TÂM lý NGƯỜI BỆNH (tâm lý y học SLIDE)

 Bệnh lúc nào cũng ảnh hưởng đến các vùng xung quanh, thậm chí cả toàn thân  Đặc biệt là bệnh tật ảnh hưởng đến nhân cách của bệnh nhân, đời sống tâm lý bị rối loạn, tính tình thay đổi

TÂM LÝ NGƯỜI

BỆNH

MỤC TIÊU

1 Trình bày khái niệm: bệnh, bệnh nhân ;

những ảnh hưởng của bệnh nhân đến

người xung quanh

2 Nắm vững được các biểu hiện tâm lý

thường gặp & các trạng thái tâm lý ở

bệnh nhân

3 Hiểu - trình bày được nhân cách, tính

chất, nhận thức & phản ứng bệnh nhân

KHÁI NIỆM BỆNH TẬT & BỆNH NHÂN:

 BỆNH TẬT: Bệnh là

 Sự sống bị rối loạn trong q.tr tiến triển

 Tổn thương các cấu trúc & các chức năng của cơ thể  nhân tố bên trong & bên ngoài

 Có thể là một bệnh thực thể, hay là một bệnh

cơ năng

 có những bệnh phần lớn là do căn nguyên tâm

lý (vd: loét dạ dày, cao huyết áp, hen suyễn

 Bệnh lúc nào cũng ảnh hưởng đến các vùng

xung quanh, thậm chí cả toàn thân

 Đặc biệt là bệnh tật ảnh hưởng đến nhân cách của bệnh nhân, đời sống tâm lý bị rối loạn, tính tình thay đổi

 BỆNH NHÂN

 ng ng ười bị bệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ị bệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ười bị bệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ị bệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự i b b nh, au kh , b r i lo n v s i b b nh, au kh , b r i lo n v s đau khổ, bị rối loạn về sự đau khổ, bị rối loạn về sự ổ, bị rối loạn về sự ị bệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ối loạn về sự ổ, bị rối loạn về sự ị bệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ối loạn về sự ạn về sự ạn về sự ề sự ự ề sự ự tho i mái c th , tinh th n & xã h i ải mái cơ thể, tinh thần & xã hội ơ thể, tinh thần & xã hội ể, tinh thần & xã hội ần & xã hội ội

tho i mái c th , tinh th n & xã h i ải mái cơ thể, tinh thần & xã hội ơ thể, tinh thần & xã hội ể, tinh thần & xã hội ần & xã hội ội

 B r i lo n thích nghi sinh h c, tâm lí, xã B r i lo n thích nghi sinh h c, tâm lí, xã ị bệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ối loạn về sự ị bệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ối loạn về sự ạn về sự ạn về sự ọc, tâm lí, xã ọc, tâm lí, xã

h i v i c m giác b ph thu c vào b nh, ội ới cảm giác bị phụ thuộc vào bệnh, ải mái cơ thể, tinh thần & xã hội ị bệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ụ thuộc vào bệnh, ội ệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự

h i v i c m giác b ph thu c vào b nh, ội ới cảm giác bị phụ thuộc vào bệnh, ải mái cơ thể, tinh thần & xã hội ị bệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ụ thuộc vào bệnh, ội ệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự

v i nh n c m t do b h n ch ới cảm giác bị phụ thuộc vào bệnh, ận cảm tự do bị hạn chế ải mái cơ thể, tinh thần & xã hội ự ị bệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ạn về sự ế.

v i nh n c m t do b h n ch ới cảm giác bị phụ thuộc vào bệnh, ận cảm tự do bị hạn chế ải mái cơ thể, tinh thần & xã hội ự ị bệnh, đau khổ, bị rối loạn về sự ạn về sự ế.

SỰ THAY ĐỔI TLÝ BN DIỄN RA

1 TÂM LÝ BN & BỆNH TẬT

 B.TẬT LÀM TH.ĐỔI TLÝ BN:

 Th.đổi nhẹ về cảm xúc, hoặc biến đổi

mạnh mẽ, sâu sắc tbộ nhân cách BN

 Bệnh càng nặng, càng kéo dài biến đổi Bệnh càng nặng, càng kéo dài biến đổi → biến đổi → biến đổi tlý trầm trọng

 Điềm tĩnh, tự chủ, khiêm tốn cáu kỉnh, Điềm tĩnh, tự chủ, khiêm tốn cáu kỉnh, → biến đổi → biến đổi khó tính, nóng nảy

 Chu đáo, thích q.tâm người khác ích kỷ.Chu đáo, thích q.tâm người khác ích kỷ.→ biến đổi → biến đổi

 Vui tính, hoạt bát đăm chiêu, uể oải, Vui tính, hoạt bát đăm chiêu, uể oải, → biến đổi → biến đổi nghi bệnh.

 Lạc quan bi quan, tàn nhẫn.Lạc quan bi quan, tàn nhẫn.→ biến đổi → biến đổi

 Lịch sự, nhã nhặn khắc khe, hoạnh Lịch sự, nhã nhặn khắc khe, hoạnh → biến đổi → biến đổi hoẹ

 Bản lĩnh, độc lập bị động, mê tín…Bản lĩnh, độc lập bị động, mê tín…→ biến đổi → biến đổi

cho họ yêu thương, qtâm tới nhau hơn,

BN có ý chí & quyết tâm cao hơn…

 TÂM LÝ BN Ả.HƯỞNG TRỞ LẠI B.TẬT:

• Mỗi BN có 1 thái độ đ/v b.tật: Mỗi BN có 1 thái độ đ/v b.tật: ≠ đ/v b.tật: ≠ đ/v b.tật:

 Kiên quyết đấu tranh, khắc phục b.tật

 Ko sợ bệnh, ko q.tâm tới b.tật

 Sợ hãi, lo lắng vì b.tật

 Thích thú với b.tật tô vẽ cho TGQ/mìnhThích thú với b.tật tô vẽ cho TGQ/mình→ biến đổi → biến đổi

 Giả vờ như ko bị bệnh…

1.1 HÌNH ẢNH LS BÊN TRONG/BỆNH

• Theo Luria & Golitsayder:

• H.ảnh LS bên ngoài

• H.ảnh LS bên trong.

 H.ảnh LS bên ngoài: sự biến đổi thực thể về

GP, SLí, S.hoá…→ biểu hiện triệu chứng blý LS

& CLS.

 H.ảnh LS bên trong: nhận thức, th.độ / BN về b.tật H.thành trên csở:

- CG chung & CG blý

- Biểu tượng, q.niệm, ý nghĩ & th.độ, cảm

xúc / BN về btật.

BỆNH

 H.ảnh LS bên trong gồm

 Cảm giác bệnh

 Trí tuệ

 Xung động đau, xung động nội tạng

xuất phát từ ổ bệnh, CG mệt mỏi, khó

chịu …→ CG bệnh

 Những biểu tượng, suy tưởng, lập luận, cảm xúc, thái độ… về CG đó → phần trí tuệ

 Để có phần trí tuệ, ngoài k.no, năng lực bản thân → ttin từ sách báo, bạn bè,

NVYT, BN khác…

 Họ qtâm KQ/ XNo, những thăm khám chuyên biệt, tìm hiểu YN các thuật ngữ

ch.môn → mô hình tưởng tượng → đưa ra

, tiên lượng, NN, phán đoán hậu quả

bệnh…

 Nếu phần trí tuệ chiếm ưu thế sẽ khó

khăn cho việc  & điều trị

1.2 Ý THỨC & BỆNH TẬT:

 H.ảnh LSBT của bệnh có thể không được:

• - Xây dựng rõ ràng

• - X.Hiện trong ý thức

 BN mất nhận thức bệnh, nhận thức sai về bệnh ( bệnh tâm thần, mất trí )

 1 số người mắc bệnh thực thể, khi mà biến đổi CN & CG đau còn chưa rõ → biến đổi chưa ý thức đầy đủ về b.tật / mình (TĐ, CHA, XHN…)

 Bệnh tật k được phản ánh đầy đủ vào ý

thức có thể do:

 Xung động từ ổ bệnh dưới ngưỡng k’t’

1.3 TRẠNG THÁI TÂM LÝ BN:

• Trạng thái tâm lý người bệnh & trạng thái bệnh lý thực thể có mối quan hệ khăng khít

•

• Trong lâm sàng , thường gặp 3 loại trạng thái tâm lý:

 Trạng thái biến đổi tlý

 Trạng thái loạn TK chức năng

 Trạng thái loạn tâm thần

 Trạng thái biến đổi tlý

 Nhẹ nhất, gặp ở bất kỳ BN nào

 Biến đổi tlý còn trong g.hạn bình thường

 Hơi khó chịu, lo lắng, thiếu nhiệt tình/c.việc…

 Trạng thái loạn TK chức năng

 Có gián đoạn & RL các q/tr HĐ TK cấp cao  B.hiện thành các HC như suy nhược, nghi bệnh, ám ảnh, lo âu,

RL phân ly…

 BN chưa RL ý thức  còn th.độ

phê phán đ/v btật & SK mình

 Trạng thái loạn tâm thần

 Ko còn k/năng phản ánh TG x/quanh

 Hành vi bị RL, mất k/năng phê phán đ/v b.tật

 B.hiện đặc trưng là HC hoang tưởng &

RL ý thức

Thực tế rất khó xách định ranh giới giữa các trạng thái tâm lý của người bệnh

§ Các ytố ảhưởng đến tr.thái tlý BN:

 Đ.điểm gđ ph.triển & d.hiệu đặc trưng của bệnh

 Đ.điểm nhân cách

 Các ytố nhiễm trùng, nhiễm độc

 Các ytố môi trường…

 Các ytố này dẫn đến những biến đổi

 Th.đổi hứng thú, tư duy

 Th.đổi tri giác đ/v TG bên ngoài & bản

thân

 Th.đổi sự chọn lọc q.hệ với người XQ

 Tập trung chú ý vào b.tật, ích kỷ

 Giảm sút ý chí, khuynh hướng tự động

ám thị

 Hồi tưởng nhiều về quá khứ, hay xúc

động, thay đổi nét mặt, giọng nói…

1.4 XÚC CẢM CỦA NGƯỜI BỆNH

H.thành từ CG & nhận thức về b.chất bệnh

 Xúc cảm âm tính: giảm khí sắc, buồn rầu,

ưu tư… hoặc ở dạng stress → biến đổi BN lo âu, sợ hãi quá mức, khiếp đảm, hoảng loạn…

 Xúc cảm âm tính vừa & nhẹ: có t/dụng

bảo vệ BN trước btật, làm giảm hoạt tính, bảo tồn sinh lực

 Xúc cảm sợ hãi, lo lắng: p/ứng TN/con

người  k’/t’ hệ TK-nội tiết  HC thích nghi

ko đặc hiệu, t/đ dương tính lên q/tr blý

tr.bình

§ Xúc cảm/BN & t.tr btật q.hệ với nhau

theo 3 hướng:

 Phù hợp về dấu & cường độ:

 Thường là những xúc cảm âm tính, mđộ TB

 Có t/dụng bảo vệ BN & điều trị bệnh

 Ko phù hợp về dấu & cường độ:

 Xúc cảm vui tươi, sảng khoái chiếm ưu thế

• BN ko đ/giá đúng mđộ & diễn biến/bệnh tỏ

ra nông nổi, thiếu can đảm…

 Xúc cảm phù hợp về dấu, ko phù hợp về cường độ:

 Xúc cảm âm tính: buồn rầu, sợ hãi, thất vọng, hoảng hốt quá mức → có thể là

nguồn gốc/ bệnh có căn nguyên tlý → biến đổi → biến đổi

bệnh xấu đi

 Những xúc cảm âm tính: lo lắng, sợ hãi, hốt hoảng…xra cùng với b/tật → chấn

thương tlý & hay xra trong gđ đầu/bệnh

 Những mắc bệnh nguy hiểm: giang mai, Những mắc bệnh nguy hiểm: giang mai, Δ mắc bệnh nguy hiểm: giang mai, Δ mắc bệnh nguy hiểm: giang mai, lao, ung thư, AIDS, BBC…→ biến đổi stress

 BN bị tàn phế, mất k/năng LĐ thường kéo

theo chấn thương về tlý, dễ dẫn đến loạn TK p/ứng

 Các xung đột tlý → biến đổi khí sắc u ám, đăm chiêu

& có ý định tự sát

→ Q.tâm đến nâng cao SK tlý & bồi dưỡng cảm xúc tích cực cho BN.

1.5 HĐ NHẬN THỨC & BTẬT:

 Những biến đổi HĐ nhận thức, trí tuệ/BN là hậu quả:

 Oå hưng phấn blý chiếm ưu thế làm mất sự tập trung chú ý

 Xúc cảm âm tính lên q/tr tư duy & các ytố độc hại đi kèm với q/tr b.tật

► Biểu hiện: ↓ trí nhớ & tưởng tượng, đãng trí, ko tập trung chú ý, ↓ k/n sáng tạo, LĐ, các CN phân tích, tổng hợp cũng suy yếu…

 Khi xung động cảm xúc↑, ý chí ↓ → biến đổi

người bệnh xuất hiện tình trạng “ TỰ

ĐỘNG TÂM LÝ” (ý nghĩ, liên tưởng trở nên lộn xộn, dễ ám thị…)

 Sự liên tưởng/BN bị b.đổi dưới dạng mở rộng, hồi tưởng, mong ước do trương lực não bị giảm sút # người khoẻ ngủ chập

1.6 NHÂN CÁCH CỦA NGƯỜI BỆNH

• NHÂN CÁCH là:

 Sản phẩm lịch sử của các q.hệ XH

 Tượng trưng cho sự thống nhất cả về mặt sinh vật & XH trong mỗi con người

 Yếu tố nhân cách bao giờ cũng phản ánh vào toàn trạng BN → biến đổi t/đ lên sự phát sinh & phát triển của bệnh

 Ngược lại b.lý có thể t/đ làm thay đổi nhân cách

 KHÍ CHẤT/BN:

 Có cs v/c là các HĐ TK cấp cao

 Btật p/ánh vào các HĐ p/xạ TK, làm hưng phấn hay u/c hệ TK → biến đổi th.đổi khí chất / BN

Ví dụ

• - Bệnh nhiễm trùng, sốt cao, co giật → p/

ư mạnh mẽ, nóng nảy & thiếu cân bằng

- Thiểu năng TG → ù lì, p/xạ chậm chạp

Thường kiểu khí chất ko cân bằng, ko linh hoạt & yếu dễ tổn thương do btật hơn → dễ tổn thương do btật hơn

hoạt & yếu dễ tổn thương do btật hơn → dễ tổn thương do btật hơn

 Những biến đổi khí chất ảhưởng đến

p/xạ TK, sự lưu thông khí huyết…→ ảhưởng đến q/tr btật

triển theo chiều hướng xấu, gặp KK trong điều trị

→ đáp ứng hợp lý với b.tật, hợp tác với

BS để điều trị bệnh tốt hơn

 XU HƯỚNG NHÂN CÁCH BN

• Bệnh có thể làm th.đổi quan điểm sống &

cách xem xét TG xq của BN.

 NN, diễn biến, tiên lượng bệnh → chi phối

BN → biến đổi chuyển trọng tâm hứng thú, sự say

mê, khát vọng…về CS, công việc sang theo dõi b.tật

 Chính những suy sụp niềm tin, khát vọng → →

chán chường, cách nhìn nhận NN, tiên lượng bệnh ko KH, mang tính thần bí, bi quan →

bệnh nặng thêm

Ở BN luôn có sự đấu tranh gay gắt giữa hy

vọng & thất vọng.

 NĂNG LỰC HOẠT ĐỘNG

Bệnh tật làm cho

Sự sáng tạo, sự tiếp thu kiến thức mới, sự khéo léo /công việc, sự đáp ứng HĐ bản năng ↓

 năng lực, vốn sống, kinh nghiệm, kiến

thức bị biến dạng

 KK trong việc phòng, chữa bệnh & làm bệnh nặng thêm.

 TÍNH CÁCH & B.TẬT

Bệnh tật làm thay đổi tính cách; đôi khi tạo

ra tính cách mới  NHÂN CÁCH BỆNH

• + Có xúc cảm mạnh mẽ, ấn tượng sâu sắc

• + Thích được chiều chuộng, h/vi điệu bộ

• + Cư xử thất thường, dễ bực bội, sầu muộn, uỷ mị

• + Dễ bị ám thị…

• + Thường khuyếch trương b.tật

• + Lo lắng vì bệnh & đòi hỏi q.tâm

• + Dễ dàng nghe theo h.dẫn điều trị/BS

 Tính cách nghi ngờ lo sợ

• + Hay lý sự, thiếu kiên quyết

• + Dễ có những ý nghĩ ám ảnh…

• + Phần trí tuệ/h.ảnh LSBT tăng cao

• → Thầy thuốc cần thận trọng vì dễ làm bệnh tình/BN nặng thêm.

 Tính cách suy nhược

• + Nhút nhát, yếu đuối, bị động

• + Xúc cảm ko ổn định, đa sầu, đa cảm, mơ mộng,

• + Khó tự chủ, dễ nản chí

• + Có óc q.sát tinh tế, có lòng hào hiệp…

• + B.tật đ/v họ là 1 gánh nặng, rất nhạy cảm với đau đớn, lo sợ b.tật, đ/giá bi quan về kết thúc/bệnh

• → Cần được q.tâm giúp đỡ nhiều

 B.TẬT & 1SỐ KIỂU NHÂN CÁCH

 Kiểu người trí tuệ có h.th tín hiệu t.2

mạnh, HĐ lý trí cao, có tư duy trừu tượng,

tác động/b.tật.

giác sinh động, tư duy nặng về hình tượng,

bệnh

 Kiểu nhân cách của Jung

 Người hướng nội: trầm lặng, điềm tĩnh, kín đáo, khó hiểu…

 Người hướng ngoại: hồn nhiên, cởi mở,

bộc trực, dễ tiếp xúc

Kiểu nhân cách của Kretschmer

độc đáo, ngại tiếp xúc & thường có vóc dáng gầy, dong dỏng cao…

dao động khí sắc, có vóc người lùn, béo mập…

kỷ, nóng nảy hay yêu sách…

 PHẢN ỨNG NHÂN CÁCH LÊN B.TẬT

tăng k’/t’ não & 1số b.tâm thần

vườn, thuốc lạ để điều trị



muốn/BN cách điều trị thích hợp.

P/ứng quá mức lên b.tật

 Gặp trong các bệnh xra đột ngột để lại

hậu quả xấu

 P/ứng lúc đầu là tr.thái trầm cảm, sau là sự thờ ơ, thao cuồng, ghen tỵ với người

xq & có ý định tự sát…



thích cho họ về NN b.tật & tạo niềm tin về d.biến khả quan của q/tr điều trị

1 NHẬN THỨC ĐÚNG ĐẮN BÌNH THƯỜNG:

• Q/tr hưng phấn cân bằng với u/c

• BN có p/ứ rất nhanh, tiếp thu ý kiến BS mau lẹ

2 NHẬN THỨC QUÁ MỨC:

2 NHẬN THỨC QUÁ MỨC:

mất k/n LĐ…

quá tầm, những lo lắng, hoang mang, sợ hãi vô căn cứ…

- Ko tự ái, cần bình tĩnh, ko dễ kích động, gây gỗ

to tiếng với BN

• B.mãn tính → biến đổi quá quen với bệnh → biến đổi coi thường

• Ko nghe BS khuyên răn, lừa dối SK mình, khép kín, mặc cảm, ưu tư, tự giải quyết

4 NHẬN THỨC KHƠNG ỔN ĐịNH:

• Do coi thường hoặc liều lĩnh, sợ hãi tính trầm

trọng/bệnh → biến đổi → biến đổi t.độ phủ nhận bệnh, che dấu, ko t.độ phủ nhận bệnh, che dấu, ko thừa nhận bệnh

4 NHẬN THỨC KHƠNG ỔN ĐịNH:

• Xấu hổ, sợ mất uy tín, dấu bệnh → biến đổi → biến đổi ko bệnh, ko lây ko bệnh, ko lây lan sinh hoạt bừa bãi → biến đổi

lan sinh hoạt bừa bãi → biến đổi

• Uể oải, buồn rầu, ko muốn tiếp xúc với ai

• Cĩ lúc nĩng nảy, khĩ tính, dễ p/ứ, ko tự kiềm chế

 BS tìm hiểu, giải thích, thơng cảm  giữ được ý thức đúng mức, khắc phục nhược

điểm

1 PHẢN ỨNG HỢP TÁC

• BN nhận thức đúng đắn, biết lắng nghe ý kiến BS

• Hợp tác trong điều trị, q.hệ tốt với NVYT

• T.hiện chỉ dẫn/BS, tin tưởng chuyên môn

• Dễ tiếp thu, gần gũi, cởi mở với người khác

2 PHẢN ỨNG NỘI TÂM, BÌNH TĨNH CHỜ ĐỢI

nếu sai sót  khó khôi phục niềm tin & sự kính phục

• Ít kêu ca phàn nàn, âm thầm chịu đựng

 Thường xuyên đối thoại  Bn ý thức q.tâm b.tật, động viên vtrò chủ động/Bn

cuống quít lo sợ → biến đổi → biến đổi chú ý an thần cho họ chú ý an thần cho họ

 BS phải cĩ nghệ thuật, kiên trì, tác động tlý  giúp BN tin tưởng ổn định

5 PHẢN ỨNG NGHI NGỜ

• Luơn nghi ngờ, thiếu tin tưởng, ko kiên định

• Sợ ko tìm được BS giỏi, thuốc hay, nghi ngờ Δ mắc bệnh nguy hiểm: giang mai, , kq điều trị

• Hay nghe người khác → biến đổi hoang mang dao động

 BS phải gây ấn tượng mạnh về Δ mắc bệnh nguy hiểm: giang mai, , điều trị cĩ hiệu quả  giúp Bn c.cố niềm tin.

- chú ý tác phong, t.độ, lương tâm/BS để Bn

kính trọng, tin tưởng

6 PHẢN ỨNG TIÊU CỰC

• Dễ bi quan, cho bệnh ko chữa khỏi, sẽ tàn tật, sẽ chết…

• Bn cĩ kiểu TK yếu b.hiện càng rõ & nghiêm trọng

luơn gần gũi, nâng đỡ, đ.viên, khuyến khích Bn

→ biến đổi luơn gần gũi, nâng đỡ, đ.viên, khuyến khích Bn

7 PHẢN ỨNG PHÁ HOẠI

c.sóc, gây sự, cải vã, hành hung, kém kỷ luật, thích

gì làm nấy…

đ.viên tính tổ chức, kỷ luật & cương quyết với

tại nhà

- Nếu cần hội chẩn BS tâm thần

1.7 TÂM LÝ BN & MỘT SỐ YẾU TỐ B.TẬT

1 YẾU TỐ ĐAU

2 YẾU TỐ NHIỄM TRÙNG, NHIỄM ĐỘC