Trong 5 phuùt ñoù, chuùng toâi höôùng daãn cho hoïc sinh caùch ñoïc, caùch toùm taét vaên baûn (ñoái vôùi vaên baûn töï söï), gôïi yù caùch traû lôøi caâu hoûi, cho hoïc sinh ghi theâm m[r]
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU :
Trong bất kì giai đoạn nào, môn Văn cũng hướng tới những nhiệm vụchủ yếu sau :
- Giúp người học biết đọc, biết viết
- Giúp người học thấy được cái hay, cái đẹp và biết cảm nhận, thưởng thức cái hay, cái đẹp của văn chương, nghệ thuật
- Giúp người học mở mang tri thức, đồng thời còn giúp giáo dục tư tưởng, tình cảm và rèn luyện nhân cách cho người học
Ngoài những nhiệm vụ trên, môn Văn còn cung cấp cho người họcnhững cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ cũng như cách thể hiện rất đadạng, độc đáo về cuộc sống và con người Chính vì vậy, để môn Vănphát huy hết nhiệm vụ của mình, người học cần phải biết cảm nhận,thẩm thấu tác phẩm Văn học một cách đầy đủ, sâu sắc và toàn diện Với học sinh bậc Trung học cơ sở, các em chưa có thể tự mình nghiêncứu để hiểu sâu sắc về một tác phẩm nào đó Vì vậy giáo viên phải làngười định hướng, chỉ đường, từng bước giúp học sinh làm quen với côngviệc tự nghiên cứu Học sinh tự nghiên cứu tác phẩm thông qua hệ thốngcâu hỏi phần Đọc – Hiểu văn bản trong sách giáo khoa, sau đó giáoviên sẽ giúp học sinh tìm hiểu sâu hơn, kĩ hơn tác phẩm đó trong nhữnggiờ học trên lớp Khi tự nghiên cứu bài ở nhà có nghĩa là học sinh đãtrực tiếp đi vào tác phẩm bằng chính năng lực sẵn có của mình Để rồitrên cơ sở những hiểu biết ban đầu của học sinh về tác phẩm ấy, giáoviên sẽ khơi sâu, phát triển những cảm nhận đúng đắn và điều chỉnhnhững cảm nhận, suy nghĩ ban đầu còn chủ quan, lệch lạc trong ý tưởng
của học sinh.
Trong quá trình giảng dạy, tôi thấy : Muốn một giờ dạy đạt hiệu quảthì việc tự nghiên cứu, chuẩn bị bài ở nhà của học sinh là rất cần thiếtvà quan trọng Mà để học sinh có sự chuẩn bị tốt thì việc hướng dẫnchuẩn bị bài mới của giáo viên phải được chú trọng và đầu tư
Trang 2Nhưng làm thế nào để học sinh thực hiện tốt thao tác này? Làm thếnào để phát huy tối đa và có hiệu quả vai trò của môn Văn? Làm thếnào để giờ học trên lớp đạt hiệu quả? … Đó là những câu hỏi mà tôi luôntrăn trở, suy nghĩ.
Chắc hẳn nhiều giáo viên cũng đã tìm ra một số giải pháp để hướngdẫn học sinh học tốt phần Đọc – Hiểu văn bản, đã tạo được sự hứng thúcho học sinh, đặc biệt là mang lại hiệu quả cho giờ học Riêng tôi,tôi đãcùng các đồng nghiệp trong tổ Văn trao đổi, thảo luận và đã áp dụngmột số biện pháp cho học sinh lớp 9 Xin mạn phép trao đổi cùng đồng
nghiệp một số cách hướng dẫn học sinh học tốt phần Đọc – Hiểu văn bản (Ngữ văn 9) mà bản thân đã thực hiện tại trường THCS Ninh Gia.
B NỘI DUNG :
I CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI :
Hoạt động dạy và học là bao gồm toàn bộ các biện pháp, hình thứcdạy của thầy và học của trò theo tinh thần thầy tổ chức, hướng dẫn, tròchủ động, tích cực trong quá trình đọc – hiểu văn bản Các hoạt độngnày luôn hướng vào học sinh, người thầy tổ chức bài học theo cách đadạng hoá các biện pháp và hình thức dạy học Hoạt động dạy phải luônnhịp nhàng với hoạt động học để cùng tiến đến ba mục tiêu :
+ Thứ nhất : Về kiến thức
+ Thứ hai : Về thái độ
+ Thứ ba : Về kĩ năng
Ba mục tiêu ấy giáo viên phải đạt được thông qua bước Đọc – Hiểu
văn bản Đọc – Hiểu văn bản ta hiểu ở đây là đọc văn, bao gồm việc
tiếp xúc và thông hiểu cả nghĩa đen, nghĩa bóng, nghĩa hàm ẩn cũng nhưthấy được vai trò, tác dụng của các hình thức, biện pháp nghệ thuật ngôntừ, các thông điệp tư tưởng, tình cảm, thái độ của người viết và cả giá trị
tự thân của hình tượng nghệ thuật Đọc – hiểu văn bản thực chất là toàn
bộ quá trình tiếp nhận, giải mã văn bản Muốn phần Đọc – Hiểu vănbản trên lớp học tốt thì việc chuẩn bị ở nhà phải tốt
Để nâng cao chất lượng dạy và học, để đảm bảo mục tiêu giáo dụctoàn diện cho học sinh trong nhà trường phổ thông và khơi gợi tình cảmyêu mến môn Ngữ văn trong học sinh, đặc biệt đối với phần Văn học,giáo viên cần chú ý đến khâu chuẩn bị bài và hướng dẫn học sinh chuẩn
bị bài học Nếu cho rằng, khâu chuẩn bị bài học chỉ là tìm kiếm vài bađồ dùng dạy học như tranh ảnh minh hoạ thì chúng ta sẽ tạo ra các giờ
Trang 3học thiếu tính sáng tạo và không phù hợp với tinh thần tích cực và tíchhợp.
Cùng với việc chuẩn bị của người thầy, học sinh cũng phải tham giachuẩn bị bài học Giáo viên giao việc và yêu cầu học sinh thực hiện.Thông qua hoạt động này, học sinh tự trang bị cho mình một số kiếnthức và kĩ năng cơ bản nhất :
+ Kiến thức để đọc – hiểu văn bản
+ Phương pháp đọc – hiểu văn bản
Trong quá trình học, giáo viên phải giúp học sinh xác định được mụcđích của việc học Văn Một khi đã xác định được mục đích thì học sinhsẽ có phương hướng và biện pháp đúng, đồng thời thực hiện các yêu cầumột cách tốt nhất
Để học sinh tiếp thu kiến thức tốt và thực hiện tốt các lệnh : đọc diễncảm, tóm tắt, hỏi và trả lời các câu hỏi cảm thụ văn bản kể cả câu hỏitrắc nghiệm, giảng, bình và nghe giảng bình về văn bản, trò chơi diễnxuất để minh hoạ văn bản … giáo viên cần hướng dẫn học sinh các bướcchuẩn bị : chuẩn bị như thế nào, chuẩn bị những công việc gì?
II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU :
1 Về phía Giáo viên :
- Lúc chưa thay sách cũng như khi đã thực hiện chương trình thaysách, nhìn chung hầu hết chúng ta chỉ mới chú trọng đến việc đổi mớiphương pháp trong giờ dạy ở trên lớp, mà chưa thực sự quan tâm đếnviệc hướng dẫn học sinh cách học ở nhà, cách nắm bắt, khai thác và tiếpcận kiến thức của bài mới để chuẩn bị cho giờ học sau
- Xét ở chừng mực nào đó thì có thể nói rằng : Phần Đọc – Hiểu vănbản giáo viên hướng dẫn cho học sinh chuẩn bị còn nặng về hình thức,đôi khi qua loa, chiếu lệ Thời gian dành cho phần này rất hạn chế,nhiều khi bỏ qua Một phần là do cuối tiết học, hoặc hết thời gian; mộtphần là do giáo viên còn xem nhẹ ý nghĩa của việc hướng dẫn về nhà.Bước này, giáo viên thường tiến hành một cách rập khuôn : “về nhà nhớhọc thuộc bài và soạn bài tiếp theo” Với cách hướng dẫn như vậy sẽdẫn đến hậu quả là : học sinh không thấy được tầm quan trọng của việcchuẩn bị bài, chỉ chuẩn bị bài cho có để đối phó với sự kiểm tra của thầycô Như vậy phần chuẩn bị bài thực sự không có tác dụng khi các emhọc bài mới
Trong những năm gần đây, ở trường chúng tôi, giáo viên đã có chú ýhơn đến bước này nhưng hướng dẫn vẫn chưa cụ thể, còn chung chung
Trang 4Giáo viên thường hướng dẫn học sinh chuẩn bị phần Đọc – Hiểu vănbản với các lệnh sau :
+ Đọc trước văn bản chuẩn bị học
+ Tìm hiểu tác giả, tác phẩm theo chú thích trong sách giáo khoa + Trả lời đầy đủ nội dung các câu hỏi phần Đọc – Hiểu văn bản
- Và hình thức kiểm tra : thường là giáo viên hỏi tình hình soạn bài,chuẩn bị bài của lớp thông qua cán sự lớp Sau đó giáo viên gọi mộthọc sinh lên kiểm tra bài cũ và kết hợp kiểm tra lại việc soạn bài Nhiềukhi giáo viên cũng kiểm tra nhanh việc soạn bài của cả lớp nhưng chỉkiểm tra được về số lượng còn chất lượng chưa kiểm tra được
- Với cách hướng dẫn và hình thức kiểm tra trên, không phải chúng takhông đạt được mục tiêu của tiết học Tuy nhiên, khi trực tiếp thực dạytrên lớp, vì phần chuẩn bị của học sinh thiếu chu đáo (soạn đối phó) nênnhiều giáo viên còn lúng túng chưa phát huy được tính chủ động, sángtạo của học sinh Học sinh cũng lúng túng khi tiếp thu kiến thức mới vàchưa thực sự tích cực hoạt động
- Vì dặn dò không cụ thể nên trong quá trình hướng dẫn học sinh học
ở lớp, giáo viên còn bị động trong giảng dạy Vì bị động, nên giáo viênngại sử dụng đồ dùng dạy học (bảng phụ, tranh ảnh), ngại chuẩn bị câuhỏi thêm, ngại dùng phiếu học tập, chưa chú ý rèn cho học sinh kĩ năngđọc và nói … dẫn đến cách thức tổ chức hoạt động học tập cho học sinhtrong giờ học Văn thiếu linh hoạt, thiếu sinh động
Qua thực tế giảng dạy của bản thân và qua trao đổi cùng bạn bè,đồng nghiệp, tôi thấy rằng : Một khi giáo viên chưa dự kiến được nhucầu và khả năng của học sinh thì sẽ không khai thác và không tận dụnghết ưu điểm của sách giáo khoa và đồ dùng dạy học, điều đó tạo ra chấtlượng của mỗi tiết dạy Giờ học trở nên tẻ nhạt, đơn điệu khi vai trò tổchức, hướng dẫn của giáo viên mờ nhạt, học sinh thiếu tích cực hoạtđộng, không tự phát hiện, tìm kiếm để hình thành kiến thức Với cáchhướng dẫn học sinh như vậy thì hiệu quả giờ học chưa cao, giáo viênphải làm việc nhiều, giảng giải nhiều, học sinh không thực sự hứng thútham gia vào giờ học
2 Về phía học sinh :
Trong quá trình học ở lớp, học sinh còn nhiều hạn chế Cụ thể là :
- Một số học sinh yếu thường xem nhẹ việc soạn bài mới ở nhà Khigiáo viên dặn dò, hướng dẫn học sinh không tập trung nghe Do vậy,học sinh soạn lộn bài, soạn không đúng trọng tậm, nhiều khi không
Trang 5soạn Những đối tượng học sinh này chưa thực sự hiểu tác dụng của việcchuẩn bị bài mới.
- Trong phần trả lời câu hỏi phần Đọc – Hiểu văn bản, nhiều họcsinh trả lời rất sơ sài, cẩu thả, ít chú ý đến việc diễn đạt nội dung mà chỉđơn thuần là những câu trả lời cộc lốc, khó hiểu nhằm đối phó khi giáoviên kiểm tra Đôi khi học sinh trích nguyên cả đoạn văn trong văn bảnvà coi như hoàn thành việc chuẩn bị bài mới
- Có một số học sinh dùng các sách như : “Học tốt Văn 9” , “Sổ tayvăn học 9” để trả lời các câu hỏi Có sách tham khảo là tốt nhưng sửdụng chưa đúng mục đích Vì các em không đọc văn bản nên có tìnhtrạng học sinh soạn bài, trả lời câu hỏi đúng nhưng hỏi thêm thì khôngbiết, không hiểu bài Cá biệt có những em nội dung bài soạn đầy đủ(nhờ vào các sách học tốt) nhưng không ghi tên bài, khi giáo viên hỏi thìhọc sinh lúng túng, không biết tên bài và tên tác giả
- Học sinh không đọc tác phẩm nên câu trả lời không đạt yêu cầu,hoặc có đọc nhưng chỉ đọc lướt qua không nhớ được nội dung, khôngtóm tắt được ý chính Do đó, khi tìm hiểu về nội dung và nghệ thuật củatác phẩm thì học sinh đuối, khai thác và tiếp thu khó khăn
- Trong giờ học, học sinh tiếp thu bài yếu, thụ động; chưa tích cực,chủ động, sáng tạo cho nên hiệu quả giờ học chưa cao, chưa đáp ứngđược yêu cầu của tinh thần đổi mới hiện nay
- Với đối tượng học sinh khá giỏi thì các em còn thiếu sách thamkhảo, tài liệu nên giáo viên khó mở rộng, nâng cao kiến thức Các emchỉ biết nội dung kiến thức có trong bài học mà không biết tìm tòi để mởrộng
Để học sinh khắc phục những hạn chế trên, chúng tôi đã vận dụngmột số giải pháp và đạt được một số kết quả khả quan
III CÁC GIẢI PHÁP, TỔ CHỨC THỰC HIỆN VÀ KẾT QUẢ ĐẠT
ĐƯỢC :
Để hướng dẫn cho học sinh học tốt thì giáo viên phải có sự chuẩn bịtốt Trong mỗi tiết học, chúng tôi đã đầu tư về nội dung và thay đổi hìnhthức hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài mới Chúng tôi đã tiến hành
“Hướng dẫn học sinh học tốt phần Đọc – Hiểu văn bản” (Ngữ văn 9) bằng một số giải pháp sau :
Các giải pháp và tổ chức thực hiện :
Trang 61 Các giải pháp :
1-1 Đối với giáo viên:
a Giáo viên chuẩn bị bài mới :
Trong các phương pháp dạy và học Văn, chúng ta cần lưu ý đếnkhâu chuẩn bị của giáo viên, đây được xem như một khâu quan trọngnhằm “Dự kiến được một cách sát hợp các biện pháp, cách thức tổ chứccủa giáo viên, các tình huống, các hình thức tổ chức khám phá của họcsinh Đặc biệt là xây dựng được hệ thống câu hỏi hợp lí …”
(Phương pháp dạy – học văn, CĐSP HN,1995)
Khâu chuẩn bị bài nhằm vào ba nội dung :
+ Một là chuẩn bị kiến thức của thầy ở tầm sâu rộng để có dư kiến thức và lòng tin hướng dẫn học sinh cảm và hiểu đúng văn bản + Hai là dự kiến được các phạm vi tích hợp cụ thể trong bài học + Ba là dự kiến đúng các biện pháp và hình thức dạy học tương ứng
Chính vì vậy, ngoài chuẩn bị nội dung giờ dạy trên lớp của ngày hômnay, giáo viên cũng cần chuẩn bị trước bài tiếp theo, nghiên cứu kỹ nộidung bài mới để từ đó chọn lựa các câu hỏi và có cách hướng dẫn họcsinh tìm hiểu bài mới phù hợp
Ví dụ như khi dạy bài “Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng,công việc mà chúng tôi chuẩn bị để thuận lợi cho việc hướng dẫn họcsinh là:
- Xem kĩ nội dung bài (Mặc dù hôm sau mới học tác phẩm này)
- Tranh ảnh chân dung về Nguyễn Quang Sáng
- Tập truyện ngắn “Chiếc lược ngà” để giới thiệu cho học sinh tìm đọc
- Một số hình ảnh về chiến tranh, hình ảnh ngày sum họp khi đất nước thống nhất
- Định hướng trước hướng đi, chuẩn bị một số câu hỏi trọng tâm, câu hỏi thêm đểø yêu cầu học sinh tìm hiểu
- Sưu tầm thêm một số tác phẩm của Nguyễn Quang Sáng và một số tác phẩm của các nhà văn khác viết về chiến tranh
Để có một giờ dạy Văn hiệu quả đòi hỏi giáo viên phải đầu tư nhiềuthời gian và công sức trong việc chuẩn bị bài Nhưng chỉ có giáo viênchuẩn bị không thì giờ học ấy chưa thể gọi là đạt yêu cầu Học sinhcũng phải chuẩn bị kĩ thì giờ học trên lớp mới đạt hiệu quả Do vậy, họcsinh phải rèn thói quen đọc kĩ tác phẩm, đọc kĩ các yêu cầu trong tác
Trang 7phẩm Muốn học sinh thực hiện tốt thì giáo viên phải hướng dẫn, phảichỉ đường.
b Giáo viên hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài mới :
b 1 Hướng dẫn học sinh đọc văn bản :
Trong dạy và học văn , đọc là một khâu rất quan trọng đối với hoạt động tiếp nhận văn bản Đọc giúp cho học sinh bước đầu hiểu và cảm thụ được nội dung văn bản Qua đọc, có thể rèn luyện cho học sinh kĩ
năng tổng hợp, phân tích và vận dụng những điều đã đọc vào thực tiễn
học tập và cuộc sống Việc hướng dẫn học sinh đọc trước văn bản ở nhà
là bước đầu giáo viên đã tạo cho học sinh một tâm thế sẵn sàng, chủđộng tiếp nhận và lĩnh hội kiến thức
- Yêu cầu đầu tiên đối với đọc là học sinh phải đọc đúng, kĩ văn bản vì
nếu không đọc đúng, kĩ thì không thể tái hiện lại nội dung hoặc nhữngcảm xúc, suy nghĩ của nhà văn Đây là bước không thể bỏ qua đối vớibất kì một đối tượng học sinh nào, dù yếu hay khá giỏi đều phải thực
hiện Ngoài đọc để ghi nhớ nội dung văn bản, thì đọc còn giúp học sinh
tránh được sự hụt hẫng, bỡ ngỡ trong giờ học trên lớp khi giáo viên tiếnhành phân tích tác phẩm Chúng tôi yêu cầu học sinh nên đọc trước vănbản ở nhà theo bốn bước :
+ Đầu tiên, đọc qua văn bản một lần (đọc thành tiếng).
+ Bước thứ hai : đọc nhẩm
+ Bước thứ ba : đọc thầm (đọc bằng mắt)
+ Cuối cùng : đọc diễn cảm (Có ngữ điệu, nhịp điệu, theo vai nhân vật)
- Chúng tôi chú ý hướng dẫn và rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho họcsinh Vì đọc diễn cảm được xem là hoạt động phân tích văn bản bằnggiọng, nó phô diễn bằng giọng các cảm thụ ban đầu của người đọc vềtác phẩm Đọc đúng là biểu hiện đúng hướng thâm nhập tác phẩm
- Yêu cầu tiếp theo, khi đọc cần lưu ý xuất xứ của đoạn trích (Đoạntrích ở chương nào, phần nào của tác phẩm? Trích từ tác phẩm nào? …).Hướng dẫn học sinh tìm đọc nguyên văn tác phẩm Để giúp học sinhthuận lợi trong việc tìm hiểu tác phẩm, chúng tôi giới thiệu cho học sinhsách cần đọc
b 2 Hướng dẫn học sinh tóm tắt văn bản (thường rơi vào các văn bản tự sự)
Sau khi đọc, học sinh tiến hành tóm tắt nội dung Với thơ, nắm được
dòng cảm xúc hoặc nội dung cơ bản; Với truyện, kí … (văn xuôi), phảinắm được cốt truyện, nhân vật, dòng hồi tưởng … Khi thực hiện bước này
Trang 8có nghĩa là học sinh đã tự rèn luyện kĩ năng tóm tắt văn bản tự sự, kĩnăng khái quát vấn đề… Nếu học sinh đọc tốt thì việc tóm tắt sẽ tốt Chúng tôi yêu cầu học sinh trước khi tóm tắt cần :
- Đọc đúng, kĩ văn bản để hiểu đúng chủ đề của văn bản
- Xác định nội dung chính, chi tiết chính, nhân vật chính … cần tóm tắt
- Sắp xếp các nội dung ấy theo một trình tự hợp lí
- Tiến hành tóm tắt
Lưu ý học sinh, khi tóm tắt có thể thực hiện theo cách :
+ Viết nội dung tóm tắt vào vở soạn bài
+ Tự nhớ nội dung, nhớ các ý chính và trình bày miệng theo ngôn ngữ, cách hiểu của bản thân
Ví dụ : Thông thường văn bản tự sự (văn xuôi) mới cần tóm tắt Thế
nhưng những bài thơ tự sự cũng có thể tóm tắt được Trong chương trìnhNgữ văn 9, với bài thơ “Aùnh trăng” của Nguyễn Duy, chúng tôi cũnghướng dẫn học sinh tóm tắt nội dung cơ bản của bài thơ, để từ nội dungấy học sinh dễ dàng thâm nhập và nắm được tính triết lí, tính thời sự,thấy được tài năng và dụng ý nghệ thuật được đề cập đến trong bài Cóthể hướng dẫn tóm tắt với các ý sau :
Từ thời thơ ấu đến thời đi bộ đội chiến đấu, tác giả luôn sống gần gũi, thân thiết với vầng trăng như người bạn thân tri kỉ, và những tưởng sẽ không bao giờ quên được người bạn im lặng dễ mến ấy Thế mà khi chuyển về sống ở thành phố hiện đại với ánh điện cửa gương sáng loá thì tự nhiên dửng dưng với vầng trăng Nhưng rồi một đêm, bỗng nhiên mất điện, trong căn phòng cao ốc tối om, tác giả vội mở cửa sổ thì thấy đột ngột khuôn trăng tròn Tác giả ngửa mặt nhìn trăng, nhớ đến những năm tháng đã qua Trăng im phăng phắc khiến nhà thơ giật mình.
Hoặc với văn bản “Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng, mặc dùtrong sách giáo khoa chỉ là một đoạn trích, nhưng nội dung tóm tắt phảitrọn vẹn, đầy đủ ý nghĩa:
Câu chuyện xoay quanh lai lịch “Chiếc lược ngà” mà tác giả ghi lại qua câu chuyện của một chiến sĩ Cách mạng, tên gọi là Ba Lúc bấy giờ, anh Sáu – bạn chiến đấu của người kể chuyện đã thoát li gia đình đi kháng chiến khi bé Thu, đứa con gái của anh chưa đầy một tuổi Tám năm sau, anh mới trở về thăm nhà, đứa con gái không nhận ra anh Suốt
ba ngày ở nhà, bé Thu tìm cách xa lánh, giận dỗi và không chịu gọi anh là Ba Tình cảm yêu thương da diết của anh đã không được con bé đáp lại khiến anh vô cùng đau khổ Mãi đến lúc ra đi, bé Thu mới hiểu rằng, anh
Trang 9Sáu – người có vết thẹo trên mặt - chính là ba của nó mà nó chẳng nhận
ra Con bé đeo chặt lấy ba như không muốn dứt ra.
Anh Sáu lại tiếp tục ở rừng tham gia kháng chiến Nhớ con vô hạn, anh cặm cụi làm chiếc lược ngà cho con như đã hứa Trước lúc hi sinh, anh chỉ kịp trao lại “Chiếc lược ngà” cho người bạn như một lời trăng trối Người bạn đã gìn giữ kỉ vật quí báu đó suốt 10 năm trời, đến lúc gặp bé Thu – cô giao liên dũng cảm trên đường công tác Chiếc lược ngà đã được trao lại cho chủ nhân của nó – người con gái đã sống xứng đáng với sự hi sinh của người cha.
Thế nhưng cũng có những văn bản chỉ cần tóm tắt ngắn gọn trong mộtcâu Chúng tôi hướng dẫn, gợi ý để học sinh tự do phát huy tính sáng tạocủa mình Chẳng hạn như văn bản “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn ThànhLong :
Truyện kể lại cuộc gặp gỡ tình cờ giữa ông hoạ sĩ già, cô kĩ sư và bác lái xe với người thanh niên làm công tác khí tượng trên đỉnh Yên Sơn – Sa
Pa trong chuyến đi nghỉ trước khi về hưu của người hoạ sĩ.
Tuy độ dài ngắn khác nhau, nhưng các đoạn văn tóm tắt đều tuânthủ được yêu cầu của tóm tắt và đó cũng chính là kĩ năng, là “tay nghề”của mỗi học sinh
b 3 Hướng dẫn trả lời các câu hỏi phần Đọc – Hiểu văn bản và một số câu hỏi bổ sung :
Tóm tắt chưa đủ giúp học sinh hiểu về tác phẩm Để có một tâm thế
sẵn sàng tiếp nhận kiến thức mới thì học sinh phải trả lời được các câu
hỏi trong sách giáo khoa Trả lời câu hỏi là bước rất quan trọng trong việc chuẩn bị bài ở nhà của học sinh Muốn thực hiện được bước này đòi
hỏi học sinh phải thực hiện tốt việc đọc và tóm tắt Vì đọc - tóm tắt - trả
lời câu hỏi là những công việc, những thao tác liên quan với nhau, hỗ trợ
nhau, giúp học sinh có đủ tự tin để chiếm lĩnh kiến thức mới
Từ thực tế giảng dạy, tôi thấy nhiều em - thường rơi vào các em họcyếu, thực hiện phần trả lời câu hỏi rất sơ sài, qua loa, đối phó, chiếu lệ.Có rất nhiều nguyên nhân, và một trong những nguyên nhân đó có thểlà do độ khó của những câu hỏi trong sách giáo khoa Câu hỏi ở sáchgiáo khoa có nhiều dạng Có câu hỏi rõ ràng, dễ trả lời, nhưng cũng cókhông ít câu hỏi quá khái quát, rất khó trả lời đối với những học sinhyếu kém Phần này, chúng tôi đặc biệt chú trọng hướng dẫn kĩ để giờdạy hôm sau đạt hiệu quả
Trước tiên đối với những em khá giỏi : chúng tôi yêu cầu, khuyếnkhích các em tự nghiên cứu, trả lời đầy đủ những câu hỏi có sẵn ở trongsách giáo khoa và một số câu hỏi tìm hiểu khác Đối với học sinh yếu,
Trang 10chúng tôi tiến hành gợi ý, định hướng trả lời bằng cách tạo những câu
hỏi có tính gợi mở, phát hiện (học sinh khá giỏi cũng có thể dựa vào các
gợi ý này) để từ đó có hướng trả lời và có thể phân tích hoặc khái quát
được vấn đề đặt ra trong văn bản
Sự chuẩn bị chu đáo một số câu hỏi thêm ngoài sách giáo khoa sẽ
giúp học sinh hiểu sâu và hiểu toàn diện hơn Làm tốt khâu này sẽ giúp
cho giờ dạy không khô cứng, sự phối hợp giữa giáo viên và học sinh trở
nên nhịp nhàng, học sinh dễ tiếp thu, mau hiểu bài và giờ học tích cực
hẳn lên
Ví dụ : Khi dạy bài thơ “Aùnh trăng” của Nguyễn Duy, chúng tôi cho học
sinh ghi một số câu hỏi về nhà tìm hiểu thêm Hệ thống câu hỏi có sự
phân hoá cho các đối tượng học sinh trong lớp Chẳng hạn :
* Khi tìm hiểu về tác giả, tác phẩm:
Yêu cầu dành cho học sinh TB,
Yếu
Yêu cầu dành cho học sinh Khá,
Giỏi
- Tìm hiểu về tác giả, tác phẩm
dựa theo chú thích (*) sách giáo
khoa, trang 156
- Trong bài thơ “Aùnh trăng”, tácgiả đã đưa rất nhiều yếu tố thời sự,cũng như các hình tượng cuộc sốnghiện đại vào (đèn điện, phòngbuyn-đinh) Vậy bài thơ được sángtác trong hoàn cảnh nào? Có yếu tốxã hội nào chi phối bài thơ không?
* Khi tìm hiểu về tác phẩm (Trả lời các câu hỏi phần Đọc – Hiểu văn
bản) :
Câu hỏi trong sách giáo
khoa Câu hỏi hướng dẫn dành cho học sinh TB, Yếu Câu hỏi nâng cao dành cho học sinh Khá, Giỏi
1 Em có nhận xét gì về
bố cục bài thơ?
“Aùnh trăng” có sự kết
hợp giữa tự sự và trữ
tình Trong dòng diễn
biến của thời gian, sự
việc, đâu là bước ngoặt
để tác giả từ đó bộc lộ
- Xác định các mốc thờigian cụ thể trong bài thơ?
- Quan hệ giữa con ngườivới trăng qua các mốcthời gian cụ thể ấy nhưthế nào?
- Hình ảnh trăng lúc nàocó tác dụng khơi gợi tâm
- Tâm trạng, cảm nghĩcủa nhà thơ diễn biếntheo trình tự thời giantrong bài như thế nào?
- Quan hệ (thái độ, tìnhcảm) của nhà thơ vớivầng trăng diễn biến nhưthế nào?
Trang 11cảm xúc, thể hiện chủ đề
của tác phẩm? trạng và suy ngẫm củatác giả?
2 Hình ảnh vầng trăng
trong bài thơ mang nhiều
tầng ý nghĩa Hãy phân
tích điều ấy Khổ thơ nào
trong bài thể hiện tập
trung nhất ý nghĩa biểu
tượng của hình ảnh vầng
trăng, chiều sâu tư tưởng
mang tính triết lí của tác
phẩm?
- Nhận xét tư thế, tâmtrạng và cảm xúc của tácgiả khi đột ngột gặp lạivầng trăng Vì sao ở đây,vầng trăng không còn làngười dưng vô tình nhưthường ngày nữa?
- Hình ảnh “vầng trăngtròn vành vạnh” cónhững ý nghĩa gì?
- Hình ảnh “vầng trăng
im phăng phắc” có những
ý nghĩa gì?
- Phân tích cái “giậtmình” của nhà thơ khinhìn trăng?
- Con người sau khi “độtngột” rồi “rưng rưng”, rồithấy “tròn vành vạnh”nhưng lại tiếp đến cảmxúc “im phăng phắc” củaánh trăng Tại sao ánhtrăng lại được miêu tảnhư vậy? Em cảm nhậnnhư thế nào về cái “giậtmình” của tác giả?
- Ở khá nhiều bài thơ,vầng trăng trở thànhngười bạn tri âm tri kỉnhưng có bài thơ nàovầng trăng mang ý nghĩabiểu tượng như ở bài thơ
“Aùnh trăng” này không?
3 Nhận xét về kết cấu,
về giọng điệu của bài
thơ Những yếu tố ấy có
tác dụng gì đối với việc
thể hiện chủ đề và tạo
nên sức truyền cảm của
- Tác dụng của chúng?
- Thể thơ năm chữ là mộtthể thơ rất khó viết vì nóthường gò bó cảm xúccủa tác giả trong mộtlượng từ rất ít Tại saokhi viết về những giá trịtinh thần nguồn cội nhưvậy tác giả không dùngthể thơ lục bát?
4 Theo cảm nhận của
em, chủ đề của bài thơ
Aùnh trăng” có liên quan
gì đến đạo lí, lẽ sống của
dân tộc Việt Nam ta?
- Qua cái “giật mình”
trước ánh trăng im phăngphắc này, em nghĩ nhà thơ là người như thế nào, đáng trách hay đáng trân trọng?
- Em học tập được gì ở
- Nếu ánh trăng tượngtrưng cho vẻ đẹp vànhững giá trị truyềnthống, thì lời thơ nói vềsự “vô tình” và “giậtmình” của con ngườitrước trăng có ý nhắc nhở
Trang 12cái “giật mình” ấy? chúng ta điều gì trong
cuộc sống?
* Câu hỏi thêm cho mọi đối tượng học sinh :
- Tìm trong Văn học Việt Nam những bài thơ về trăng có chứa những hàm ý khác?
- Bài thơ “Aùnh trăng” giúp em cảm nhận những điều sâu sắc nào về mốiquan
hệ giữa con người với những giá trị truyền thống tốt đẹp?
- Bài thơ gợi cho em cách hiểu như thế nào về Nguyễn Duy trên các phương diện : + Tình cảm? + Tư tưởng? + Tài làm thơ?
- …
Khi học sinh chuẩn bị tốt, chuẩn bị đầy đủ những yêu cầu của giáo
viên thì tất nhiên, giờ học sẽ có chất lượng Công việc này phải làm
thường xuyên, thành nếp, tạo cho học sinh một thói quen tự tìm hiểu, tự
nghiên cứu để có thể chủ động chiếm lĩnh kiến thức mới trong khi học
trên lớp Nếu giờ học ở lớp học sinh thích thú học, thì học sinh cũng sẽ
có hứng thú chuẩn bị bài tiếp theo Cứ như thế, chúng tôi từng bước đưa
học sinh vào giờ học Văn với thái độ thích thú một cách tự nhiên, không
gò bó
b 4 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội dung tranh ảnh minh hoạ
trong sách giáo khoa :
Trong các văn bản được học ở sách giáo khoa, không phải văn bản
nào cũng có kênh hình Tuy nhiên so với sách cũ (khi chưa thay sách) thì
sách giáo khoa của chương trình thay sách lần này kênh hình nhiều hơn
Do vậy, khi phân tích và cảm thụ tác phẩm, chúng tôi chú ý khai thác
kênh hình, cho học sinh nêu cảm nhận, suy nghĩ của bản thân về hình
ảnh minh hoạ trong sách giáo khoa Để bước này thực hiện trên lớp tốt,
chúng tôi luôn đặt học sinh vào tình huống có vấn đề để gợi suy nghĩ, để
phát huy tính sáng tạo của học sinh Ví dụ như :
- Hình vẽ này nói về nội dung nào? Tại sao lại chỉ có nội dung này
được thể hiện ra hình vẽ?
- Ngoài hình vẽ này, theo em, có nội dung nào có thể vẽ được
không? Tại sao?
- Hãy vẽ một bức tranh cho nội dung, hoặc chi tiết mà em yêu thích?
- Em hãy vẽ lại nội dung hình vẽ trong sách giáo khoa và tô màu
theo ý thích (…)