Văn hóa Đại Việt khởi phát và hoàn mỹ ở Thăng Long bởi nó hội tụ không chỉ ‘tinh khí’, tinh lực của bốn xứ đàng ngoài mà cả vùng Thanh Nghệ, Trung Bộ và là nơi hội nhập văn hóa Việt Chăm[r]
Trang 1Người Thăng Long - Hà Nội là những ai?
Văn hóa Đại Việt khởi phát và hoàn mỹ ở Thăng Long bởi nó hội tụ không chỉ
‘tinh khí’, tinh lực của bốn xứ đàng ngoài mà cả vùng Thanh Nghệ, Trung Bộ và
là nơi hội nhập văn hóa Việt Chăm sớm nhất và toàn diện sâu sắc nhất mà mở đầu là mỹ thuật kiến trúc với việc xây dựng thành Thăng Long và các chùa -tháp quy mô lớn thời Lý Trần; sau đó là âm nhạc, ca múa…
Lực hấp dẫn văn hóa của Thăng Long lớn và xuyên suốt cả ngàn năm, ngay khi chỉ là tỉnh Hà Nội hay là thủ phủ Đông Pháp thì đất Thăng Long vẫn là nơi hội tụ và là chóp đỉnh văn hóa tinh hoa Tất nhiên trong thế kỷ 19 còn có một trung tâm văn hoá đối trọng là Huế và trong thế kỷ 20 thêm Sài Gòn, trung tâm thứ ba Tuy nhiên vai trò, quy mô và sức hội tụ của hai trung tâm này phần nào vẫn mang tính vùng miền, chưa đạt tầm quốc gia thực sự như Thăng Long - Hà Nội
Người Thăng Long - Hà Nội là những ai?
Trước hết là quan lại, từ bậc trung trở xuống Các đại quan, công thần, đại trí thức thường quê các tỉnh khác Binh lính cũng tuyển từ các vùng khác (Thanh Hóa chẳng
Hai là tầng lớp thợ thủ công chất lượng cao từ khắp bốn phương về buôn bán và phần nào
là sản xuất tại đây Khi họ lập ra các phường tạo ra khu ‘phố phường’ nổi tiếng và đáp ứng nhu cầu
cả nước thì tay nghề và chất lượng sản phẩm mới được đẩy lên tuyệt đỉnh
Người Hà Nội Ảnh TT
Ba là lớp thương nhân buôn bán ở đây Chủ yếu là các tiểu thương, doanh nghiêp vừa
và nhỏ Các doanh nhân lớn hình như cũng không phải ‘Hà Nội gốc’
Trang 2Bốn là trí thức, văn nghệ sĩ ở hẳn hay vãng lai rồi tỏa về các tỉnh hoặc đi vào phương Nam Từ Sư Vạn Hạnh, Trần Quốc Tảng, Trần Thái Tông, Trần Nhân Tông, Lê Thánh Tông, Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên, Nguyễn An, Hồ Nguyên Trừng, Lê Hữu Trác, Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Du, Nguyễn Gia Thiều, Lãn Ông, tới Tú Xương, Tản Đà… các trí thức, nhà khoa học, văn nghệ sĩ của tất cả các ngành nghệ thuật mới thế
kỷ 20 đều có Thăng Long Hà Nội làm mảnh đất quy tụ, duy dưỡng, phát huy tài năng rồi đưa ảnh hưởng của họ ra toàn quốc Sau 1954, trong lý lịch họ thành phần được
Cuối cùng phải kể tới tầng lớp thanh niên sinh viên học sinh Các trường học từ thời Chu Văn An tới trường phổ thông và đại học thời cận hiện đại nơi đây đã là trung tâm đào tạo, quy tụ trí thức trẻ, chủ thể quan trọng nhất của giao tích và đổi mới văn hóa Trong lý lịch họ sẽ khai thành phần là ‘tiểu tư sản học sinh’ Không thể coi thường tầng lớp trẻ tuổi này trong văn nghệ Viêt Nam rất nhiều các tác phẩm đỉnh cao góp phầm làm bùng nổ văn hóa là của những tác giả ở lứa tuổi thanh niên thuộc thành phần này Tính chất giao tích, tiếp nhận cái mới là một nguyên nhân của hiện tượng
đó bởi tuổi trẻ của sinh viên học sinh là mảnh đất tốt nhất cho sự giao tích, đổi mới
Ở Thăng Long - Hà Nội, những đặc sắc của con người và văn hóa vùng miền vốn rất phong phú và phức tạp không đối chọi nhau như ở nơi khác mà dung hợp, hòa tan vào nhau Ở đây các nguồn lực trí tuệ được nhào nặn, thống nhất trở thành trí tuệ, văn hóa của cả nước Văn hóa Hà Nội do người của cả nước làm nên, nên mặc nhiên nó mang tầm quốc gia tính đại diện Và vì thế khi lan tỏa đi khắp nơi nó dễ dàng được chào đón như là chuẩn cần noi theo! Từ cách phát âm tiếng Việt, nghệ thuật ẩm thực tới khoa học, nghệ thuật… đều vậy
Không gian vật chất, lối sống và hành vi xã hội, không gian tinh thần và tính chất giao thoa ngã tư sẽ là các khuôn triện đóng dấu bản sắc văn hóa Hà Nội như một phần căn bản và đại diện cho văn hóa Việt Nam đồng thời như một không gian văn
Những nét bản sắc ấy thể hiện ở tính cách người Hà Nội (gồm ngững người ba đời liền ở đây và những người sống và làm việc ở đây) Những tính cách ấy tôi luyện, nhào trộn qua thực tế đời sống và biến thiên lịch sử để lắng đọng trong các tác phẩm nghệ thuật Đây là sự phát triển song song chứ không phải quan hệ đơn giản cái nọ quy định cái kia Không phải lối sống, tính cách ‘người Hà Nội’ quy định những đặc sắc văn nghệ Thăng Long - Hà Nội hay ngược lại mà đó là sự phát triển song song trên bình diện đời sống vật chất, chính trị, kinh tế, xã hội và trên bình diện đời sống
‘Trường phái Hà Nội’ là cái người ta có thể nói tới trong nhiều ngành văn nghệ với hai nội dung: Một là nó có bản sắc, tính cách khác với văn nghệ các vùng khác, mà khi đối chiếu so sánh hay khi thưởng thức người ta sẽ nhận ra ngay mặc dù nó không
Trang 3phải một trường phái nghệ thuật thực thụ về mặt nghệ thuật học (như biểu hiện, vị lai, sơn thủy đời Tống xưa hay Mao-Pop gần đây…)
Hai là nó giống như ‘Trường phái Paris’ theo nghĩa quy tụ các nghệ sĩ các nơi khác
về đó và họ tạo ra một dòng nghệ thuật đóng góp vào nghệ thuật địa phương đương thời (L’Ecol de Paris dùng để chỉ nghệ thuật các họa sĩ từ khắp các nước đến sống và làm việc tại Paris khoảng năm 1905- 1925 và sau thế chiến II)
Thơ Mới và Tự lực văn đoàn khác thơ Bình Định, Huế hay văn báo chí và tiểu thuyết Nam Bộ Sân khấu kịch nói, điện ảnh Hà Nội khác sân khấu điện ảnh Sài Gòn, ca
Thành phần dân chúng như trên và chức năng đô hội như trên quyết định một số tính cách ‘người Hà Nội’ mà chúng ta dễ dàng đồng thuận khi quy ước Có thể phác họa
- Buôn bán và làm công chức thì phải suy nghĩ căn cơ nhưng cũng phải lanh lẹn trong ứng xử, khéo ăn khéo nói Cởi mở tươi cười nhưng không bộc tuyệch, nông nổi Câu
“Lời nói không mất tiền mua/Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau” chắc chắn do người
- Trí thức, học sinh, trung lưu trưởng giả tất nhiên cũng phải thanh lịch và tao nhã Thanh lịch Tràng An cũng giống như ‘lịch sự pa-ri-diêng’ vậy! Hãy nghe anh phu xe kéo và cô gái điếm trong Ngựa người - Người ngựa của Nguyễn Công Hoan thưa gửi với nhau thì biết người Hà Nội thanh lịch tới mức nào! Về văn nghệ và đời sống văn nghệ tôi thấy Hà Nội có nhiều điểm rất giống Paris, không giống Bắc Kinh hay Berlin!
- Đồng thời sự sản xuất tinh thần tạo ra phong cách tư duy khá thâm trầm và phong cách cảm thụ tao nhã tính tế Từ cách ăn tới nét vẽ, câu văn hay sự nghiên cứu khoa
- Ở nơi ngã tư hội tụ, hội nhập nên người Hà Nội, văn hóa Hà Nội có tính bao dung,
dễ chấp nhận, xuê xoa các mâu thuẫn tránh các đối lập
- Để hoàn thành chức năng trung tâm hội tụ rồi lan tỏa ‘người Hà Nội’ thường trung dung, ba phải, nhiều khi bảo thủ để hãm phanh những gì quá cấp tiến, cực đoan, thái quá có thể dẫn tới gẫy đổ
Còn tiếp: Trường phái Hà Nội