tiết 65 phương pháp thuyết minh

Ngày soạn: 2912021 Ngày giảng: Lớp 10A; Tiết……….Ngày dạy……………Sĩ số………Vắng………………......... Lớp 10B; Tiết……….Ngày dạy……………Sĩ số………Vắng………………......... Tiết 65 PHƯƠNG PHÁP THUYẾT MINH I. MỤC TIÊU 1. Kiến thức Tầm quan trọng của các phương pháp thuyết minh trong văn bản thuyết minh. Các phương pháp được sử dụng trong văn bản thuyết minh. Các yêu cầu và nguyên tắc lựa chọn, vận dụng và phối hợp các phương pháp thuyết minh. 2. Kĩ năng Nhận diện và phân tích hiệu quả của mỗi phương pháp thuyết minh qua các ví dụ cụ thể. Lựa chọn, vận dụng và phối hợp các phương pháp thuyết minh phù hợp với đối tượng, làm nổi bật đặc điểm của đối tượng và tăng sức hấp dẫn cho văn bản thuyết minh. 3. Thái độ Thái độ nghiêm túc trong học tập. 4. Năng lực cần phát triển Năng lực thu thập thông tin liên quan đến văn bản. Năng lực giải quyết những tình huống đặt ra trong văn bản. Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận. Năng lực giao tiếp, sử dụng ngôn ngữ. Năng lực tự học, sáng tạo. II. PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Phương pháp hoạt động nhóm, phương pháp vấn đáp, giải quyết vấn đề…. III. CHUẨN BỊ 1. Giáo viên: SGK, Tài liệu hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức – kĩ năng, Thiết kế bài dạy. 2. Học sinh: SGK, vở ghi, vở soạn trả lời các câu hỏi ở SGK IV. TIẾN TRÌNH LÊN LỚP 1. Khởi động (5’) Hình thức tổ chức: Kiểm tra bài cũ GV: Nội dung của 2 đoạn văn sau là gì? Đoạn văn nào có sự trình bày hấp dẫn chi tiết và sinh động hơn? VB 1: Lúc ngắt đem ở cánh đồng về, kỵ nhất là không được vò hay đập, mà phải tuốt để cho những hạt thóc rơi ra. Người ta cho rằng bí quyết của cốm Vòng là ở lúc đem đảo ở trong nồi rang. Tất cả cái khéo tay, cộng với kinh nghiệm lâu đời xui cho người đàn bà làng Vòng đảo cốm trong những nồi rang vừa dẻo; lửa lúc nào cũng phải đều; nhất là củi đun phải là thứ củi gỗ cháy âm, chứ không được dùng đến củi rơm hay củi đóm. Công việc xay giã cũng phải gượng nhẹ, chu đáo như vậy; chày giã không được nặng quá, mà giã phải đều tay, không được chậm vì cốm sẽ nguội đi; thứ nhất là phải đảo từ dưới lên, từ trên xuống cho đều, không lót… (Miếng ngon Hà Nội Vũ Bằng) VB 2: Lúa non gặt đem về, tuốt ra thành thóc. Sau đó thóc nếp được mang rang chín. Thóc nếp rang chín rồi mới cho vào giã. Giã cốm phải đều tay thì mẻ cốm mới dẻo ngon được. GV dẫn dắt vào bài mới: Khi làm văn thuyết minh nắm chắc đối tượng, sưu tầm đầy đủ số liệu chưa phải là toàn bộ, mà để có một bài văn thuyết minh hoàn chỉnh thì cần có một phương pháp thuyết minh cụ thể... 2. Hình thành kiến thức (31’) HOẠT ĐỘNG CỦA GV VÀ HS NỘI DUNG Hoạt động 1: Tìm hiểu tầm quan trọng của phương pháp thuyết minh Tầm quan trọng của phương pháp thuyết minh là gì? HS: Trả lời GV: Gợi ý I. Tầm quan trọng của phương pháp thuyết minh Muốn viết được văn bản thuyết minh cần phải có tri thức và nhu cầu. Phương pháp thuyết minh có vai trò quan trọng, chúng hiện thực hóa tri thức và nhu cầu thành bài văn. Mục đích thuyết minh và phương pháp thuyết minh có mối quan hệ chặt chẽ. Hoạt động 2: Tìm hiểu một số phương pháp thuyết minh GV: Em hãy nhắc lại một số phương pháp thuyết minh đã học? HS trả lời Gv hoàn thiện Thảo luận nhóm, sử dụng kĩ thuật khăn phủ bàn. HS chia 4 nhóm thảo luận câu hỏi: Xác định phương pháp thuyết minh và phân tích tác dụng của từng phương pháp trong việc làm cho sự vật hay hiện tượng được thuyết minh càng thêm chuẩn xác, sinh động và hấp dẫn: Nhóm 1: Văn bản a Nhóm 2: Văn bản b Nhóm 3: Văn bản c Nhóm 4: Văn bản d HS: Thảo luận theo nhóm, trả lời GV: Nhận xét, gợi ý GV: Hãy phân tích 2 ví dụ sau và cho biết đâu là định nghĩa và đâu là chú thích?Mỗi phương pháp có đặc điểm gì a. BaSo là bút danh của một nhà thơ Nhật Bản và thơ Hai kư của ông đã trở thành mẫu mực của thơ Hai kư trên toàn thế giới. b. Baso là bút dan Dẫn ví dụ: VD phương pháp định nghĩa: + Cá là loài động vật có xương sống, ở dưới nước, bơi bằng vây, thở bằng mang. + Nguyễn Du là đại thi hào dân tộc và Truyện Kiều của ông là một kiệt tác. VD phương pháp chú thích: + Cá là loài động vật ở dưới nước. + Nguyễn Du là nhà thơ. + Tên Hiệu của Nguyễn Du là Thanh Hiên. Phương pháp chú thích được sử dụng trong đoạn văn như thế nào? Từ đó so sánh sự giống và khác nhau của phương pháp thuyết minh và phương pháp định nghĩa? ( về đặc điểm và hiệu quả trong việc thuyết minh) HS đọc ví dụ b trang 50 SGK và trả lời câu hỏi và rút ra nhận xét chung + Theo em, trong hai mục đích (1) và (2), mục đích nào là chủ yếu? Vì sao? + Các ý của đoạn văn có quan hệ nhân quả với nhau không? Nếu có thì đâu là nguyên nhân, đâu là kết quả? + Nhận xét về nghệ thuật trình bày các ý? Từ tìm hiểu các ví dụ, em rút ra yêu cầu đối với việc vận dụng phương pháp thuyết minh HS: Trả lời GV: Chốt ý II. Một số phương pháp thuyết minh 1. Ôn tập các phương pháp thuyết minh đã học. PP nêu định nghĩa PP liệt kê PP nêu ví dụ PP dùng số liệu PP so sánh PP phân loại, phân tíc a. Đoạn 1: Mục đích : Công lao tiến cử người tài của Trần Quốc Tuấn. Phương pháp : Nêu ví dụ cụ thể b. Đoạn 2: Mục đích : Nguyên nhân thay đổi bút danh của thi sĩ Basô. Phương pháp : Phân tích, chú thích c. Đoạn 3: Mục đích : Con người và số lượng tế bào trong cơ thể con người. Phương pháp: Dùng số liệu, so sánh số liệu d. Đoạn 4: Mục đích : Sự giản dị của điệu hát Trống quân Phương pháp : Miêu tả, chú thích > Đảm bảo tính chuẩn xác và hấp dẫn Kết luận: Trong một bài văn thuyết minh, có thể kết hợp sử dụng nhiều phương pháp thuyết minh để làm cho bài văn thêm sinh động, hấp dẫn. 2. Tìm hiểu thêm một số phương pháp thuyết minh a) Thuyết minh bằng cách chú thích Ví dụ: Ví dụ 1 sử dụng phương pháp định nghĩa  Nêu rõ đặc điểm thuộc tính của đối tượng giúp dễ dàng phân biệt đối tượng này với đối tượng khác. Ví dụ 2 sử dụng phương pháp chú thích  chỉ ra 1 đặc điểm, một tên gọi khác của đối tượng. Nhận xét: Phương pháp định nghĩa Phương pháp chú thích Giống nhau: Đều có công thức A là B Khác nhau Nêu ra những đặc điểm tính chất, thuộc tính của đối tượng nhằm phân biệt đối tượng này với đối tượng khác Đảm bảo độ chuẩn xác và chặt chẽ cao. Nêu ra một tên gọi khác hoặc một cách nhận biết khác, có thể chưa phản ánh đầy đủ những thuộc tính cơ bản của đối tượng. Hiệu quả : Mềm dẻo, linh hoạt, dễ sử dụng và diễn đạt phong phú. b) Thuyết minh bằng cách giảng giải nguyên nhân kết quả Ví dụ: Mục đích thuyết minh: Giới thiệu ý nghĩa bút danh BaSô. Đoạn văn chia làm 2 ý : (1) Niềm say mê cây chuối của thi sĩ , (2) lai lịch của bút danh. Mối quan hệ giữa 2 ý là quan hệ nguyên nhân + Nguyên nhân : Niềm say mê cây chuối + Kết quả : Nhà thơ lấy bút danh là Basô  Sử dụng phương pháp giảng giải nguyên nhân kết quả giúp cho đối tượng thuyết minh được hiện lên cặn kẽ, rõ ràng và hợp lý. Nhận xét Phương pháp thuyết minh bằng cách giảng giải nguyên nhân – kết quả mang tính quy nạp, từ hiện tượng mang nguyên nhân mà dẫn đến kết luận, kết quả. Tác dụng của phương pháp này là làm cho đối tượng thuyết minh được thể hiện cụ thể, hiện lên cặn kẽ, rõ ràng và hợp lý. Hoạt động 3: Tìm hiểu yêu cầu đối với việc vận dụng phương pháp thuyết minh Từ những dẫn chứng trong bài học, anhchị nhận thấy, người làm văn cần căn cứ vào đâu để quyết định nên chọn phương pháp thuyết minh nào trong bài nói hoặc viết? Việc vận dụng PPTM phải nhằm đạt tới mục đích chủ yếu nào? III. Yêu cầu đối với việc vận dụng phương pháp thuyết minh Không xa rời mục đích thuyết minh. Làm nổi bật bản chất và đặc trưng của sự vật hiện tượng. Làm cho người đọc (người nghe) tiếp nhận dễ dàng và hứng thú. 3. Luyện tập ( 5’) HOẠT ĐỘNG CỦA GV VÀ HS NỘI DUNG Bài 1: Nhận xét về sự chọn lựa, vận dụng và phối hợp các PPTM trong đoạn trích. HS đọc đoạn trích, thực hiện bài tập GV gợi ý, chốt Bài 2: Học sinh về nhà thực hiện IV. Luyện tập Bài 1: Phương pháp thuyết minh được sử dụng trong đoạn văn Chú thích: Hoa lan được người phương Đông... Phân tích, giải thích: Họ lan...mục. Dùng số liệu: chỉ riêng 10 loài hoa của chi lan Hài Vệ Nữ... 4. Hoạt động vận dụng, mở rộng, tìm tòi ( 2’) Hình thức tổ chức: học sinh thực hiện ở nhà Sưu tầm thêm một số văn bản thuyết minh và tìm hiểu các phương pháp thuyết minh được sử dụng trong các văn bản đó. 5. Hướng dẫn học sinh tự học và chuẩn bị bài mới (2’) Làm bài tập 2 trong SGK Chuẩn bị bài: “Chuyện chức phán sự đền Tản Viên” (Nguyễn Dữ). + Nhóm 1: Trình bày về tác giả, thể loại truyền kì + Nhóm 2: • Tác phẩm gồm bao nhiêu câu chuyện, viết bằng loại chữ nào và ra đời vào khoảng thời gian nào? • Nêu giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm? + Nhóm 3: Tóm tắt và trình bày bố cục + Nhóm 4: Tác giả giới thiệu về Ngô Tử Văn như thế nào? Nhận xét của em về cách giới thiệu đó?

Ngày soạn: 29/1/2021

Ngày giảng:

Lớp 10A; Tiết……….Ngày dạy………Sĩ số………Vắng……… Lớp 10B; Tiết……….Ngày dạy………Sĩ số………Vắng………

Tiết 65

PHƯƠNG PHÁP THUYẾT MINH

I MỤC TIÊU

1 Kiến thức

- Tầm quan trọng của các phương pháp thuyết minh trong văn bản thuyết minh

- Các phương pháp được sử dụng trong văn bản thuyết minh

- Các yêu cầu và nguyên tắc lựa chọn, vận dụng và phối hợp các phương pháp thuyết minh

2 Kĩ năng

- Nhận diện và phân tích hiệu quả của mỗi phương pháp thuyết minh qua các ví dụ

cụ thể

- Lựa chọn, vận dụng và phối hợp các phương pháp thuyết minh phù hợp với đối tượng, làm nổi bật đặc điểm của đối tượng và tăng sức hấp dẫn cho văn bản thuyết minh

3 Thái độ

- Thái độ nghiêm túc trong học tập

4 Năng lực cần phát triển

- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến văn bản

- Năng lực giải quyết những tình huống đặt ra trong văn bản

- Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận

- Năng lực giao tiếp, sử dụng ngôn ngữ

- Năng lực tự học, sáng tạo

II PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

Phương pháp hoạt động nhóm, phương pháp vấn đáp, giải quyết vấn đề…

III CHUẨN BỊ

1 Giáo viên: SGK, Tài liệu hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức – kĩ năng, Thiết

kế bài dạy

2 Học sinh: SGK, vở ghi, vở soạn - trả lời các câu hỏi ở SGK

IV TIẾN TRÌNH LÊN LỚP

1 Khởi động (5’)

* Hình thức tổ chức: Kiểm tra bài cũ

GV: Nội dung của 2 đoạn văn sau là gì?

- Đoạn văn nào có sự trình bày hấp dẫn chi tiết và sinh động hơn?

VB 1: Lúc ngắt đem ở cánh đồng về, kỵ nhất là không được vò hay đập, mà phải tuốt để cho những hạt thóc rơi ra Người ta cho rằng bí quyết của cốm Vòng là ở lúc đem đảo ở trong nồi rang Tất cả cái khéo tay, cộng với kinh nghiệm lâu đời xui cho người đàn bà làng Vòng đảo cốm trong những nồi rang vừa dẻo; lửa lúc nào cũng phải đều; nhất là củi đun phải là thứ củi gỗ cháy âm, chứ không được dùng đến củi rơm hay củi đóm Công việc xay giã cũng phải gượng nhẹ, chu đáo như vậy; chày giã không được nặng quá, mà giã phải đều tay, không được chậm vì cốm

sẽ nguội đi; thứ nhất là phải đảo từ dưới lên, từ trên xuống cho đều, không lót… (Miếng ngon Hà Nội- Vũ Bằng)

VB 2: Lúa non gặt đem về, tuốt ra thành thóc Sau đó thóc nếp được mang rang chín Thóc nếp rang chín rồi mới cho vào giã Giã cốm phải đều tay thì mẻ cốm mới dẻo ngon được.

GV dẫn dắt vào bài mới: Khi làm văn thuyết minh nắm chắc đối tượng, sưu tầm đầy

đủ số liệu chưa phải là toàn bộ, mà để có một bài văn thuyết minh hoàn chỉnh thì cần có một phương pháp thuyết minh cụ thể

2 Hình thành kiến thức (31’)

Hoạt động 1: Tìm hiểu tầm

quan trọng của phương pháp

thuyết minh

- Tầm quan trọng của phương

pháp thuyết minh là gì?

- HS: Trả lời

- GV: Gợi ý

I Tầm quan trọng của phương pháp thuyết minh

- Muốn viết được văn bản thuyết minh cần phải có tri thức và nhu cầu

- Phương pháp thuyết minh có vai trò quan trọng, chúng hiện thực hóa tri thức và nhu cầu thành bài văn

- Mục đích thuyết minh và phương pháp thuyết minh có mối quan hệ chặt chẽ

Hoạt động 2: Tìm hiểu một số

phương pháp thuyết minh

GV: Em hãy nhắc lại một số

phương pháp thuyết minh đã học?

- HS trả lời

- Gv hoàn thiện

Thảo luận nhóm, sử dụng kĩ thuật

khăn phủ bàn HS chia 4 nhóm

thảo luận câu hỏi:

- Xác định phương pháp thuyết

minh và phân tích tác dụng của

từng phương pháp trong việc làm

cho sự vật hay hiện tượng được

thuyết minh càng thêm chuẩn xác,

sinh động và hấp dẫn:

- Nhóm 1: Văn bản a

- Nhóm 2: Văn bản b

- Nhóm 3: Văn bản c

- Nhóm 4: Văn bản d

- HS: Thảo luận theo nhóm, trả lời

- GV: Nhận xét, gợi ý

II Một số phương pháp thuyết minh

1 Ôn tập các phương pháp thuyết minh

đã học.

- PP nêu định nghĩa

- PP liệt kê

- PP nêu ví dụ

- PP dùng số liệu

- PP so sánh

- PP phân loại, phân tíc

a Đoạn 1:

- Mục đích : Công lao tiến cử người tài của Trần Quốc Tuấn

- Phương pháp : Nêu ví dụ cụ thể

b Đoạn 2:

- Mục đích : Nguyên nhân thay đổi bút danh của thi sĩ Ba-sô

- Phương pháp : Phân tích, chú thích

c Đoạn 3:

- Mục đích : Con người và số lượng tế bào trong cơ thể con người

- Phương pháp: Dùng số liệu, so sánh số liệu

d Đoạn 4:

- Mục đích : Sự giản dị của điệu hát Trống quân

GV: Hãy phân tích 2 ví dụ sau và

cho biết đâu là định nghĩa và đâu

là chú thích?Mỗi phương pháp có

đặc điểm gì

a Ba-So là bút danh của một nhà

thơ Nhật Bản và thơ Hai kư của

ông đã trở thành mẫu mực của thơ

Hai kư trên toàn thế giới

b Ba-so là bút dan

Dẫn ví dụ:

VD phương pháp định nghĩa:

+ Cá là loài động vật có xương

sống, ở dưới nước, bơi bằng vây,

thở bằng mang

+ Nguyễn Du là đại thi hào dân

tộc và Truyện Kiều của ông là một

kiệt tác

- VD phương pháp chú thích:

+ Cá là loài động vật ở dưới nước

+ Nguyễn Du là nhà thơ

+ Tên Hiệu của Nguyễn Du là

Thanh Hiên

- Phương pháp chú thích được sử

dụng trong đoạn văn như thế

nào? Từ đó so sánh sự giống và

khác nhau của phương pháp

thuyết minh và phương pháp định

nghĩa? ( về đặc điểm và hiệu quả

trong việc thuyết minh)

- Phương pháp : Miêu tả, chú thích -> Đảm bảo tính chuẩn xác và hấp dẫn

* Kết luận: Trong một bài văn thuyết minh,

có thể kết hợp sử dụng nhiều phương pháp thuyết minh để làm cho bài văn thêm sinh động, hấp dẫn

2 Tìm hiểu thêm một số phương pháp thuyết minh

a) Thuyết minh bằng cách chú thích

- Ví dụ:

- Ví dụ 1 sử dụng phương pháp định nghĩa  Nêu rõ đặc điểm thuộc tính của đối tượng giúp dễ dàng phân biệt đối tượng này với đối tượng khác

- Ví dụ 2 sử dụng phương pháp chú thích  chỉ ra 1 đặc điểm, một tên gọi khác của đối tượng

- Nhận xét:

Phương pháp định nghĩa

Phương pháp chú

thích

Giống nhau: Đều có công thức A là B

Khác nhau

- Nêu ra những đặc điểm tính chất, thuộc tính của đối tượng nhằm phân biệt đối tượng này với đối tượng khác

- Đảm bảo độ chuẩn xác và chặt

- Nêu ra một tên gọi khác hoặc một cách nhận biết khác, có thể chưa phản ánh đầy đủ những thuộc tính cơ bản của đối tượng

- Hiệu quả : Mềm dẻo, linh hoạt, dễ sử

- HS đọc ví dụ b trang 50 SGK và

trả lời câu hỏi và rút ra nhận xét

chung

+ Theo em, trong hai mục đích

(1) và (2), mục đích nào là chủ

yếu? Vì sao?

+ Các ý của đoạn văn có quan hệ

nhân quả với nhau không? Nếu có

thì đâu là nguyên nhân, đâu là kết

quả?

+ Nhận xét về nghệ thuật trình

bày các ý?

- Từ tìm hiểu các ví dụ, em rút ra

yêu cầu đối với việc vận dụng

phương pháp thuyết minh

HS: Trả lời

GV: Chốt ý

chẽ cao dụng và diễn đạt

phong phú

b) Thuyết minh bằng cách giảng giải nguyên nhân kết quả

* Ví dụ:

- Mục đích thuyết minh: Giới thiệu ý nghĩa bút danh Ba-Sô

- Đoạn văn chia làm 2 ý : (1) Niềm say mê cây chuối của thi sĩ , (2) lai lịch của bút danh Mối quan hệ giữa 2 ý là quan hệ nguyên nhân

+ Nguyên nhân : Niềm say mê cây chuối + Kết quả : Nhà thơ lấy bút danh là Ba-sô

Sử dụng phương pháp giảng giải nguyên nhân- kết quả giúp cho đối tượng thuyết minh được hiện lên cặn kẽ, rõ ràng và hợp lý

* Nhận xét

- Phương pháp thuyết minh bằng cách giảng giải nguyên nhân – kết quả mang tính quy nạp, từ hiện tượng mang nguyên nhân mà dẫn đến kết luận, kết quả

- Tác dụng của phương pháp này là làm cho đối tượng thuyết minh được thể hiện cụ thể, hiện lên cặn kẽ, rõ ràng và hợp lý

Hoạt động 3: Tìm hiểu yêu cầu

đối với việc vận dụng phương

pháp thuyết minh

- Từ những dẫn chứng trong bài

học, anh/chị nhận thấy, người làm

văn cần căn cứ vào đâu để quyết

định nên chọn phương pháp

thuyết minh nào trong bài nói

hoặc viết?

- Việc vận dụng PPTM phải nhằm

đạt tới mục đích chủ yếu nào?

III Yêu cầu đối với việc vận dụng phương pháp thuyết minh

- Không xa rời mục đích thuyết minh

- Làm nổi bật bản chất và đặc trưng của sự vật hiện tượng

- Làm cho người đọc (người nghe) tiếp nhận

dễ dàng và hứng thú

3 Luyện tập ( 5’)

IV Luyện tập

Bài 1: Nhận xét về sự chọn lựa,

vận dụng và phối hợp các PPTM

trong đoạn trích

- HS đọc đoạn trích, thực hiện bài

tập

- GV gợi ý, chốt

Bài 2: Học sinh về nhà thực hiện

Bài 1: Phương pháp thuyết minh được sử dụng trong đoạn văn

- Chú thích: Hoa lan được người phương Đông

- Phân tích, giải thích: Họ lan mục

- Dùng số liệu: chỉ riêng 10 loài hoa của chi lan Hài Vệ Nữ

4 Hoạt động vận dụng, mở rộng, tìm tòi ( 2’)

* Hình thức tổ chức: học sinh thực hiện ở nhà

- Sưu tầm thêm một số văn bản thuyết minh và tìm hiểu các phương pháp thuyết minh được sử dụng trong các văn bản đó

5 Hướng dẫn học sinh tự học và chuẩn bị bài mới (2’)

- Làm bài tập 2 trong SGK

- Chuẩn bị bài: “Chuyện chức phán sự đền Tản Viên” (Nguyễn Dữ).

+ Nhóm 1: Trình bày về tác giả, thể loại truyền kì

+ Nhóm 2:

 Tác phẩm gồm bao nhiêu câu chuyện, viết bằng loại chữ nào và ra đời vào khoảng thời gian nào?

 Nêu giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm?

+ Nhóm 3: Tóm tắt và trình bày bố cục

+ Nhóm 4: Tác giả giới thiệu về Ngô Tử Văn như thế nào? Nhận xét của em về cách giới thiệu đó?