế giới đích thực là cái thế giới không nhìn thấy ấy

4- Về mặt ngôn từ và phương thức thể hiện: Thơ tượng trưng dùng biểu tượng như là một cấu tạo hình tượng đặc biệt để chống lại lối miêu tả và biểu lộ tình cảm trực tiếp của chủ nghĩa lãng mạn Nói cách khác, chủ nghĩa tượng trưng tôn trọng điều bí ẩn của thơ.Họ tránh dùng miêu tả mà dùng những từ gợi lên ý nghĩa.Tức là dùng biểu tượng như là một phương tiện biểu hiện

Đến thời kỳ cuối, thơ tượng trưng rơi vào hình thức chủ nghĩa, mấp mé giữa đường ranh nghệ thuật và phi nghệ thuật bằng lối thơ hũ nút, kín mít.Điều

này khiến thơ tượng trưng rơi vào tình trạng phi giao tiếp, có tính chất loại bỏ

sự giao tiếp của người đọc

1.2.2.2 Những yếu tố tượng trưng nổi trội trong thơ Bích Khê

Bích Khê là một nhà thơ tượng trưng tiêu biểu cho phong trào Thơ

mới Hoài Thanh, trong Thi nhân Việt Nam nhận định: “Bích Khê và ít người

nữa như Xuân Sanh muốn đi tới chỗ người ta thường cho là cao nhất trong thơ tượng trưng” [12, tr.1] Tác giả Lê Huy Oanh cho rằng: “Trong thế kỉ XX, nhất

là thời tiền chiến, tại Việt Nam, hiện tượng thơ tượng trưng nổi bật trong các thi phẩm của thi sĩ danh tiếng như Phạm Hầu, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử, Đinh Hùng và nhất là Bích Khê” [9, tr.1] Năm 1997, trong bài viết Bích Khê – truyền thống và cách tân, giáo sư Lê Đình Kỵ cũng đồng tình: “Thành tựu nổi bật nhất của nhà thơ (chỉ Bích Khê) là gắn với lối thơ tượng trưng” [6, tr.1]

Baudelaire là người mở đầu trường phái tượng trưng Pháp Năm 1887 tập thơ “Những bông hoa ác” của Baudelaire ra đời đã làm chấn động dư luận Pháp và ông bị tòa kết án vì tội đã thi vị hóa cái Xấu, cái Ác Đặc điểm này ảnh hưởng không nhỏ đến các nhà thơ mới Việt Nam trong quá trình sáng tác của

họ, trong đó có Bích Khê Qua những sáng tác của mình, Bích Khê thực sự đã thi vị hóa cái hoá cái tội lỗi, nhuốc nhơ, rùng rợn thành cái cao siêu, nhơn đức, thơm tho, khoái lạc, tiêu biểu cho quan điểm này là bài thơ Sọ người Những hình ảnh mà Bích Khê sử dụng trong Sọ người: một “khối mộng” cho “hồn thơ chếnh choáng”, một “buồng xuân hơ hớ”, “một bình vàng”, “chén ngọc đầy hương”, cả một hồ trăng lấp loáng ẩn chứa ở đó cả một sự sống đầy tình thương

“người chứa một trời thương” Nhan đề bài thơ đã không thể chi phối cái sức sống đầy “người chứa trời thương” ấy, nếu không phải là cách thi vị hóa của chủ nghĩa tượng trưng thì đã không thể viết nên một “Sọ người” như thế

Một đặc điểm nổi bật của chủ nghĩa tượng trưng là đề cao âm nhạc trong thơ vì họ quan niệm âm nhạc là nghệ thuật cao siêu nhất Nếu Xuân Diệu

có “Nhị hồ”, Nguyễn Xuân Sanh có “Tiếng địch” là những tác phẩm đề cao nhạc tính trong thơ thì Bích Khê lại có cả một gia tài nhạc thơ vô cùng đặc sắc Nhạc tính nổi bật nhất trong thơ Bích khê là nhạc tính của thơ bình thanh.Với tập “Tinh huyết” (1939), Bích Khê có hẳn ba bài thơ bình thanh: “Hoàng hoa”,

“Tỳ bà” và “Nghê thường”, chưa kể những câu thơ bình thanh nằm đều khắp trong tập thơ Lối thơ bình thanh của Bích Khê là một sự cách tân thể loại thơ

ca truyền thống, những niêm luật cũ bị phá vỡ bởi thế đối lập thanh điệu: cao - thấp, bằng – trắc Đây là bước khám phá âm thanh độc đáo giúp thi nhân thâm nhập sâu vào đối tượng thẩm mỹ, lắng nghe được tiếng thì thầm của lòng mình, sinh khí êm đềm của ngoại giới.Với thơ bình thanh, Bích Khê đã khẳng định được sức mạnh kỳ diệu của vỏ âm thanh ngôn ngữ - cái mà người ta thường nói qua loa, thậm chí không để ý đến.Tuy nhiên nhạc tính trong thơ Bích Khê không phải chỉ thể hiện ở thơ bình thanh mà còn hiện lên ở nhiều thủ pháp nghệ thuật khác Ngoài sự khai thác giá trị âm thanh ngôn ngữ ở mặt thanh điệu: cao – thấp, bằng – trắc,… Bích Khê còn chú ý đến các yếu tố âm thanh ngôn ngữ cùng với hình thức điệp từ, điệp khúc… Những thủ pháp này xuất hiện nhiều trong các bài: Tiếng đang mưa, Thi vị …Nhạc tính trong thơ Bích Khê còn thể hiện ở nhịp điệu, tiết tấu thơ Với Bích Khê, sự dừng hơi trong ngữ lưu cũng là một phương tiện nghệ thuật tân kỳ

Nguyên tắc mỹ học của chủ nghĩa tượng trưng như đã nói ở trên là sự tương giao, tương hợp Baudelaire quan niệm: Vũ trụ là một thể thống nhất, trong đó tất cả đều tương ứng với nhau Có sự tương ứng giữa tự nhiên và cái siêu nhiên, có sự tương ứng giữa thế giới này với thế giới đằng sau đầy bí ẩn, đặc biệt là sự tương ứng giữa các giác quan “Mùi hương, màu sắc và âm thanh tương giao cùng nhau”, “Có những mùi hương mát như da thịt trẻ con, ngọt ngào như tiếng sáo, xanh mượt như cỏ non” (Baudelaire - Tương ứng)

Thơ Bích Khê là sự một sự tương giao tổng thể.Tương giao giữa thiên nhiên, con người, thơ, hoạ và nhạc, hương, vị và cả mọi giác quan khác Sự

tương giao giữa vũ trụ và con người: “Gió đa tình hôn”, “Gió đi chới với”,

“mặt hoa thơm tho mùi thịt”, “người thiếu nữ hiện trong trăng”, “da thịt ý tuyết băng”, “mát như xuân”, “người lộ mỏng như sương”, “khung trắng trời mây trắng” Rồi đến sự tương ứng giữa các giác quan: “thơm tho mùi thịt”,

“da thịt phô bày”, “ngọt tợ hương”, “rào rạt nỗi cảm thương” Đến sự tương

ứng về màu sắc: “khung trắng”, “khăn hồng”, “màu trăng”, “mây trắng”,

“màu lưng chừng trời”, “màu phơi nơi nơi”, “màu ôm vai gầy”… Nhìn trên

tổng thể có thể nhận thấy thơ Bích Khêchịu sự ảnh hưởng của nguyên tắc mĩ học và chủ nghĩa tượng trưng sâu sắc, sự tương giao trong thơ Bích Khê đan chéo, bện chặt thể hiện nét độc đáo mà Bích Khê dày công sáng tạo nhằm đưa thơ mình đến gần nhất với quan niệm của chủ nghĩa tượng trưng về nguyên tắc

mĩ học

Nhìn chung, những yếu tố tượng trưng nổi trội trong thơ Bích Khê là cách thi vị hóa cái Xấu, cái Ác, đề cao âm nhạc và sự tương giao, tương hợp trong thơ Những yếu tố này góp phần tạo nên một diện mạo mới cho thơ Bích Khê trong giai đoạn này

Tiểu kết

Ở chương 1 chúng tôi đã điểm qua hai nội dung cơ bản là cuộc đời Bích Khê và sự nghiệp sáng tác của ông, trong đó chú trọng đến việc giới thiệu những sáng tác của Bích Khê cùng với những yếu tố tượng trưng nổi trội trong thơ ông Việc làm này nhằm cung cấp các kiến thức cơ bản về quá trình sáng tác của Bích Khê để thuận lợi cho việc tìm hiểu nội dung chính của đề tài là đặc điểm ngôn ngữ của nhà thơ Đây là cơ sở lí thuyết để chúng tôi triển khai phần trọng tâm của đề tài trong những chương sau

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ THƠ BÍCH KHÊ

2.1 Đặc điểm ngữ âm

Nhìn từ phương diện ngữ âm tiếng Việt, ba thành tố cơ bản cầu thành nên nhạc điệu của một bài thơ là vần, nhịp điệu và thanh điệu Khác với văn xuôi, thơ ca đòi hỏi yêu tố ngữ âm phải được tổ chức một cách có hệ thống, phải tạo được sự cộng hưởng cao độ giữa âm thanh và ý nghĩa, vì thế mà khi đề cập đến đặc điểm ngôn ngữ thơ thì đặc điểm ngữ âm được đưa lên hàng đầu

So với các nhà thơ cùng thời như Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên… Bích Khê tuy không có tuyên ngôn rõ ràng, nhưng khảo sát toàn bộ thơ ca của ông

có thể thấy ông rất có ý thức cách tân thơ, ít nhất là về mặt hình thức mà cụ thể

là ở phương diện ngữ âm Trên cái nền thơ ca truyền thống, Bích Khê thêm vào

đó cái tôi sáng tạo của mình từ cách hiệp vần, cách tổ chức nhịp điệu hay cách hòa phối thanh điệu để từ hình thức ngôn từ ấy, nội dung thơ Bích Khê đến gần hơn với người đọc Hiển nhiên, không phải câu thơ nào, bài thơ nào của Bích Khê cũng thành công về mặt ngữ âm nhưng nhìn chung, Bích Khê đã có những dấu ấn và đóng góp to lớn trong quá trình đổi mới hình thức thơ ca ở Việt Nam khi thơ ông xuất hiện cách đây đã hơn năm 70 năm

2.1.1 Vần

2.1.1.1 Khái niệm vần trong thơ

Theo tác giả Mai Ngọc Chừ [2, tr.1], vần là sự hòa âm cộng hưởng theo những qui định ngữ âm nhất định giữa hai từ hoặc hai âm tiết ở trong hay cuối dòng thơ và thực hiện những chức năng nhất định như liên kết các dòng thơ gợi

tả, nhấn mạnh sự ngừng nhịp

Xét từ hình thức thơ ca, việc liên kết giữa các dòng thơ là yếu tố cơ bản

để hình thành một bài thơ Chính sự “khắc khe” về mặt hình thức ấy đòi hỏi các

nhà thơ phải nắm rõ hệ thống niêm luật của thơ ca truyền thống đồng thời phải

có những cánh tân độc đáo góp phần đổi mới hình thức thơ ca Việt Nam

Trong Tiếng việt, vần được xác lập bởi nhiều tiêu chí khác nhau Xét về

vị trí các tiếng hiệp vần chia ra vần chân, vần lưng Theo mức độ hòa âm giữa các âm tiết hiệp vần có vần bằng và vần trắc Ngoài ra, dựa vào lý thuyết độ vang của ngôn ngữ học, người ta còn có thể chia vần thành vần mở, vần khép, vần nửa mở, nửa khép

Trên nền hệ thống niêm luật thơ ca truyền thống, các nhà thơ mới đã bộc

lộ cái tôi của mình bằng những cách tân độc đáo, nhiều cách hiệp vần sáng tạo

đã khẳng định tên tuổi của họ và đóng góp không nhỏ trong quá trình cách tân hình thức thơ ca Việt Nam

2.1.1.2 Cách hiệp vần trong thơ Bích Khê :

Tuy không có một tuyên ngôn rõ ràng nhưng những gì Bích Khê thể hiện trong thơ mình đã phần nào cho thấy khả năng tổ chức ngữ âm trong thơ của ông hoàn toàn vượt bậc Vần được xác lập trên cơ sở nhiều tiêu chí khác nhau nhưng khi khảo sát toàn bộ thơ Bích Khê, điểm nổi bật và đặc trưng nhất của thơ ông là việc sử dụng vần chân và vần lưng vô cùng sáng tạo và hiệu quả

Xem xét vị trí của 1550 cặp trong hai tập thơ “Tinh Huyết” và “Tinh Hoa”, kết quả thu được như sau :

Bảng 2.1 Số lượng và tỉ lệ loại vần ( xét theo vị trí ) trong hai tập thơ Tinh

huyết và Tinh hoa của Bích Khê

vai trò rất lớn trong việc tạo nên âm hưởng cho lời thơ góp phần biểu đạt cảm xúc Lấy cách gieo vần trong bài “Chùa Ông Thu Xà” là một ví dụ:

Mây trắng bay về núi Thạch chưa

Chúa Ông chim hót ở ngoài mưa

Ngồi trên gò mả nghe chuông vọng

Sắc cỏ thơm mùi kinh sách xưa

Ở đây việc gieo vần chân là hoàn toàn hợp lí để biểu đạt cảm xúc của bài thơ có cái gì đó nhớ nhung mà không bi lụy, tha thiết mà không rời thực tế,

cứ như thế mạch thơ là một chuỗi những hình ảnh cộng gộp vào nhau nhưng rõ ràng, thực tế tạo nên một bức tranh chan chứa tình yêu quê hương xứ sở

Ở thể thơ tám chữ, Bích Khê sử dụng vần chân gián cách nhịp nhàng:

Trăng gây vàng, vàng gây lên sắc trắng

Của gường hồ im lặng tợ bài thơ

Chân nhịp nhàng lòng nghe hương nằng nặng

Đây bài thơ không tiếng của đêm tơ

Trăng gây vàng, vàng gây lên sắc trắng

Của hồn thu đi lạc ở trong mơ…

(Mộng cầm ca)

Còn sự sắp xếp nào tinh tế hơn việc sử dụng lối điệp câu thơ trong một khổ thơ để gieo vần chân gián cách như Bích Khê làm trong đoạn thơ trên Cả đoạn thơ là một chùm liên tưởng nhẹ nhàng với những ý niệm về màu sắc, mùi hương thú vị Hãy xem Bích Khê tiếp tục thành công ở thể thơ 7 chữ với “Nghê thường”:

Ô trời hôm nay sao mà xanh!

Ngọc trăng xây vàng lên muôn cành

Nhung mây tê ngời sao kim cương

Dạ lan tê ngời say men hương

Điểm độc đáo trong cách gieo vần này chính là ý niệm về màu sắc, mùi

vị đi liền với nhau, cả đoạn thơ là một sự tung hứng nghệ thuật hiệu quả dựa trên niêm luật truyền thống

Với gia tài thơ đủ thể loại, Bích Khê dùng vần chân làm thành những mắt xích liên tục gắn nối khiến mạch thơ miên man, lời thơ tuôn chảy nhịp nhàng Việc sử dụng các âm tiết mang thanh bằng cũng khiến chất nhạc trong thơ Bích Khê từ đó lan tỏa âm vang Ngoài vần chân, vần lưng cũng được Bích Khê sử dụng trong hai tập thơ “Tinh huyết” và “Tinh hoa”:

Đây giây trinh bạch khóc sướt trong mơ

Đây hồn ngọc thạch xanh sao như tờ ?

Ôi cỏi lầu mây ách gì kim cương

Áo nàng thơ ngây nao nao nghê thường

Thơ bay ! Thơ bay vôn bàn tay ngà

Thơ ngà ngà say ? Thơ ngà ngà say…

(Nhạc)

Bích Khê tạo nên một âm hưởng độc đáo trong thể thơ 8 chữ của mình, vừa cổ điển vừa lại hết sức tân kì, tạo nên hiệu quả cao trong việc cộng hưởng giữa âm thanh và ý nghĩa

Nhìn chung xét về vị trí hiệp vần trong thơ Bích Khê có thể thấy vần chân được sử dụng chiếm ưu thế và được phát huy cao độ về hiệu quả nghệ thuật Vần lưng dù ít được sử dụng nhưng lại rất có giá trị khi được Bích Khê

sử dụng để tạo một âm hưởng độc đáo: vừa cổ điển vừa tân kì Có thể thấy Bích Khê từng bước đổi mới hình thức thơ mà cơ sở là đổi mới cách gieo vần gắn liền với ý niệm và trường liên tưởng

2.1.2 Nhịp điệu

2.1.2.1 Khái niệm nhịp điệu trong thơ

Nhịp điệu là mặt ngữ âm không thể thiếu để cấu thành một tác phẩm văn học dưới hình thức thơ ca Nó là kết quả hòa phối âm thanh do ngắt nhịp mang lại, giữ vai trò nòng cốt tạo nên tiết tấu của nhạc thơ

Nếu văn xuôi đòi hỏi cách tổ chức đoạn hợp lí thì trong thơ ca, cách ngắt nhịp là yếu tố tiên quyết Cùng với vần nhịp là một yếu tố cơ bản đảm bảo sự liên kết trong kết cấu văn bản ngôn từ một bài thơ trữ tình Mỗi thể loại thơ ứng với cách ngắt nhịp khác nhau để đảm bảo một sự hài hòa nhất định mang tính đặc trưng từng thể loại, tạo được mối quan hệ giữa Nhịp điệu – Nhạc thơ – Cảm xúc

Nhìn trên tổng thể, thơ Bích Khê cách tân chủ yếu ở nhịp điệu thơ với

đủ mọi thể loại Nhịp điệu trong thơ Bích Khê đa dạng và phong phú

2.1.2.2 Nhịp điệu trong thơ Bích Khê

Bích Khê có cả gia tài các thể loại thơ: Thơ lục bát (Mĩ Tửu Ca, Huế Đa

Tình) song thất lục bát (Tiếng Đàn Mưa, Giọt lệ trích tiên), Thơ tám chữ (Mộng cầm ca, Tranh lõa thể, Sắc Đẹp), Thơ bảy chữ (Sầu lãng tử, Nghê Thường), Thơ ngũ ngôn (Ngũ Hành Sơn, Tiền – hậu)… Mỗi bài thơ là một sự

đầu tư chuẩn mực về mặt ngữ âm, chúng không lặp lại nhau mà tăng tiến, phát triển thành những dấu ấn riêng, mỗi bài thơ của Bích Khê là một trải nghiệm mới cho người đọc

Trong tập thơ “Tinh huyết”, Nhạc gần như là bài thơ tập hợp những cách

tân táo bạo nhất của Bích Khê Ở thể thơ 8 chữ, ông chọn ngắt nhịp ở chữ thứ

tư, chia câu thơ bát cú thành hai thể tứ tuyệt:

Ôi nắng vàng thơm/… rung rinh điệu ngọc

Những cánh hồng đơm,/ những canh hồng đơm

Nhẹ nhàng, nhịp nhàng/ thở đều trong sương

Màu trăng không gian/ như gờn gợn sóng

Từ ở phương mô/ nhạn mang thơ về

Đàn thơ cơ hồ/ lên cung âm điệu

Đây dây trinh bạch/ khóc suốt trong mơ

Đây hồn ngọc thạch/ xanh sao như tờ?

Nhà phê bình Đỗ Lai Thúy đã tinh tế khi nêu nhận xét “Cách ngắt nhịp này của Bích Khê khiến người đọc có cảm tưởng là hai bài thơ tứ tuyệt xếp cạnh nhau Tuy nhiên hiệu quả thực tế của bài thơ đã không như vậy Có lẽ sức mạnh của nhạc điệu tân kì, của ý tưởng mới mẻ đã cuốn phăng cảm xúc của người đọc không kịp để cho anh ta có đủ thì giờ nhớ đến thể tứ ngôn cũ” [13, tr.1] Ở một thể thơ khác Bích Khê chọn cách ngắt nhịp truyền thống kết hợp với cách gieo vần tạo nên những câu thơ đầy nhạc tính

Không gian tơ/ không gian tơ/ gợn sóng

Âm Thanh gì/ sắp sửa/ Ngọc Kiều ơi!

Hay hơi thở/ của hoa hồng/ mơ mộng

Hay buồn đêm/ rào rạt/ ứ muôn nơi?

(Mộng cầm ca)

Lam nhung/ ô! Màu lưng chừng trời;

Xanh nhung/ ô! Màu phơi nơi nơi

(Hoàng hoa)

Một bài thơ khác Bích khê duy tân cả câu thơ khi làm cho nó đứt nối, đứt nối nhiều lần tạo cảm giác ray rứt

Buồn và xanh trời Tôi trôi với bờ

Êm biếc Khóc với thu: lời úa ngô

Vàng – Khi cách biệt giữa hồn xây mộ

Tình hôm nay – Dài hôm qua thương nhớ

Im lặng nhìn bông ý lặng lờ lên

(Duy tân)

Tiết tấu bài thơ như bị đảo lộn, đứt quãng Chính cách làm này khiến nhịp điệu thơ biến đổi linh hoạt vào tạo hiệu quả độc đáo Chế Lan Viên cũng từng tập qua hàng:

Chỉ một ngày nữa thôi Em sẽ

2.1.3 Thanh điệu

2.1.3.1 Khái niệm thanh điệu trong thơ

Thanh điệu là yếu tố cơ bản tạo nhạc điệu trong thơ Tiếng Việt có hệ thống sáu thanh điệu, chia làm hai thể đối lập cơ bản là âm vực (cao - thấp) và

âm điệu (bằng trắc) Hòa phối thanh điệu là cách tổ chức phối hợp các đặc trưng ngữ âm của thanh điệu theo một kiểu nhất định nào đó trong câu thơ, đoạn thơ hay bài thơ cụ thể để tạo ra sự hài hòa về mặt âm thanh

Nhìn trên tổng thể, sự phối thanh điệu trong Thơ mới vẫn là sự phối hợp giữa hòa âm và nghịch âm, luân phiên bằng trắc vẫn là nguyên tắc tạo nhạc tính

cơ bản trong thơ lãng mạn Trong thơ Bích Khê, nét độc đáo và đặc trưng nhất chính là cách hòa phối thanh điệu mà chủ yếu là việc sử dụng thanh bằng

2.1.3.2 Sự hòa phối thanh điệu trong thơ Bích Khê

Với chủ nghĩa tượng trưng, được quan tâm trên hết mọi sự là nhạc điệu trong thơ (De la musique avant toute chose – Verlaine) Không phải ngẫu nhiên

mà Bích Khê có nhiều bài thơ, đoạn thơ dành cho nhạc, đậm tính nhạc Để làm nổi bật tính nhạc trong thơ mình, Bích Khê chọn cách sử dụng thanh bằng Khảo sát một số thi phẩm nổi tiếng của Bích Khê về việc sử dụng thanh bằng, kết quả thu được cụ thể như sau:

Bảng 2.2 Số lượng và tỉ lệ âm tiết thanh bằng trong một số bài thơ của Bích

Khê

Tên bài thơ Số âm tiết mang

thanh bằng

Tổng số âm tiết khảo sát Tỷ lệ

làm này là một đóng góp to lớn trong việc cách tân hình thức thơ Việt Nam đưa thơ ca tiến lên mỗi chặng đường mới, chặng đường của sự sáng tạo Điểm thú

vị là những câu thơ mà Hoài Thanh cho rằng đó là “những câu thơ hay vào bậc nhất trong thơ Việt Nam” [12, tr.1] tuyệt nhiên không có một thanh trắc nào:

Ô! Hay buồn vương cây ngô đồng

Vàng ơi ! Vàng ơi ! Thu mênh mông

Lam nhung ôi! Màu lưng chừng trời;

Xanh nhung ô! Màu phơi nơi nơi

Nhẹ nhàng, nhịp nhàng thở đều trong sương

Màu trăng không gian như gờn gợn sóng

Từ ở phương mô nhạn mang thơ về…

(Nhạc)

Ôi trời hôm nay sao mà xanh!

Ngọc trăng xây vàng lên muôn cành

Nhung mây tê ngời sao kim cương

Dạ lan tê ngài say men hương

( Nghê thường)

Có thể nói Bích Khê dù là đề cao sự tương đồng thanh điệu hay tuân thủ nguyên tắc bằng trắc thì thanh điệu trong thơ ông vẫn mang những nét đặc trưng riêng Chính sự sáng tạo không ngừng nghỉ của mình, Bích Khê đã đưa nhạc điệu trong thơ lên ngôi bằng những cách hòa phối thanh điệu tinh tế

2.2 Đặc điểm từ vựng – ngữ nghĩa

2.2.1 Lớp từ ngữ địa phương được sử dụng như một nét phong cách của Bích Khê

Theo tác giả Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệm và Hoàng Trọng Phiến:

“Những từ thuộc một phương ngữ (tiếng địa phương) nào đó của ngôn ngữ dân tộc và chỉ phổ biến trong phạm vi lãnh thổ địa phương đó thì được gọi là từ địa phương Như vậy, khái niệm từ địa phương trước hết nhằm vào những khác biệt về mặt từ vựng chứ không phải là những khác biệt về mặt ngữ âm” [3,

tr.1]

Lớp từ địa phương là lớp từ khó đi vào ngôn ngữ thơ ca do tính chất không phổ biến của nó Tuy nhiên, “nếu được dùng đúng chỗ, từ địa phương có thể hoán cải để tạo nên một hương vị đặc biệt không có cách nào thay thế được” [1, tr.1] Khảo sát lớp từ địa phương trong thơ Bích Khê, chúng tôi nhận thấy chúng bao gồm những từ chỉ xuất không gian và thời gian, những từ ngữ biến thể ngữ âm địa phương và những từ thuần phương ngữ.Những từ chỉ xuất không gian trong thơ Bích Khê được sử dụng với tần số rất thấp, chủ yếu là

phương ngữ Huế và Quảng Nam: mô, phương mô, xưa tê, bây chừ…

Thân đôi đời mô mới hết

Thơ tôi đời mô hết đau

(Châu)

Dáng tầm xuân uốn trong tranh Tố nữ

Ô tiên nương! Nàng lại ngự nơi nầy?

Nàng ở mô? Xiêm áo bỏ đâu đây?

Đến triển lãm cả tấm thân kiều diễm

(Tranh lõa thể)

Từ phương mô nhạn mang thơ về

(Nhạc)

Các từ ngữ biến thể ngữ âm địa phương xuất hiện trong thơ Bích Khê

thường xuyên như lòn (luồn), nút (hút, mút), ngớp (ngợp), thiệt (thật), dong

nhan (dung nhan), bịnh (bệnh)

Với từ nút (hút, mút) Bích khê dùng trong thơ với những cách khác nhau : Khi thì nút được sử dụng như một từ biến âm dưới dạng độc lập, lúc lại

rúng, long, sú, sửng, trô, ngó, bưa… Trong đó, sú (sú mớm), rúng (rung động)

được Bích Khê sử dụng thường xuyên: Tôi còn ảnh trong môi miếng/ Tôi sú

cho nguồn khoái lạc/ Tôi sú tình trong đôi môi ướt(Châu) Trong khẩu ngữ

Quảng Ngãi, sú có nghĩa là mớm với sắc thái yêu thương và Bích khê đã kế

thừa được nghĩa trên

Rõ ràng từ địa phương không chỉ là thói quen ngôn ngữ mà còn tạo nên sắc thái ý nghĩa, một sắc thái biểu cảm riêng giúp nhà thơ có thể tả đến tận cùng những cung bậc cảm xúc Bích khê sử dụng lớp từ địa phương trong thơ mình là vì lẽ đó

2.2.2 Các từ ngữ tập trung vào các trường nghĩa cảm nhận

Bên cạnh việc sử dụng lớp từ ngữ địa phương thì Bích Khê còn sử dụng các trường nghĩa về cảm giác, màu sắc, mùi vị Đặc diểm này cho thấy sự đa dạng và phong phú trong cách tổ chức từ ngữ của Bích Khê

Bích Khê được coi là nhà thơ có khuynh hướng tượng trưng tiêu biểu của phong trào thơ mới 1932 -1945 Chủ ngĩa tượng trưng đề cao thuyết tương giao và coi đó là nguyên tắc mĩ học chủ đạo Thơ Bích Khê chú trọng sự tương giao các giác quan và tạo nên một trường nghĩa về cảm giác

Cảm giác trong thơ Bích Khê thường là những trạng thái nội tâm Một

chuỗi các từ ngữ miêu tả cảm giác ấy: buồn, đau, khổ, thương nhớ, mơ tưởng,

đê mê, tê mê, miên man, cuồng say, cuồng men, run run, hồi hộp, lơi lả, ấp úng, e dè, rạo rực, náo nức, ngây ngất , say khướt, điên rồ…

Những cảm giác của xúc giác cũng đi vào thơ ông: sắc mặt non tơ,

hương mát, nhạc mát, hương ấm, tay êm…

Những từ ngữ chỉ cảm giác của thính giác cũng được Bích Khê gợi lên:

cây du dương, vay du dương, hương gầy nhạc, hương vang…

Trường nghĩa cảm giác trong thơ Bích Khê lúc là những thay đổi tinh tế trong tâm hồn con người, khi lại mang khát vọng, cảm xúc mãnh liệt nhất Trường nghĩa cảm giác đã góp phần tô đậm phong cách thơ lõa thể của Bích Khê

Ngoài trường nghĩa về cảm giác, màu sắc trong thơ Bích Khê cũng rất phong phú tạo nên một trường nghĩa về màu sắc có phần huyền diệu Màu vàng

trong thơ Bích Khê được sử dụng khá phổ biến như lá vàng, trăng vàng, sao

vàng, đêm vàng, sóng vang, lệ vàng… Màu xanh rất lạ: Mộng rất xanh, rất xanh (Sắc đẹp), xanh trời… Hay màu trắng độc đáo: Mộng sao mộng lạ - trắng như ngà (Mộng lạ), nụ cười trắng… Hay màu sắc của thế giới huyền diệu của băng tuyết, hào quang, ngọc ngà, gấm, mã não, trân châu, lưu li… vô cùng

sống động Trường nghĩa màu sắc đã cho thấy sự sáng tạo phong phú của Bích Khê trong cách tổ chức từ ngữ, việc làm này tạo được nhiều hình ảnh biểu trưng cho thơ ông

Một trường nghĩa nổi bật trong thơ Bích Khê là trường nghĩa về mùi vị

Những hương khoái lạc, cườithơm như ngọc dội hương,nhạc gầy hương,nhạc

ngọt, ngọt lịm… Trường nghĩa mùi vị có sự tương giao với màu sắc tạo nên

tinh thần thơ tượng trưng Pháp:

Mùi hương , màu sắc, âm thanh tương giao với nhau

Có những mùi hương mát như da thịt trẻ con

Ngọt ngào như tiếng sáo, xanh mát như cỏ non

(Tương ứng – Baudelaire)

Về mặt từ ngữ, Bích khê sử dụng lớp từ ngữ địa phương để tạo một sắc thái ý nghĩ, một sắc thái biểu cảm riêng nhằm cực tả những cung bậc của cảm xúc, của tâm hồn Nhà thơ cũng tạo ra các trường nghĩa về màu sắc, mùi vị và cảm giác với cách tổ chức từ ngữ đa dạng Việc làm này ngóp phần tạo nên phong cách thơ Bích Khê đồng thời góp phần cách tân thơ Việt Nam trong giai đoạn thơ Mới

2.3 Đặc điểm cú pháp

Một dãy âm tiết kế tiếp nhau thì tạo thành một câu thơ Khi mô hình âm luật kết thúc biểu thị bằng một chỗ ngắt âm luật thì đó là chỗ kết câu thơ Cũng khi nhờ vần mà biết thơ bằng cách chừa một khoảng trống ở lề phải trang giấy nhưng nếu xác định câu thơ là một thực thể âm luật thì người ta không thể